Noam Avram Chomsky (ur. 7 grudnia 1928 w Filadelfii) – amerykański językoznawca, filozof, działacz polityczny.
Profesor językoznawstwa w Massachusetts Institute of Technology (katedra językoznawstwa i filozofii), współtwórca (wraz z Morrisem Halle) gramatyki transformacyjno-generatywnej, wniósł wkład w rozwój psycholingwistyki, informatyki (w zakresie teorii języków programowania, lingwistyki komputerowej). Laureat Nagrody Kioto w dziedzinie nauk podstawowych z 1988. Jeden z najczęściej cytowanych naukowców na świecie„Chomsky Is Citation Champ”, MIT News, April 15, 1992, (link).. Język jest według Chomskiego nieskończonym zbiorem zdań, generowanych za pomocą skończonej liczby reguł i słów, cechą szczególną rodzaju ludzkiego. Opracował tzw. hierarchię Chomskiego – klasyfikację gramatyk języków formalnych.
Życiorys Ojcem Noama był (właśc. Zeew Chomski, 1896–1977), długoletni wykładowca gramatyki hebrajskiej w w Pensylwanii, urodzony w Kupieli na Wołyniu i osiadły w Baltimore w 1913, a matką Elsie Chomsky (nazwisko panieńskie Simonofsky, 1903–1972), nauczycielka w Gratz College, urodzona w Bobrujsku na Białorusi i osiadła w Brownsville na Brooklynie w 1906. Ich pierwszym językiem był jidysz, ale Noam później wspominał, że używanie jidysz było tabu w ich domu rodzinnym. Opisywał życie swojej rodziny, jako rodzaj „żydowskiego getta”, podzielonego na „stronników jidysz” i „stronników hebrajskiego”, z postanowieniem dostosowania się do ostatniego i zanurzenia się w kulturze i literaturze hebrajskiej. Opisywał również szykany, których osobiście doświadczył w dzieciństwie ze strony irlandzkich i niemieckich katolików oraz antysemityzmu w połowie lat 30.
Od 1945 studiował na University of Pennsylvania, gdzie otrzymał doktorat w 1955. Również w 1955 podjął pracę naukową w Massachusetts Institute of Technology (MIT), gdzie został mianowany profesorem w 1961 (Departament Języków Współczesnych i Lingwistyki; obecnie Departament Lingwistyki i Filozofii) i gdzie przeszedł na emeryturę w 2002, nie przestając prowadzić badań i seminariów. Na jesieni 2017 został zatrudniony na część etatu w Uniwersytecie Arizony w Tucson, gdzie uczył i prowadził publiczne seminaria.
W 2023 roku Chomsky doznał masywnego udaru i został przetransportowany samolotem do szpitala. Przez udar nie może już chodzić ani się komunikować.
W 2025 roku ujawniono dokumenty, z których wynika, że Chomsky i przestępca seksualny Jeffrey Epstein utrzymywali ze sobą kontakt długo po tym, jak Epstein został skazany. Chomsky nie odniósł się do tej sprawy. Życie prywatne W 1949 ożenił się z językoznawczynią Carol Schatz. Ich związek trwał przez 59 lat, do czasu śmierci żony na raka w grudniu 2008. Ma dwie córki, Avivę (ur. 1957) i Diane (ur. 1960) oraz syna Harry’ego (ur. 1967). W 2014 poślubił Valerię Wasserman.
Chomsky określił się jako osoba niereligijnaSperlich, Wolfgang B. (2006). Noam Chomsky. Reaktion Books. ISBN 978-1-86189-269-0 s. 69..
Działalność naukowa
Językoznawstwo W 1957 Chomsky wydał pracę pod tytułem Syntactic Structures, która wywołała dyskusję m.in. w odniesieniu do lingwistyki statystycznej. Chomsky zaproponował nowy sposób analizy gramatyki wspólnej wszystkim językom (z przyjętej ramy – ang. „presupposed framework”).
thumb|upright|Drzewo składniowe dla przykładu Chomskiego (por. też Teoria X-bar Chomskiego)
Wskazywał na niedogodności statystycznych modeli języka (np. modelu opartego na łańcuchu Markowa). Podaje następujący przykład: statystycznie nieistniejące (wówczas, do chwili jego pierwszego użycia przez autora, chociaż obecnie słynne) zdanie: (1) „Bezbarwne zielone idee wściekle śpią” (), jest bezsensowne, choć gramatyczne z perspektywy standardowej angielszczyzny, natomiast zdanie (2) Furiously sleep ideas green colorless również jest bezsensowne, ale jednocześnie niezgodne z zasadami angielskiej gramatyki. Zdania te obrazują różnicę między gramatyką a semantyką.
Chomsky wskazuje, że obydwa zdania (1), (2) nie istnieją statystycznie (wówczas), więc model statystyczny: nie może nawet wskazać, które z nich (gdy je już stworzono) jest poprawne gramatycznie, gdyż oba byłyby w nim sklasyfikowane na tym samym poziomie – jako statystycznie nieistniejące (wówczas). wraz z nawet poprawną składnią, gramatyką nie tworzy podstawowej struktury języka (nie tworzy: sensowności; korespondowania z rzeczywistością, jej poprawnego/aktualnego odbicia; opisu zmierzającego do – w pewnej definicji – prawdziwości). Wskazuje na słowa jako znaki o określonych właściwościach, które funkcjonują jako takie dopiero w odpowiedniej (aktualnej) sieci, kontekście semantycznym. powinien zostać wzbogacony o metodę obsługi osobliwości (por. uczenie maszynowe, cele ogólne), czyli niepomijalnych wyjątków (od nieaktualnej chwilowej statystyki), które mogą często być źródłem nowych znaczeń (nawet reguł czy praw – prozaiczny przykład: reformy języków).
Informatyka
Chomsky badał języki formalne, następnie w 1956 sklasyfikował je pod względem możliwości automatycznego (np. komputerowego) wykonania. Powszechnie uznawana za standard, hierarchia ta składa się z czterech klas: języki typu 0 – rekurencyjnie przeliczalne (maszyna Turinga), języki typu 1 – kontekstowe (automat liniowo ograniczony), języki typu 2 – bezkontekstowe (automat ze stosem), języki typu 3 – regularne (deterministyczny automat skończony).
Język należy do danej klasy wtedy i tylko wtedy, gdy jest możliwe zbudowanie gramatyki formalnej, która generuje dany język, a której reguły nie wykraczają poza ograniczenia dla danej klasy. Zdefiniował on także postać normalną, czyli zapis gramatyki języków bezkontekstowych.
Psycholingwistyka thumb|Noam Chomsky (1977) Chomsky dowodził, że fundamentalny system gramatyczny umożliwiający uczenie się języka jest wrodzoną cechą ludzi i specyfiką naszego gatunku. Ta wrodzona wiedza językowa określana jest mianem gramatyki uniwersalnej (, ). Chomsky opisuje różnice pomiędzy językami ludzkimi w kategoriach „ustawienia parametrów w mózgu”. Na przykład jeden z tych parametrów-przełączników ustanawia, czy podmiot domyślny jest dozwolony w danym języku („tak” w hiszpańskim, „nie” w angielskim). Nauka języka przez dziecko miałaby wtedy polegać na uczeniu się specyficznych cząstek leksykalnych (słowa, morfemy, idiomy), i na ustawieniu parametrów-przełączników na podstawie tylko kilku przykładów podanych dziecku. Teoria ta tłumaczy dlaczego dzieci potrafią nauczyć się języka pomimo empirycznie obserwowanego ubóstwa bodźców (ang. ). Chomsky uważa, że „uczenie się języka macierzystego to nie jest coś, co dziecko robi. To jest coś, co się samo dzieje dziecku.” Na prawidłowość tej natywistycznej teorii wskazują także typy błędów typowo popełnianych przez dzieci w trakcie nauki języka, a także obserwowana nieobecność innych, teoretycznie dozwolonych, typów błędów.
Na uniwersalność wrodzonej części systemu językowego wykazuje również obserwacja, że nieznane są przypadki, by dziecko pochodzące od rodziców mówiących jednym językiem, poprawnie wyeksponowane, miało jakiekolwiek przeszkody w nauce któregokolwiek innego języka ludzkiego, nawet w przypadku największych językowych (lub genetycznych) „odległości” (w ramach gatunku Homo sapiens). Chomsky nie widzi jakichkolwiek dowodów na ewolucję ludzkich umiejętności językowych (w okresie co najmniej ostatnich 50 tys. lat) i krytykuje programy badawcze w tej dziedzinie jako wynikające z popularnej współcześnie „wersji ewolucjonizmu na poziomie szkoły podstawowej”, kuriozalnie robione na dużą skalę na przekór oczywistości, że problem ten znajduje się poza możliwościami współczesnej naukiNoam Chomsky, „What is Special About Language?”, a recorded lecture at the University of Arizona, Feb. 7, 2012, published by the University of Arizona. http://www.youtube.com/watch?v=Omg4lUwOZII.Noam Chomsky: „After 60+ Years of Generative Grammar: A Personal Perspective”, a recorded lecture, Princeton University, November 12, 2012. http://www.youtube.com/watch?v=Rgd8BnZ2-iw..
Chomsky wprowadził również (1957–1965) koncept „organu” odpowiedzialnego za przyswajanie języka przez dzieci (ang:the language acquisition device, LAD). Teorie Chomskiego w tej dziedzinie mają silny wpływ na psychologów i językoznawców zajmujących się akwizycją języka przez dzieci.
Chomsky wprowadza rozróżnienie pomiędzy językiem wewnętrznym i zewnętrznym. Zdaniem Chomskiego język ludzki jest w większości stosowany wewnętrznie (tzw. I-language, gdzie „I” oznacza „internal”), a nie do komunikacji zewnętrznej. W komunikacji zewnętrznej używany jest tzw. E-language („E” = „external”), który, chociaż spokrewniony z językiem wewnętrznym, nie jest koherentnym przedmiotem umożliwiającym użyteczne studiowanie wrodzonego i osobistego języka i wykazuje modalność (sposób wyrazu, np. język migowy). Generalnie wszystkie zwierzęta komunikują się, do komunikacji może również służyć prawie wszystko, co robimy świadomie lub nieświadomie, np. ubiór, wyraz twarzy, feromony, ale to nie jest „język”, brak w nim składni, kreatywności itd. Język i komunikacja nie powinny być mylone.
Koncepcja gramatyki uniwersalnej ma implikacje filozoficzne. Fizyka, geometria i różne inne systemy matematyczne wydają się aż nazbyt perfekcyjnie oddawać rzeczywistość świata. Ta perfekcyjność jest zdaniem wielu naukowców i filozofów, włączając Einsteina, trudna do zracjonalizowania jako będącą przypadkiem. Chomsky uważa, że myśl precyzyjnie oddaje świat dlatego, że rzeczywistość świata jest rzeczywistością naszego umysłu – są one tym samym. Chomsky ujmuje to następująco: „myślę, jednak świat myśli we mnie” (I think, yet the world thinks in me)„Glossary created by students in the course Great Thinkers: W.V.O. Quine taught by Dr. Evelyn Brister in the Philosophy Department at Rochester Institute of Technology during the Spring Term of 2004, http://www.rit.edu/cla/philosophy/quine/universal_grammar.html..
Medioznawstwo
W 1988 opublikował, wraz z Edwardem S. Hermanem, wyniki badań nad makroekonomicznymi przesłankami, którymi kierują się media, w pracy „Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media”.
Rezultaty te są zwykle określane mianem „modelu propagandy”, został on przez autorów empirycznie przetestowany.
Model ten zakłada tendencję systemowo-uwarunkowanego odchylenia w obiektywności niepaństwowych środków masowego przekazu, którą wyjaśnia na podstawie uwarunkowań ekonomicznych.
Zaproponowany model sugeruje, że informacje w mediach „prywatnych” są filtrowane, chociaż poprzez filtry inne niż w mediach rządowych.
Poglądy polityczne Chomsky znany jest również ze swoich krytycznych analiz mediów w USA oraz (czasem odbieranej jako radykalnej) krytyki polityki wewnętrznej i zagranicznej USA oraz układów społecznych we współczesnym świecie, formułowanej w niedwuznaczny i radykalny językowo sposób. Przez wielu uważany jest również za radykalnego pacyfistę. Był działaczem Robotników Przemysłowych Świata (IWW).