Kielce – miasto na prawach powiatu w południowo-wschodniej Polsce, stolica województwa świętokrzyskiego. Położone w Górach Świętokrzyskich, nad rzeką Silnicą, historycznie w Małopolsce. Centralny ośrodek aglomeracji kieleckiej, stanowi regionalne centrum gospodarcze, naukowe, kulturalne oraz wystawienniczo-targowe. W mieście mieszka 174 999 osób.
Kielce uzyskały lokację miejską przed 1259 rokiemRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 38–39.. W ostatniej ćwierci XVI wieku położone były w powiecie chęcińskim województwa sandomierskiego, były własnością biskupstwa krakowskiegoWojewództwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 112..
W latach 1841–1844 i 1867–1917 stolica guberni kieleckiej, natomiast w latach 1919–1939 i 1945–1998 stolica województwa kieleckiego.
Położenie
Kielce położone są w Górach Świętokrzyskich. W obrębie miasta ulokowane są pasma Kadzielniańskie i Dymińskie. Kielce przecina niewielka rzeka Silnica, będąca lewostronnym dopływem Bobrzy. Na terenie miasta znajduje się szereg rezerwatów przyrody ożywionej i nieożywionej, m.in. Kadzielnia, Karczówka, Ślichowice, Wietrznia, Biesak-Białogon. Ponadto granice administracyjne miasta obejmują sporą część Chęcińsko-Kieleckiego Parku Krajobrazowego. Historycznie i kulturowo Kielce leżą w Małopolsce, w ziemi sandomierskiej. Charakterystyczną mową tego regionu jest tzw. gwara kielecka, którą posługują się mieszkańcy południowej i środkowej części regionu. Miasto charakteryzuje się znaczną różnicą poziomów – od 260 (dolina Silnicy) do 408 m n.p.m. (wzniesienie Telegraf).
Historia
Etymologia mały|Kościół św. Wojciecha Legenda wiąże powstanie Kielc z Mieszkiem, synem Bolesława Szczodrego. Przed ponad 900 laty w miejscu, gdzie dziś leży stolica województwa świętokrzyskiego, były nieprzebyte, pełne zwierzyny lasy, które przyciągały myśliwych. Polował tu także Mieszko. Kiedy w pogoni za zwierzyną zgubił swoich kompanów, wyjechał na nieznaną polanę i strudzony zasnął w trawie. Przyśniło mu się, że został napadnięty przez zbójców, a ci usiłują wlać mu do ust truciznę. Gdy zaczął już tracić siły, nagle objawił mu się św. Wojciech, uniósł pastorał i na ziemi nakreślił kręty szlak, który przemienił się w strumień wody. Mieszko obudził się, nieopodal ujrzał źródło. Woda w nim była smaczna, przejrzysta, taka jak we śnie. Poczuł przypływ nowych sił i szybko odnalazł swój orszak. Odjeżdżając z polany Mieszko zauważył ogromne, białe kły nieznanego zwierzęcia, być może dzika. Zapowiedział, że wybuduje tu gród z kościołem. Niedługo potem zbudowano w sercu puszczy osadę. Na polanie postawiono kościół pw. św. Wojciecha, a strumień, z którego woda przywróciła księciu siły, mianowano Silnicą. Osadę nazwano zaś Kiełce – na pamiątkę znalezionych tajemniczych kłów. Nazwa z biegiem czasu przekształciła się w Kielce.
Najbardziej prawdopodobna etymologiczna teoria wywodzi nazwę miasta od staropolskiego rzeczownika kielce (liczba mnoga od kielec) oznaczającego "kiełki roślinne" i odnosi się do bagnistego terenu na którym rosła ("kiełkowała") niskopienna wierzbina. thumb|Obóz wojsk rosyjskich pod Kielcami w czasie powstania styczniowego w 1863 roku mały|Kielecki rynek na początku XX w. mały|Józef Piłsudski ze swoim sztabem w Kielcach w 1914 mały|Ratusz (2012 r.)
Kalendarium 1171 – powstanie kolegiaty pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny 1364 – nadanie Kielcom prawa magdeburskiego 1496 – kardynał Fryderyk Jagiellończyk nadał Kielcom herb 1655 – zniszczenie miasta podczas potopu szwedzkiego 1661 – pobyt w Kielcach króla Jana II Kazimierza i jego dworu 1662 – okupacja miasta przez zbuntowane oddziały (ok. 12 tysięcy żołnierzy) Związku Święconego 27 lipca 1789 – przejście miasta na własność Rzeczypospolitej 1795 – w wyniku III rozbioru Polski Kielce znalazły się przejściowo w zaborze austriackim 24 maja 1800 – groźny pożar strawił niemal wszystkie domy mieszkalne w centrum, spalił się także ratusz 1809 – włączenie miasta do Księstwa Warszawskiego 1815 – włączenie Kielc do Królestwa Polskiego będącego w składzie Imperium Rosyjskiego (zabór rosyjski) 1816 – powstanie w Kielcach, z inicjatywy ks. Stanisława Staszica, pierwszej polskiej publicznej wyższej uczelni technicznej – Szkoły Akademiczno-Górniczej, z czasem przemienioną na rosyjską uczelnię przez zaborcę rosyjskiego 1818 – przeniesienie do Kielc stolicy województwa krakowskiego 1841 – utworzenie przez zaborcę rosyjskiego guberni kieleckiej ze stolicą w Kielcach 1844 – wykrycie spisku i aresztowanie ks. Piotra Ściegiennego przygotowującego powstanie przeciwko administracji rosyjskiej 1 stycznia 1845 – likwidacja guberni kieleckiej i włączenie jej w granice guberni radomskiej, Kielce przestały być miastem gubernialnym (ponownie były nim od 1867 roku) 1867 – przejęcie Kielc przez Rosję i ponowne utworzenie guberni kieleckiej ze stolicą w Kielcach, tym razem wydzielonej z części guberni radomskiej mały|Teatr im. Stefana Żeromskiego 1870 – powstanie „Gazety Kieleckiej” 1885 – budowa linii kolejowej, przebiegającej przez Kielce z Dęblina (wówczas Iwangorodu) do Dąbrowy Górniczej 3 lutego 1905 – strajk szkolny uczniów gimnazjum męskiego i uczennic gimnazjum żeńskiego 3 lipca 1905 – doszło do krwawych starć Organizacji Bojowej PPS z rosyjskim wojskiem i policją. Ranne zostały cztery osoby, w tym dwie pochodzenia żydowskiego 2 września 1906 – w parku miejskim odsłonięto pomnik Stanisława Staszica, powstały z inicjatywy prezydenta Kielc Władysława Garbińskiego 13 października 1906 – ukazał się pierwszy numer tygodnika postępowo-demokratycznego „Echa Kieleckie”, redagowanego przez Leona Rygiera i jego żonę Zofię Nałkowską 12 sierpnia 1914 – I batalion (w składzie: Pierwsza Kompania Kadrowa, druga i trzecia kompania) wkroczył do Kielc. 30 sierpnia 1914 – Kapelan 1 Pułku Legionów Polskich Kosma Lenczowski, przed katedrą odprawił mszę polową, w której nie mogli uczestniczyć kieleccy księża diecezjalni powołujący się na zakaz biskupa Augustyna Łosińskiego. 5 września 1914 – zaprzysiężenie w Kielcach I Pułku Legionów Polskich pod dowództwem Józefa Piłsudskiego 11 listopada 1918 – pogrom antyżydowski, w wyniku którego zginęły 4 osoby a 250 zostało rannych. Tłum wdziera się do budynku Teatru Miejskiego gdzie dochodzi do linczowania osób przybyłych na zebranie organizacji syjonistycznych mających zamiar podjąć uchwałę wyrażającą radość z odrodzenie państwa polskiegoAndrzej Krajewski „Pogrom reputacji” Dziennik Gazeta Prawna nr 233/2018, s. A34, A35., Kielce częścią niepodległej Polski. 2 sierpnia 1919 – utworzenie województwa kieleckiego ze stolicą w Kielcach 4 i 5 września 1939 – bombardowanie miasta przez lotnictwo niemieckie, początek okupacji niemieckiej 5 kwietnia 1941 – utworzenie przez okupantów niemieckich getta 20–24 sierpnia 1942 – zagłada Żydów kieleckich – trzy masowe transporty do obozu zagłady w Treblince. 24 lutego 1943 – sekcja oddziału Gwardii Ludowej im. Ziemi Kieleckiej pod dowództwem Jerzego Piwowarka ps. „Jurek” obrzuca granatami kawiarnię niemiecką przy ul. Sienkiewicza. Ginie pięciu hitlerowcówJózef Bolesław Gargas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942 – 1945” Wydawnictwo MON 1971 str. 256.. 12 stycznia 1945 – początek ofensywy styczniowej i bitwy o Kielce 15 stycznia 1945 – zdobycie miasta przez oddziały: 3 Armii Gwardyjskiej, 13 Armii, 4 Armii Pancernej i 25 samodzielnego korpusu pancernego z 1 Frontu Ukraińskiego Armii CzerwonejRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, Sport i Turystyka 1988, , s. 313.. 5 sierpnia 1945 – rozbicie więzienia na ul. Zamkowej i uwolnienie kilkuset więźniów, przez zgrupowanie oddziałów poakowskich pod dow. kpt. „Szarego”Praca zbiorowa, Między Wisłą a Pilicą. Tom 8, Kielce 2007, s. 181.. 4 lipca 1946 – pogrom Żydów zwany pogromem kieleckim. 1974 – przekształcenie Kielecko-Radomskiej Wyższej Szkoły Inżynieryjnej (powstałej w 1965 roku) w Politechnikę Świętokrzyską. 20 lipca 1984 – oddanie do użytku nowego dworca autobusowego. 1991 – w ramach IV podróży apostolskiej do Polski, papież Jan Paweł II odwiedził Kielce. 14 września 1996 – premiera Hejnału Miasta Kielce autorstwa Karola Anbilda – wybitnego muzyka, długoletniego dyrygenta Filharmonii Kieleckiej. 1 stycznia 1999 – Kielce zostały stolicą województwa świętokrzyskiego. 2000 – Wyższą Szkołę Pedagogiczną (powstałą w 1973 roku) przekształcono w Akademię Świętokrzyską. 2006 – wysadzenie skoczni narciarskiej znajdującej się na Pierścienicy. 2008 – Akademię Świętokrzyską przekształcono w Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach, który po 3 latach przekształcono w Uniwersytet Jana Kochanowskiego (UJK). 12 czerwca 2016 – referendum w sprawie odwołania prezydenta miasta Kielce Wojciecha Lubawskiego (ostatecznie zbyt mała frekwencja). 21 lutego 2019 – uchwała Rady Miasta Kielce doprowadza do zmiany herbu miasta i ustanowienia flagi miasta. 7 czerwca 2021 – uroczyste rozpoczęcie prac nad budową Kampusu Laboratoryjnego Głównego Urzędu Miar, które zakończono w grudniu 2023 roku. 4 października 2024 – ogłoszenie zmiany lokalizacji dowództwa planowanej 8 Dywizji Piechoty Armii Krajowej z Nowego Miasta nad Pilicą na Kielce.
Demografia
Według stanu na dzień 31 grudnia 2024 roku w Kielcach mieszka 180 537 osób.
Na koniec czerwca 2021 roku stopa bezrobocia wyniosła 5,5%.
Według danych z końca czerwca 2021 roku przeciętny dochód na mieszkańca wynosił 4798,67 zł brutto.
Wykres liczby ludności Kielc na przestrzeni ostatnich 4 stuleci:
Największą populację Kielce odnotowały w 1991 roku – według danych GUS 215 005 mieszkańcówGUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31.12.1991.
Piramida wieku mieszkańców Kielc w 2014 roku. thumb|none
Dzielnice i osiedla Kielc mały|Dzielnice i osiedla Kielc Kielce nie posiadają jednolitego, usankcjonowanego ustawą podziału administracyjnego, stąd nie można jednoznacznie określić granic poszczególnych części miasta. Według rejestru TERYT w skład miasta wchodzą: +NazwaIdentyfikatorNazwaIdentyfikatorNazwaIdentyfikatorBaranówek0945947Kleckie0946183Radostowa0946421Barwinek0945953Koszarka0946190Schaby0946438Białogon0945960Koszary0946208Sieje0946444Biesaki0945976Kozi Lasek0946214Słowik-Willa0946450Bocianek0945982Krzetle0946220Stadion0946467Bór0945999Leśniówka0946237Stanisławów0946473Bukówka0946007Łan0946243Stara Góra0946480Cedro-Mazur0946013Łazy0946250Stara Wieś1038140Cegielnia0946020Malików0946266Szatan0946496Chrusty0946036Markowizna0946272Szydłówek0946504Czarnów0946042Nałęczów0946289Ślichowice0946510Czarnów Rządowy0946065Nastole0946295Wąsosz0946527Czarnów-Osiedle0946059Niewachlów Drugi0946303Wietrznia0946533Dobromyśl0946071Niewachlów Pierwszy0946310Zagórze0946540Dodatki0946088Nowy Folwark0946326Zagórze Dworskie0946556Domaszewice Wikaryjskie0946094Ogród-Kolonia0946332Zagórze Górne0946562Dyminy-Wieś0946102Ostra Górka0946349Zagórze-Zastawie0946579Głęboczka0946119Pakosz0946355Zakaplica0946585Górka0946125Piaski0946361Zalesie0946591Gruchawka0946131Pietraszki0946378Zalesie Drugie0946600Herby0946148Pocieszka0946384Zalesie Pierwsze0946616Kadzielnia0946154Pod Telegrafem0946390Zalesie-Słowik0946622Karczówka0946160Posłowice0946409Zaporębie0946639Kawetczyzna0946177Psie Górki0946415Zaszosie0946645 Często zdarza się jednak, że w mowie potocznej używane są nazwy niezawarte w spisie (m.in. Centrum, Dąbrowa, KSM, Osiedle Na Stoku, Osiedle Podkarczówka, Osiedle Świętokrzyskie, Podhale czy Wielkopole) lub pod inną nazwą (m.in. Biesaki jako Biesak, Domaszewice Wikaryjskie jako Domaszowice (Wikaryjskie) czy Krzetle jako Skrzetle).
Od 2018 roku wielokrotnie pojawiły się propozycje podzielenia miasta na jednostki pomocnicze pod różnymi nazwami (m.in. osiedla lub dzielnice), jednak żadna z prób nie zakończyła się powodzeniem.
Administracja publiczna i wymiar sprawiedliwości