Summa technologiae – jedna z pierwszych książek zawierających eseje filozoficzne Stanisława Lema.
Książka po raz pierwszy wydana nakładem Wydawnictwa Literackiego w roku 1964. Jej tytuł nawiązuje do dzieła świętego Tomasza z Akwinu Summa theologiae.
W dziele tym autor stara się zmierzyć z problemami, czasami wcale nie tak odległej, przyszłości, a z punktu widzenia teraźniejszości, z problemami nader aktualnymi. Podstawowym zagadnieniem jakim zajmuje się Lem w książce, są problemy cywilizacji pozbawionej ograniczeń – zarówno technologicznych, jak i materialnych. Autor spogląda także na etyczne i filozoficzne konsekwencje przyszłych technologii.
Dzieło wydane zostało w 1964 roku i z tego powodu obecne są w nim pewne nieścisłości w niektórych dziedzinach (np. matematyce, biologii, socjologii). Niektóre tematy poruszane wtedy przez autora leżały całkowicie w dziedzinie fantastyki naukowej, a obecnie stały się tematami ważnymi i aktualnymi, jak: rzeczywistość wirtualna, nanotechnologia czy sztuczna inteligencja.
Treść i rozwinięcie Książka podzielona jest na osiem rozdziałów, każdy traktujący wnikliwie o implikacjach konkretnego założenia.
I. Dylematy (pisane w 1961 roku) Lem zaczyna od zaprezentowania jego spojrzenia na prognozowanie przyszłości i motywacji do napisania tej książki.
II. Dwie ewolucje Rozdział traktuje o podobieństwach pomiędzy różnymi typami ewolucji: biologicznej, technologicznej i socjalnej.
III. Cywilizacje kosmiczne Kwestia istnienia, czasu trwania, rozmieszczenia cywilizacji kosmicznych, a także przegląd współczesnych (wobec książki) wysiłków i teorii programu SETI, razem z ich rzeczową krytyką.
IV. Intelektronika Słowo to mówi o wszystkim – nadejdzie dzień, kiedy inteligencja maszyn zacznie dorównywać lub przewyższać ludzką. Co więcej, problemy stojące przed ludzkością mogą przewyższyć możliwości intelektualne badaczy z krwi i kości. Czego powinniśmy się spodziewać (lub obawiać) w takiej przyszłości?
V. Prolegomena wszechmocy Ewolucja technologiczna daje nam więcej i więcej możliwości – w rzeczywistości, w przyszłości, powinniśmy się stać wszechmocni! Albo i nie?
VI. Fantomologia Kolejny termin wymyślony przez Lema. Ludzka percepcja jest ograniczona przez biologię – więc może będziemy mogli osiągnąć wszechmoc w sposób imitowany? Nawet w tym przypadku Lem odnajduje wiele zaskakujących problemów. To co Lem nazywa fantomologią obecnie jest znane jako rzeczywistość wirtualna.
VII. Stwarzanie światów Załóżmy, że zamiast trudnych i bolesnych badań będziemy mogli wyhodować nowe informacje z istniejących w sposób zautomatyzowany? Zaczynając od tego pytania, Lem rozwija swój koncept, aż do stwarzania nowych Wszechświatów. Nie wyłączając możliwości istnienia w nich nieba/piekła/życia po śmierci.
VIII. Paszkwil na ewolucję Ewolucja biologiczna wykonała raczej marną pracę konstruując ludzi i inne zwierzęta. Czy inżynierowie mogliby być lepsi?
Rozwinięcie W wydaniu czwartym, rozszerzonym z 1984 ukazał się dodatkowo esej: Posłowie. Dwadzieścia lat później.
Rozważania o problemach poruszonych wcześniej w Summie... znajdują się również w zbiorach: Tajemnica chińskiego pokoju (1996), Bomba megabitowa (1999), Okamgnienie (2000) oraz Dylematy (2003).
Odbiór Borys Strugacki w wypowiedzi dla redakcji „Dziennik Polska-Europa-Świat” stwierdził, że w ZSRR w latach 60. i 70. XX wieku „sięgając po jakikolwiek artykuł z dziedziny futurologii, z dużym prawdopodobieństwem można było natknąć się na odsyłacze do Summa technologiae”.
Jerzy Jastrzębski, badacz twórczości Stanisława Lema, napisał w posłowiu do dzieła, że Summa technologiae „doczekała się licznego potomstwa w postaci ukazujących się do dziś esejów kontynuujących jej myśli, przymierzających je do aktualnych informacji płynących już to z naukowych laboratoriów, już ze świata współczesnej cywilizacji”.
Według recenzenta teatralnego i literackiego Janusza R. Kowalczyka w Summa technologiae zbiorowy, twórczy wysiłek ludzkiego rozumu odnajduje należne sobie miejsce.
Autor o swym dziele Stanisław Lem uważał Summę... za swoje najbardziej udane dzieło dyskursywne. Poświęcił mu m.in. eseje wydane w zbiorach Rozprawy i szkice (1975) oraz Mój pogląd na literaturę (2003), gdzie ukazał się esej Trzydzieści lat później.
Przypisy
Linki zewnętrzne O książce na oficjalnej stronie Autora
Kategoria:Eseje Stanisława Lema Kategoria:Utwory literackie z 1964 Kategoria:Literatura futurologiczna