Václav Havel (wym. ; ur. 5 października 1936 w Pradze, zm. 18 grudnia 2011 w Hrádečku (Vlčice)) – czeski pisarz i dramaturg, działacz antykomunistyczny. Dziewiąty i zarazem ostatni prezydent Czechosłowacji (1989–1992), pierwszy prezydent Czech (1993–2003)Ludzie Wprost – Vaclav Havel..
W latach sześćdziesiątych pracował w teatrze Divadlo Na zábradlí (Teatr na Balustradzie), gdzie był również znany z przedstawień Zahradní slavnost (1963) i Vyrozumění (Powiadomienie, 1965). W czasie Praskiej Wiosny zaangażował się w debatę polityczną i opowiedział się za utworzeniem demokratycznego społeczeństwa. Po krwawym stłumieniu reformatorów przez państwa członkowskie Układu Warszawskiego otrzymał zakaz publikacji i stał się jednym z najbardziej znanych dysydentów i krytyków systemu komunistycznego, opowiadając się za utworzeniem demokratycznego społeczeństwa. Działał w obronie więźniów politycznych i stał się współzałożycielem oraz jednym z pierwszych prelegentów inicjatywy obywatelskiej dla karty praw człowieka Karta 77. To potwierdziło jego prestiż międzynarodowy, ale również spowodowało represje, których skutkiem było około pięciu lat pozbawienia wolności. Obok innych sztuk jest autorem wpływowego eseju Moc bezmocných (Siła bezsilnych, 1978).
Po wybuchu aksamitnej rewolucji w listopadzie 1989 Václav Havel stał się jednym z założycieli antykomunistycznego Forum ObywatelskiegoVaclav Havel biography Civic Forum. i jako kandydat ruchu w dniu 29 grudnia 1989 został wybrany na prezydenta Czechosłowacji. Wspierał dążenie kraju w kierunku demokracji parlamentarnej i do politycznych struktur cywilizacji zachodniej, ale nie udało mu się uniknąć rozpadu państwa czechosłowackiego w 1992. Od 1993, przez dwie kadencje, pełnił urząd prezydenta Republiki Czeskiej, doprowadzając kraj do NATO oraz przygotowując go do wstąpienia do Unii Europejskiej.
Jako pisarz Václav Havel jest znany na całym świecie ze swoich dramatów pisanych w duchu teatru absurdu. W swoich sztukach zajmował się między innymi tematyką władzy, biurokracji i języka. W esejach i listach z więzienia, oprócz analizy polityki, poruszał zagadnienia filozoficzne: wolności, władzy, moralności i transcendencji. Václav Havel poświęcał się także poezji eksperymentalnej – tego typu wiersze (w tym kaligramy), pisane w latach sześćdziesiątych, zawiera zbiorek Antikódy.
Życiorys Młodość Václav Havel urodził się w Pradze w znanej praskiej rodzinie przedsiębiorców i intelektualistów: Václava M. Havla (1897–1979) i jego żony Boženy, z domu Vavrečkovej (1913–1970); jego bratem był naukowiec Ivan M. Havel. Po ukończeniu szkoły podstawowej komunistyczny reżim ze względu na pochodzenie uniemożliwił młodemu Havlowi podjęcie dalszej nauki w szkole, którą wybrał. W 1951 rozpoczął naukę w liceum wieczorowym, pracując jednocześnie jako laborant chemiczny. W 1954 zdał maturę w gimnazjum w Pradze. Jako literat zadebiutował w 1955 w czasopiśmie „Květen”. Pisywał w nim aż do 1969, kiedy komunistyczne władze zakazały mu publikowania tekstów na terenie Czechosłowacji. Do tego roku swoje teksty umieszczał też między innymi w czasopismach „Divadelní noviny”, „Divadlo”, „Host do domu”, „Literární noviny”, „Sešity pro mladou literaturu”, „Tvář” i „Zítřek”Vilém Prečan: Chronologický přehled hlavních údajů o životě, literárním díle, kulturní a společenské aktivitě Václava Havla (1936 – srpen 1989), in: Dalej jako: Prečan (1990)..
W 1955 z powodów ideologicznych nie dostał się na studia humanistyczne. Dlatego w latach 1955–1957 studiował na Wydziale Ekonomii Czeskiego Uniwersytetu Technicznego w Pradze. Starał się przenieść na Wydział Filmowy i Telewizyjny Akademii Sztuk Scenicznych, ale podanie zostało odrzucone. Jednocześnie nie przyjęto go z powrotem na Uniwersytet TechnicznyPrečan (1990), s. 491..
Po odbyciu służby wojskowej (1957–1959) Václav Havel pracował jako technik sceniczny w teatrze ABC, a od 1960 w teatrze Na Zábradlí (Na Balustradzie). W 1959 napisał swój pierwszy dramat – jednoaktówkę pod tytułem Rodinný večer (Rodzinny wieczór). 3 grudnia 1963 teatr Na zábradlí wystawił jego drugą sztukę, Zahradní slavnost (Garden-party). W latach 60. pracował jednocześnie jako asystent reżysera Alfréda Radoka w Praskim Teatrze Miejskim. Zaocznie studiował na Wydziale Teatralnym Akademii Sztuk Scenicznych, który ukończył w 1966. Wówczas został dramaturgiem teatru Na zábradlí.
9 lipca 1964 ożenił się z Olgą Šplíchalovą. W 1965 został członkiem kolegium redakcyjnego miesięcznika literackiego „Tvář”, a w teatrze Na Zábradlí wystawił sztukę Vyrozumění (Powiadomienie). W 1966 wydał drukiem swoją pierwszą książkę Protokoly, która oprócz dramatów Garden-party i Powiadomienie zawierała zbiorek typogramów i dwa esejePrečan (1990), s. 492..
Praska wiosna
W czasie Praskiej Wiosny Václav Havel stał się jedną z najbardziej znanych postaci liberalnego i niekomunistycznego skrzydła ruchu reformatorskiego. Zwrócił uwagę na siebie już w przeddzień Praskiej Wiosny, kiedy w czerwcu 1967 roku na IV Kongresie Pisarzy Czechosłowacji skrytykował ówczesną cenzurę, po czym na polecenie Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Czechosłowacji (ÚV KSČ) został usunięty z list kandydatów do władz Związku Pisarzy Czechosłowackich wraz z Ivanem Klímą, Pavlem Kohoutem i Ludvíkiem Vaculíkiem.
W marcu 1968 roku Václav Havel podpisał list otwarty stu pięćdziesięciu pisarzy i pracowników kultury, skierowany do Komitetu Centralnego KPCz. W kwietniu tego samego roku został przewodniczącym Koła Pisarzy Niezależnych, a w czasopiśmie Literární listy opublikował tekst, w którym domagał się zakończenia monopolu władzy partii komunistycznej i wprowadzenia pluralizmu politycznego. W tym samym miesiącu w teatrze Na Zábradlí została wystawiona jego sztuka Ztížená možnost soustředění (Puzuk, czyli Uporczywa niemożność koncentracji).
Jesienią 1968 Havel został członkiem Komitetu Centralnego Związku Pisarzy Czechosłowacji, gdzie pozostał aż do rozpadu Związku w 1970Prečan (1990), s. 493.. Związek, któremu przewodniczył Jaroslav Seifert, jeszcze w czerwcu 1969 na swoim zjeździe protestował przeciw polityce okupacji i cenzurze, jednak wkrótce protest ten został stłumiony, a czołowi przedstawiciele Związku stracili możliwość publikowania. W lutym 1969 Václav Havel wszedł w polemikę prasową na łamach czasopisma „Tvář” z artykułem Milana Kundery Český úděl (Czeskie przeznaczenie) z grudnia zeszłego roku. Sprzeciwiając się Kunderze, powołującemu się na minione bohaterstwo narodowe, przedstawił program aktywnego, nastawionego na przyszłość, ciągłego boju o trwałe ludzkie i kulturowe wartościVáclav Havel: Český úděl?.
Dysydent Po stłumieniu Praskiej Wiosny Václav Havel musiał opuścić teatr, a jego sztuki przestały być w Czechosłowacji wystawiane. Był już wówczas znanym autorem, także za granicą – w 1968 otrzymał Austriacką Nagrodę Państwową w dziedzinie literatury europejskiej, a w Nowym Jorku dwukrotnie Obie Award – za przedstawienia Powiadomienie (1969) i Puzuk, czyli uporczywa niemożność koncentracji (1970)Prečan (1990), s. 493n.. W następnych dwudziestu latach tzw. normalizacji zapewniło mu to pewną finansową niezależność, a także wsparcie światowej opinii publicznej, gdy był więziony przez reżim komunistyczny.
W pierwszą rocznicę wkroczenia wojsk Układu Warszawskiego do Czechosłowacji – 21 sierpnia 1969 – Havel wysłał petycję pod tytułem Dziesięć punktów, ostro sprzeciwiającą się okupacji oraz jej politycznym i kulturalnym następstwom. Wraz z pozostałymi sygnatariuszami listu był przesłuchiwany przez policję i oskarżony o „obalanie Republiki” (§ 98 kodeksu karnego CSRS). Jeszcze pod koniec 1969 udało się jednak wydać opracowany przez Havla zbiór prac osiemnastu autorów Podoby 2Prečan (1990), s. 494..
W 1972 Václav Havel podpisał następną petycję przygotowaną przez pisarzy, domagającą się uwolnienia więźniów politycznych. W 1974 przez dziewięć miesięcy pracował jako robotnik w Browarze Trutnov. W następnym roku utworzył podziemne wydawnictwo, w którym publikował literaturę niezależną – „Edice Expedice” – i ogłosił list otwarty do prezydenta Gustáva Husáka, w którym skrytykował stan „normalizacji” społeczeństwa, opanowanego przez strach, pozbawionego wolności i autorefleksjiVáclav Havel: Dopis Gustávu Husákovi.. W listopadzie 1975 odbyła się premiera jego Opery żebraczej, którą bez podawania nazwiska autora wystawił teatr amatorski Andreja KrobaPrečan (1990), s. 495..
W 1976 reżim komunistyczny zaczął prześladować niezależnych muzyków rockowych. Kiedy czterech nonkonformistycznych artystów z grupy The Plastic People of the Universe zostało aresztowanych, Václav Havel i Jiří Němec wraz z kilkoma innymi działaczami stanęli w ich obronie. Poparcie światowej opinii publicznej oraz krajowych dysydentów doprowadziło do zawiązania inicjatywy Karta 77, mającej na celu obronę podstawowych praw człowieka. Pierwszy komunikat Karty ogłoszono 1 stycznia 1977, jej rzecznikami zostali Václav Havel, Jan Patočka i Jiří Hájek. W konsekwencji okres od stycznia do maja 1977 Havel spędził w aresztach śledczych, a w październiku został skazany warunkowo za działanie za granicą na szkodę interesów państwa na 14 miesięcy więzienia. Od stycznia do marca 1978 przebywał w areszciePrečan (1990), s. 496..
W kwietniu 1978 Václav Havel został współzałożycielem Komitetu Obrony Niesprawiedliwie Prześladowanych (VONS), który monitorował przypadki represji więźniów politycznych i opowiadał się za ich uwolnieniem. W tym samym roku opublikował esej Moc bezmocných (Siła bezsilnych) – analizę funkcjonowania reżimu komunistycznego wraz z programem pokojowego oporu. W maju 1979 Havel został wraz z innymi członkami VONS aresztowany i spędził kolejne pięć miesięcy w areszcie. Stamtąd zaczął pisać listy do swojej żony, które stały się podstawą książki Dopisy Olze (Listy do Olgi), wydanej w 1983. W październiku 1979 wraz z grupą dysydentów został skazany warunkowo na cztery i pół więzienia za rzekome podburzanie. W więzieniu przebywał do lutego 1983, kiedy zawieszono odbywanie kary z powodów zdrowotnych, następnie został umieszczony w areszcie domowymPrečan (1990), s. 502.. Na skutek około pięciu lat pobytu w więzieniach komunistycznych stan jego zdrowia trwale się pogorszył, ale na fali solidarności wzrósł jego prestiż w kraju i za granicą.
W dobie „normalizacji” Václav Havel nadal pisał sztuki, ale większość mogła być wystawiana tylko w krajach zachodnich. Wśród jego dzieł scenicznych były m.in. Horský hotel (Górski hotel, 1976), Largo desolato (1984) i Pokoušení (Kuszenie, 1985). Nadal aktywnie wspierał wydawnictwa podziemne; w 1987 brał udział w narodzinach podziemnych „Lidových novin”, stając się ich publicystą i członkiem kolegium redakcyjnegoPrečan (1990), s. 510..
W 1988 Havel został członkiem Komitetu Helsińskiego w Czechosłowacji, który pilnował przestrzegania praw człowieka, a w grudniu tego roku wziął udział w pierwszej legalnej manifestacji opozycji, zorganizowanej z okazji Międzynarodowego Dnia Praw Człowieka na praskim Placu Škroupa (Škroupovo náměstí). 16 stycznia 1989 aresztowano go za udział w demonstracji rozpoczynającej tzw. Tydzień Palacha (serii wystąpień w rocznicę samospalenia Jana Palacha, który 16 stycznia 1969 zaprotestował przeciw inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację), a w lutym skazano go na dziewięć miesięcy więzienia. Po odwołaniu karę zmniejszono do ośmiu miesięcy, ale warunkowo zwolniono Havla już w maju. W czerwcu 1989 był jednym z autorów petycji Několik vět (Kilka słów). We wrześniu apelował z ramienia Karty 77 o uwolnienie Alexandra Vondry. Ponownie aresztowano go w październiku, ale wkrótce wypuszczonoVilém Prečan, Životopis Václava Havla..
Aksamitna rewolucja