thumb|240px|Tablica rejestracyjna pojazdu zabytkowego Pojazd zabytkowy – wedle ustawy Prawo o ruchu drogowym pojazd, który na podstawie specjalnych przepisów został wpisany do rejestru zabytków ruchomych lub znajduje się w wojewódzkiej ewidencji zabytków, a także pojazd wpisany do inwentarza muzealiów, zgodnie z odrębnymi przepisami.

W praktyce pojęcie pojazdu zabytkowego bywa używane szeroko i płynnie w obiegu potocznym i kolekcjonerskim. W sensie prawnym należy je odróżnić od innych określeń: pojazdu historycznego, pojazdu unikatowego, pojazdu kolekcjonerskiegoKarol Łopatecki, „Wartościowanie zabytków na przykładzie środków transportu. Z badań nad problematyką włączania pojazdów do wojewódzkiej ewidencji zabytków”, „Miscellanea Historico-Iuridica” 2024, t. 23, nr 1, s. 728–751, DOI: 10.15290/mhi.2024.23.01.27.. Wedle polskiego portalu Oldtimery.com jest to każdy pojazd, którego produkcję rozpoczęto przed rokiem 1980. Zabytkowym pojazdem (mimo że młodszym niż wyprodukowanym po roku 1980) może być także każdy inny, który przysłużył się rozwojowi motoryzacji, wpłynął na bieg i rozwój przyszłych modeli lub jest na tyle rzadki, że jego udokumentowanie można zaliczyć jako do ważnego wydarzenia motoryzacyjnej historii na które dane auto miało wpływ. Nie jest to jednak definicja ustawowa, lecz przykład środowiskowego i kolekcjonerskiego rozumienia pojęcia.

W literaturze zwrócono uwagę, że samochód lub motocykl o cechach zabytku może być ujmowany w kilku różnych kategoriach, które bywają potocznie utożsamiane. Są to w szczególności: pojazd historyczny, pojazd unikatowy, pojazd kolekcjonerski, pojazd zabytkowy w rozumieniu Prawa o ruchu drogowym, środek transportu jako zabytek ruchomy, środek transportu o dużej wartości historycznej i materialnej, pojazd wpisany do rejestru zabytków oraz środek transportu wpisany na Listę Skarbów Dziedzictwa.

Autem takim może stać się zarówno model już nieprodukowany, klasyczny np. Mercedes W115 220D (ilustracja obok), którego produkcja skończyła się wiele lat temu, lub też auta dużo nowsze jakimi są Alpina B10 Bi-Turbo czy Lotus Omega z lat 1990–1992, auta które zostały wyprodukowane w liczbie mniejszej niż 1000 sztuk i które były najszybszymi sedanami na świecie w początku lat 90., z technologią podwójnego doładowania, o których seryjny przemysł motoryzacyjny (z wyłączeniem pojazdów wyścigowych) w tych czasach nie słyszał.

Youngtimer – terminem tym określa się też stosunkowo młode (lata 60.– 90. XX wieku), ale już zabytkowe pojazdy utrzymane w swoim oryginalnym stylu. Tego określenia używa się również w stosunku do pojazdów, które jeszcze nie są zabytkami, ale wkrótce będą nimi i tak. Polski portal Oldtimery.com definiuje youngtimery jako samochody wyprodukowane w latach 1981–1990, jednak termin youngtimer jest bardzo płynnym zagadnieniem i ciężko jednoznacznie określić jakie auta mogą się w nim znaleźć. Termin youngtimer nie jest samodzielną kategorią ustawową i nie przesądza o wpisie pojazdu do rejestru zabytków, wojewódzkiej ewidencji zabytków ani inwentarza muzealiów.

Oldtimer – określenie pojazdu zabytkowego pochodzące na pierwszy rzut oka z języka angielskiego, lecz zostało utworzone w Niemczech jako pseudoanglicyzm. Określenie oldtimer posiada w języku angielskim inne znaczenie, nie związane z pojazdami. Zapożyczony termin oldtimer również powszechnie używany jest w Polsce. Podobnie jak youngtimer, nie jest to samodzielna kategoria prawna w polskich przepisach.

Pojazd historyczny – jest to określenie pochodzące z ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych OC], art. 2 pkt 11..

W myśl tej ustawy pojazd musi spełniać jeden z poniższych warunków by mógł być uznany za historyczny:

pojazd zabytkowy w rozumieniu przepisów ustawy – Prawo o ruchu drogowym pojazd wpisany do księgi inwentarza muzealiów zgodnie z przepisami dotyczącymi ewidencjonowania dóbr kultury w muzeach pojazd mający co najmniej 40 lat pojazd mający co najmniej 25 lat, który został uznany przez rzeczoznawcę samochodowego za pojazd unikatowy lub mający szczególne znaczenie dla udokumentowania historii motoryzacji. Pojazd historyczny jest więc kategorią szerszą niż pojazd zabytkowy. Pojazd może być historyczny, choć nie został wpisany do rejestru zabytków, wojewódzkiej ewidencji zabytków ani inwentarza muzealiów.

Pojazd unikatowy – to określenie pochodzące z Prawa o ruchu drogowymDz. U. 1997 Nr 98 poz. 602, art. 79 ust. 4 pkt 3.. Chodzi o pojazd mający co najmniej 25 lat, którego model nie jest produkowany od co najmniej 15 lat, uznany przez rzeczoznawcę samochodowego za unikatowy albo mający szczególne znaczenie dla udokumentowania historii motoryzacji. Nie jest to jednak pojęcie tożsame z pojazdem zabytkowym.

Pojazd kolekcjonerski – używany przede wszystkim w przepisach celnych Unii EuropejskiejRozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2019/1776 z dnia 9 października 2019 r. zmieniające załącznik I do rozporządzenia Rady (EWG) nr 2658/87.. Dotyczy on pojazdu silnikowego o znaczeniu historycznym lub etnograficznym, zachowanego w oryginalnym stanie, mającego co najmniej 30 lat i należącego do modelu lub typu, który nie jest już produkowany. Przepisy unijne przewidują także wyjątki, m.in. dla pojazdów biorących udział w wydarzeniu historycznym oraz dla pojazdów wyścigowych zaprojektowanych specjalnie do sportu motorowego i mających udokumentowane sukcesy sportowe.

Środek transportu jako zabytek ruchomy — pojazd spełniający ogólną definicję zabytku z ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkamiUstawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, art. 3 pkt 1.. Powinien być to obiekt stanowiący świadectwo minionej epoki albo zdarzenia, a jego zachowanie powinno leżeć w interesie społecznym ze względu na wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Uzewnętrznieniem takiego statusu stanowi włączenie pojazdu do wojewódzkiej ewidencji zabytków albo wpis do rejestru zabytków. Przy ocenie zabytkowości środków transportu istotny jest także stopień zachowania oryginalnej substancji, zwłaszcza brak zasadniczych zmian podwozia, układu kierowniczego, układu hamulcowego i silnika. W literaturze naukowej zaproponowano, aby za ważną cezurę „minionej epoki” w odniesieniu do pojazdów uznać lata 1989–1991, wiążąc je ze zmianą sposobu produkcji środków transportu i globalizacją łańcuchów dostaw; z perspektywy polskiej za szczególnie istotny uznano rok 1989. Pojazdy młodsze również mogą być uznane za zabytkowe, jeżeli stanowią świadectwo konkretnego i istotnego społecznie zdarzenia, np. historycznego, sportowego, technologicznego albo związanego z masową produkcją. Jest to jedynie pogląd doktrynalny wynikający z wykładni przepisu definiującego zabytek.

Środek transportu o dużej wartości historycznej i materialnej – są to obiekty opisane w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkamiUstawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, art. 51 ust. 1 pkt 14.. Ustawa przewiduje w tym przypadku progi dotyczące środków transportu niewpisanych do rejestru zabytków, ale spełniających kryterium wieku i wartości: więcej niż 50 lat oraz wartość wyższą niż 32 000 zł. Kategoria ta może obejmować zarówno zabytki włączone do wojewódzkiej ewidencji zabytków, jak i obiekty o cechach zabytków, które spełniają powyższe kryteria. W literaturze wskazano, że pojazdy takie, o ile spełniają również kryterium oryginalności, co do zasady powinny być ujmowane w wojewódzkiej ewidencji zabytków.

Pojazd rejestrowy – obiekt wpisany na mocy decyzji administracyjnej do rejestru zabytków, co wiąże się z silniejszą formą ochrony. Przykładem takiego obiektu jest autobus-kabriolet Jelcz 272 MEX „Fredruś”K. Kołodziejczyk, Restauracja zabytkowego autobusu-kabrioletu  Jelcz 272 MEX „Fredruś” – jednego z symboli Wrocławia, „Wiadomości Konserwatorskie” 85 (2026), s. 84–100..

Skarby transportu – to obiekty techniki wpisane na Listę Skarbów DziedzictwaA. Guss, Lista Skarbów Dziedzictwa–niepotrzebna forma ochrony zabytków?. Studia Iuridica Toruniensia, 29 (2021), s. 53-72.. W odniesieniu do środków transportu ustawa przewiduje m.in. wiek powyżej 75 lat i wartość przekraczającą 50 000 euroUstawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, art. 14a ust. 2 pkt 12..

Podsumowując, pojęcie pojazdu zabytkowego w sensie prawnym nie jest tożsame z każdym starym, kolekcjonerskim lub rzadkim pojazdem. O statusie pojazdu zabytkowego decyduje właściwa podstawa prawna: wpis do rejestru zabytków, ujęcie w wojewódzkiej ewidencji zabytków albo wpis do inwentarza muzealiów. Pojazdami zabytkowymi nie muszą być natomiast pojazdy historyczne, unikatowe czy kolekcjonerskie. Wiek pojazdu jest jedną z przesłanek pomocniczych przy wartościowaniu, lecz nie zastępuje oceny jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej, stopnia oryginalności oraz związku z minioną epoką albo istotnym zdarzeniem.

Przypisy

Linki zewnętrzne Największy w Polsce portal o pojazdach zabytkowych

Kategoria:Pojazdy Kategoria:Historyczne środki transportu