Michał Anioł (), właśc. Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (ur. 6 marca 1475 w Caprese, zm. 18 lutego 1564 w Rzymie) – włoski artysta epoki odrodzenia: malarz, rzeźbiarz, architekt i poeta.
Pobierał nauki u Domenica Ghirlandaia i Bertolda di Giovanniego. Początkowo tworzył we Florencji, Wenecji i Bolonii. W latach 1496–1501 przebywał w Rzymie, gdzie pracował m.in. nad Pietą watykańską. W 1501 roku wrócił do Florencji. W 1504 roku zaprezentował Dawida. Przebywając we Florencji konkurował z Leonardem da Vinci. Wynikiem rywalizacji była próba namalowania Bitwy pod Casciną, która miała być odpowiedzią na Bitwę pod Anghiari Leonarda.
W 1505 roku Michał Anioł ponownie udał się do Rzymu. Pracował wówczas nad nagrobkiem papieża Juliusza II, który finalnie został ukończony dopiero w 1545 roku przy wsparciu współpracowników. W latach 1508–1512 artysta pracował nad freskami na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej. W 1515 roku ponownie wrócił do Florencji, gdzie pracował nad Biblioteką Laurenzianą i kaplicą Medyceuszów. W 1534 roku przybył do Rzymu, gdzie spędził ostatnie lata życia. Pod koniec życia pracował m.in. nad freskami Sąd Ostateczny, Ukrzyżowanie św. Piotra i Nawrócenie Szawła. Podejmował się również zleceń architektonicznych. Na przełomie 1546 i 1547 otrzymał zlecono mu kierowanie pracami nad budowaną bazyliką św. Piotra. Jego ostatnie prace reprezentują manieryzm.
Uchodzi za jednego z największych artystów w historii malarstwa i rzeźbiarstwa. Wraz z Leonardem da Vinci i Rafaelem Santim jest zaliczany do wielkiej trójki renesansu. Twórczość Michała Anioła inspirowała wielu artystów, a jego dzieła są obecne w kulturze.
Życiorys Dzieciństwo i młodość thumb|upright|Muzeum Michała Anioła w Caprese Urodził się 6 marca 1475 roku w Caprese. Jego ojcem był podesta Ludovico di Leonardo di Buonarroto Simoni, matką Francesca di Neri di Miniato del Sera i Bonda Rucellai. Przez krótki czas rodzina mieszkała w okolicach Valtiberinie, na pograniczu Toskanii, Umbrii i Emilii-Romanii. Ród Buonarrotich cieszył się autorytetem, jednak na skutek niepowodzeń finansowych dziadka Michała Anioła utracił część prestiżu. Michał Anioł jako niemowlę nie wychowywał się w domu rodzinnym – opiekowała się nim mamka, żona kamieniarza. Do rodziny wrócił, gdy miał trzy lata. Jego powrót mógł wiązać się ze złym stanem zdrowia jego matki, która zmarła w 1481 roku. W 1485 roku Ludovico di Leonardo di Buonarroto Simoni ożenił się z Lukrecją Ubaldini da Gagliano.
Ojciec Michała Anioła pragnął, by jego syn zrobił karierę odpowiednią do jego pozycji społecznej, posłał go więc do szkoły Francesca da Urbino, gdzie miał poznać łacinę, gramatykę i arytmetykę. Michał Anioł zainteresował się jednak rysunkiem i studiowaniem sztuki, co zostało źle odebrane przez jego ojca i braci.
Za sprawą przyjaciela Ludovica Granacciego, który przełamał opór rodziny, 28 kwietnia 1488 roku dwunastoletni Michał Anioł rozpoczął naukę malarstwa w pracowni Domenica Ghirlandaia. Prawdopodobnie jego edukacja nie wyróżniała się zbytnio od obowiązujących wówczas zwyczajów, gdzie nastoletni chłopcy uczyli się w warsztatach malarskich najpierw rysowania, a następnie rzeźby, przy czym za swoją prace byli wynagradzani. Edukacja obejmowała również naukę perspektywy i anatomii.
Ze względu na niezgodność źródeł próba odtworzenia przebiegu nauki u boku Ghirlandaia stanowi trudne zadanie. Zdaniem historyka sztuki Moniciego Girardiego, Michał Anioł mógł spędzić w warsztacie mniej niż dwa lata, gdzie uczył się wyłącznie techniki malowania fresku. Historyk sztuki Luba Ristujczina twierdzi natomiast, że miał uczyć się w warsztacie Ghirlandaia przez trzy lata. Biografista artysty w podaje, że ten w podeszłym wieku zaprzeczał, by uczył się w pracowni Ghirlandaia. Tej wersji trzymał się także Giorgio Vasari. Według anegdot, Michał Anioł miał w wolnym czasie kopiować dzieła innych malarzy i umyślnie je postarzać, by wyglądały na oryginały. Niemieccy historycy sztuki i stwierdzili, że ważnym etapem nauki Michała Anioła było odtwarzanie dzieł dawnych mistrzów. Większość szkiców z tamtego okresu artysta miał później zniszczyć.
thumb|upright|Bitwa centaurów thumb|upright|Madonna przy schodach thumb|upright|left|Krucyfiks Według Condiviego podczas pracy w pracowni Ghirlandaia Michał Anioł jednocześnie uczył się rzeźbiarstwa w szkole Bertolda di Giovanni. Placówka ta zapewniała również naukę łaciny i greki. Faktycznie przyszły artysta rozpoczął naukę u Bertolda w 1490 roku, a jego edukacja trwała przez kolejne dwa lata. Za sprawą Ghirlandaia lub Francesca Granacciego Michał Anioł miał poznać się z dynastią Medyceuszy, z którymi utrzymywał bardzo dobre kontakty. Będąc na dworze Medyceuszy, zetknął się z kulturą humanistyczną, zapoznał się z ideami platonizmu i idealizmu. W szkole Bertolda di Giovanniego popadł w konflikt ze starszym od niego o kilka lat Pietro Torrigianym. Ten, zazdrosny o talent młodszego kolegi, sprowokował bójkę, w wyniku której złamał Michałowi Aniołowi nos. Za bójkę Torrigiano został wydalony ze szkoły. Krzywo zrośnięty nos stał się w późniejszych latach przyczyną kompleksów u artysty.
Podczas nauki w pracowni Ghirlandaia powstały: Faun (dzieło zaginione), Madonna przy schodach (również znana pod tytułem: Madonna na schodach), Bitwa centaurów (1490–1492) i Krucyfiks (między 1492 a 1495). Wzorowana na Bitwie Bertolda di Giovanniego płaskorzeźba zachwyciła florentczyków, którzy nie dowierzali, że autorem dzieła jest początkujący rzeźbiarz. W Bitwie centaurów można dostrzec charakterystyczne dla Michała Anioła wydobywanie kształtów z bloków marmuru i zostawianie rzeźb nieukończonych.
Po śmierci Wawrzyńca Wspaniałego 8 kwietnia 1492 roku Michał Anioł wrócił do Florencji. Przez kolejne miesiące realizował różne zlecenia od florenckich rodów. Większość dzieł z tego okresu zaginęła. Według przekazu Vasariego, około 1492 roku powstała rzeźba Herkulesa mierząca cztery łokcie (240 cm) wysokości. Wygląd rzeźby jest znany m.in. dzięki rysunkowi Jacques’a Androueta du Cerceau z 1560 roku. Herkules zaginął w XVII wieku. W tym samym czasie Michał Anioł współpracował ze szpitalem augustianów w Santo Spirito we Florencji, gdzie asystował przy sekcji zwłok. Zaprzestał tej działalności po tym, jak jedna z rodzin publicznie wyraziła swój sprzeciw wobec wykorzystaniu zwłok ich zmarłego krewnego.
Bolonia W połowie października 1493 roku Michał Anioł przeprowadził się do Wenecji, a rok później – do Bolonii, gdzie pracował nad rozpoczętym przez Nicolę Pisano (także pod tytułem: Arca di San Domenico) przeznaczonym do . W skład Sarkofagu wchodzą figury: Święty Petroniusz, Święty Prokulus i Klęczący anioł (również pod tytułami: Anioł trzymający świecznik lub Anioł z kandelabrem). W rzeźbach tych dostrzegalny jest wpływ bolońskiego rzeźbiarza Jacopa della Quercii. Po ukończeniu prac pod koniec 1495 roku Michał Anioł powrócił do Florencji.
We Florencji artysta wyrzeźbił (dzieło zaginione), którego sprzedał rzymskiemu kardynałowi Raffaelowi Sansoni Riario, oszukując go, że jest to starożytna rzeźba rzymska. Pomimo ujawnienia kłamstwa kardynał, zachwycony talentem rzeźbiarza, zaprosił go do Rzymu. Michał Anioł znalazł się w Rzymie 25 czerwca 1496 roku.
Pierwszy pobyt w Rzymie thumb|upright|Pietà watykańska Michał Anioł przebywał w Rzymie od 1496 do marca 1501 roku. W tym okresie pracował nad rzeźbami: Bachus (1496–1497), Pietà watykańska (1498–1499), Zdjęcie Chrystusa (1500) i oraz obrazem Złożenie do grobu (1500). Bachus jest jedną z nielicznych rzeźb Michała Anioła, która była przeznaczona do oglądania z każdej strony.
W okresie tym artysta borykał się z problemami rodzinnymi: zmarła jego macocha, jeden z braci został wydalony z zakonu i pojawił się w Rzymie. Następnie dołączył do niego kolejny z braci, a ojciec wpadł w problemy finansowe. Michał Anioł również odczuwał brak pieniędzy. Aby mieć środki na utrzymanie, podjął się namalowania około 1497 roku obrazu Otrzymanie stygmatów przez św. Franciszka. W następnych miesiącach sytuacja finansowa artysty się poprawiła. 27 sierpnia 1497 roku francuski kardynał Jean Bilhères de Lagraulas zlecił wyrzeźbienie mu Piety. Pracę nad nią rozpoczął w 1498 roku, ukończył w roku następnym, kilka miesięcy po śmierci kardynała. Rzeźba charakteryzuje się kontrastowym przedstawieniem Matki Bożej i Jezusa, dyskretnie zaakcentowanym ruchem oraz harmonią. Maria siedzi na skalnym występie, samotnie opłakuje zmarłego syna. Jej ciało ma kierunek pionowy, a Jezusa poziomy, w efekcie czego obie postacie tworzą krzyż. Pietà odniosła wielki sukces i stała się jedną z najbardziej znanych rzeźb na świecie.
Michałowi Aniołowi jest przypisany również obraz Madonna z Dzieciątkiem, Janem Chrzcicielem i aniołami, znany również jako Madonna Manchester, namalowany ok. 1497 roku.
Powrót do Florencji thumb|upright|Dawid thumb|upright|Madonna z Brugii W marcu 1501 roku Michał Anioł opuścił Rzym. Wrócił do Florencji, gdzie przyjmował zlecenia na rzeźby i obrazy. Pracował we Florencji i Sienie. W tym okresie powstały: Dawid, Tondo Pitti, Tondo Taddei, Tondo Doni, Madonna z Brugii, Dwunastu Apostołów oraz cztery rzeźby przeznaczone na ołtarz Piccolominich w katedrze w Sienie. Ze względu na to, że Michał Anioł nie współpracował z innymi rzeźbiarzami oraz odmawiał przyjmowania uczniów, część prac pozostała nieukończona. Wyrzeźbiony w latach 1501–1504 Dawid przedstawia biblijnego bohatera, a także symbolizuje cnoty obywatelskie mieszkańców Florencji. Według przekazu biografów artysta opuścił Rzym właśnie z uwagi na możliwość wyrzeźbienia Il gigante we Florencji. Zleceniodawcą marmurowej rzeźby był kardynał Francesco Piccolomini. Według przekazów z zadaniem pragnęli się zmierzyć również Andrea Sansovino, Benedetto da Maiano, Baccio da Montelupo. Według ówcześnie krążących plotek zlecenie chciał przyjąć również Leonardo da Vinci. Giorgio Vasari stwierdził, że Michał Anioł otrzymał zlecenie, gdyż Dawid symbolizował florencką Signorię, która broniła i opiekowała się mieszkańcami miasta. Rzeźba została wykonana z marmuru, który wcześniej odrzucono ze względu na ryzyko pęknięcia. 25 stycznia 1504 roku trzydziestoosobowa grupa rajców i artystów (wśród nich byli m.in. Leonardo da Vinci, Sandro Botticelli, Filippino Lippi, Pietro Perugino, Giuliano da Sangallo) podjęła decyzję o ustawieniu rzeźby na Piazza della Signoria. Rzeźbę odsłonięto 14 maja 1504 roku. Dawid spotkał się z protestami ze strony mieszkańców Florencji. Przed ustawieniem rzeźby w wybranym dla niej miejscu rzeźba była obrzucana kamieniami. Od 1873 roku rzeźba stoi we florenckiej Galleria dell’ Accademia. Dawid oraz Człowiek witruwiański Leonarda da Vinci uchodzą za wzory piękna ciała ludzkiego.
5 czerwca 1501 roku Michał Anioł otrzymał zlecenie na wykonanie piętnastu rzeźb oraz ukończenie posągu św. Franciszka Pietra Torrigianiego. Zleceniodawcą był kardynał Francesco Piccolomini. Zgodnie z zamówieniem dzieła miały trafić do kaplicy rodowej w katedrze w Sienie. Ze względu na skalę zaplanowanych prac Michał Anioł korzystał ze wsparcia pomocników. W 1503 roku Piccolomini zmarł, miesiąc po ogłoszeniu go papieżem (Pius III). Rok później Michał Anioł renegocjował umowę ze spadkobiercami. Pracę nad rzeźbami zostały sfinalizowane w 1504 roku – powstały cztery figury świętych: Piotra, Pawła, Piusa i Grzegorza. Dzięki przekazaniu prac innym rzeźbiarzom ołtarz ukończono w 1510 roku.