Pieśń lodu i ognia (ang. A Song of Ice and Fire) – seria powieści fantasy autorstwa amerykańskiego pisarza George’a R.R. Martina, zaplanowana na siedem tomów, z których jak na razie wydanych zostało pięć: Gra o tron, Starcie królów, Nawałnica mieczy, Uczta dla wron oraz Taniec ze smokami. Trwają prace nad kolejnymi tomami sagi: The Winds of Winter i A Dream of Spring.
Martin zaczął pisać pierwszy tom w 1991 roku, książka wydana została w 1996. Rok później otrzymała nagrodę Locusa w kategorii najlepsza powieść fantasy. Martin został jeszcze trzykrotnie laureatem tej nagrody: w 1999 roku za Starcie królów, w 2001 za Nawałnicę mieczy oraz za Taniec ze smokami w 2012. Pierwsze pięć tomów rozeszło się w nakładzie ponad 24 milionów egzemplarzy i zostało przetłumaczonych na ponad 20 językówReuters > With swords and suds, 'Game of Thrones' spurs sales for HBO (stan z 2013).
Fabuła Miejscem akcji Pieśni lodu i ognia jest fikcyjny świat, w którym okresy cieplne analogiczne do pory roku mogą trwać kilka latWesteros.pl: Klimat Westeros. Około trzysta lat przed wydarzeniami z Gry o tron Siedem Królestw leżących na kontynencie Westeros zostało podbitych i zjednoczonych przez ród Targaryenów, który ujarzmił smoki. Panowanie Targaryenów trwało trzy stulecia, mimo że ich smoki wyginęły już 100 lat po zjednoczeniu. Kilkanaście lat przed pierwszą częścią sagi ostatni król z rodu Targaryenów, Aerys II, został zabity w wyniku rebelii sił wielkich lordów, dowodzonych przez młodego Roberta Baratheona. Po obaleniu Targaryenów Robert zostaje nowym królem. Ostatni potomkowie rodu Targaryenów – książę Viserys i jego młodsza siostra Daenerys – przebywają na wygnaniu na kontynencie Essos. Pierwsza część sagi – Gra o Tron rozpoczyna się 15 lat po rebelii Roberta wraz z powoli kończącym się siedmioletnim latem.
Główny wątek koncentruje się na wydarzeniach związanych z walką o władzę między wielkimi rodami Westeros po śmierci króla Roberta w Grze o tron. Następca Roberta, 13-letni Joffrey, za sprawą działań swojej matki, królowej Cersei Lannister, natychmiast zostaje ogłoszony królem. Po tym jak Lord Eddard Stark, najbliższy przyjaciel i zarazem główny doradca Roberta, odkrywa, że Joffrey i jego rodzeństwo przyszli na świat w wyniku kazirodczej relacji między Cersei, a jej bratem bliźniakiem Ser Jaime Lannisterem, próbuje obalić on Joffreya, lecz zostaje zdradzony i stracony za zdradę. W odpowiedzi na to bracia Roberta, Stannis i Renly, wnoszą osobne roszczenia do tronu. W wyniku powstałej niestabilnej sytuacji w państwie, dwa z siedmiu królestw Westeros próbują uniezależnić się od Żelaznego Tronu: najstarszy syn Eddarda, Robb, zostaje ogłoszony Królem Północy, podczas gdy lord Balon Greyjoy pragnie odzyskać suwerenność swojego regionu, Żelaznych Wysp. Tak zwana "Wojna Pięciu Królów" osiąga swój pełny wymiar do połowy drugiej książki, Starcie królów.
Druga część opowieści rozgrywa się na dalekiej północy Westeros, gdzie liczący 8000 lat lodowy mur, zwany po prostu "Murem", broni Siedmiu Królestw przed nadnaturalnymi istotami znanymi jako Inni. Strażnicy Muru, Zaprzysiężone Bractwo Nocnej Straży, chronią również królestwo przed najazdami "dzikich" znanych również jako "wolni ludzie", którzy złożeni są z kilku plemion żyjących na północ od Muru. Historia Nocnej Straży opowiedziana jest głównie z punktu widzenia Jona Snowa, bękarta lorda Eddarda Starka. Jon podąża śladami swojego wuja Benjena Starka i dołącza do Straży w młodym wieku, szybko awansując w jej szeregach. Ostatecznie zostaje Lordem Dowódcą Nocnej Straży. W trzecim tomie, Nawałnica mieczy, linia fabularna Nocnej Straży coraz bardziej zaczyna się wplątywać w Wojnę Pięciu Królów.
Trzeci główny wątek skupia się na losach Daenerys Targaryen, córki Aerysa II, ostatniego króla Targaryenów. Na kontynencie Essos leżącym na wschód od Westeros, pod drugiej stronie Wąskiego Morza, Daenerys, przy pomocy swojego starszego brata Viserysa Targaryena, zostaje wydana za mąż za potężnego lokalnego wodza, powoli stając się niezależną i inteligentną władczynią. Na jej stopniowe rośnięcie w siłę mają wpływ historyczne narodziny trzech smoków, wyklutych z jaj podarowanych jej w prezencie ślubnym. Trzy smoki szybko stają się nie tylko symbolem jej linii krwi i wynikających z tego mocnych pretensji do tronu, ale także stają się niszczycielską bronią, która pomaga jej w podboju Zatoki Niewolniczej. Historia śledzi jej roczny konflikt z miastami tegoż regionu, w którym to dąży do umocnienia władzy, przerwania handlu niewolnikami i zebrania poparcia potrzebnego, aby spełnić swoje ambicje odzyskania władzy w Westeros.
Każda z książek podzielona jest na rozdziały, w których sposób narracji ograniczony jest do punktu widzenia jednej postaci. Liczba „punktów widzenia” w danym tomie wynosi około dziesięciu. Często losy głównych bohaterów przeplatają się, nie wszystkie główne postacie pojawiają się jednak w każdym tomie.
Książki Informacje ogólne Dotychczas na świecie ukazało się pięć tomów sagi, natomiast dwa tomy są w przygotowaniu. W Polsce tomy cyklu Pieśń lodu i ognia wydaje Zysk i S-ka.
Tytuł polskiTytuł oryginalnyData wydania oryginałuData wydania polskiegoGra o tron (1998)A Game of Thrones1 sierpnia 19961998Starcie królów (2000)A Clash of Kings16 listopada 19982000Nawałnica mieczy. Stal i śnieg (2002)A Storm of Swords8 sierpnia 20002002Nawałnica mieczy. Krew i złoto (2002)2002Uczta dla wron. Cienie śmierci (2006)A Feast for Crows17 października 20052006Uczta dla wron. Sieć spisków (2006)2006Taniec ze smokami. Część I (2011)A Dance with Dragons12 lipca 20112011Taniec ze smokami. Część II (2012)2012Wichry zimyThe Winds of Winter
Podczas pisania Uczty dla wron okazało się, że objętość powstającej książki przekracza możliwości wydawnicze, dlatego Martin zdecydował się na jej podział. W ten sposób w Uczcie dla wron opisana została tylko część wydarzeń (z punktu widzenia tylko niektórych bohaterów), a pozostałe (dziejące się w tym samym czasie, tylko w innych miejscach) zostały opisane w Tańcu ze smokamiLocus online: George R.R. Martin: The Gray Lords .
Pierwsze trzy powieści (1991–2000) mały|George R.R. Martin na Archipelaconie w Mariehamn (2015) George R.R. Martin był już odnoszącym sukcesy autorem dzieł fantasy i sci-fi oraz scenarzystą telewizyjnym zanim jeszcze napisał sagę książek Pieśni Lodu i Ognia. Martin opublikował swoje pierwsze opowiadanie w 1971 roku, a pierwszą powieść w 1977 roku. Do połowy lat 90. zdobył za swoje opowiadania liczne nagrody, w tym trzy nagrody Hugo i dwie nagrody Nebula. Mimo że jego wczesne książki zostały dobrze przyjęte w środowisku fanów fantastyki, jego krąg czytelników pozostał stosunkowo niewielki i Martin podjął pracę jako pisarz w Hollywood w połowie lat 80. Pracował głównie nad wznowieniem The Twilight Zone przez cały rok 1986 oraz nad Piękną i Bestią do roku 1990. Tworzył również własne piloty seriali i pisał scenariusze filmów pełnometrażowych. Stawał się coraz bardziej sfrustrowany tym, że jego piloty i scenariusze nie były realizowane, a ograniczenia związane z produkcjami telewizyjnymi, takie jak budżet i długość odcinków, zmuszały go do wycinania postaci i przycinania scen walk. Popchnęło to Martina z powrotem do pisania książek, przy których nie musiał się martwić problemem ograniczania swojej wyobraźni. Podziwiając w dzieciństwie prace J.R.R. Tolkiena, chciał napisać dzieło high fantasy, choć nie miał jeszcze żadnych konkretnych pomysłów.
Kiedy latem 1991 roku Martin miał przerwę między jednym a drugim hollywoodzkim projektem, zaczął pisać nową powieść science fiction o nazwie Avalon. Po trzech rozdziałach wpadł na pomysł, aby pewien chłopiec zobaczywszy ścięcie człowieka, znalazł w śniegu wilkory, co stało się zaczątkiem Gry o tron. Martin skończył rozdział nowej książki w kilka dni i nabrał pewności, że będzie on częścią dłuższej historii. Po kilku kolejnych rozdziałach Martin zaczął postrzegać swoją nową książkę jako opowieść fantasy i rozpoczął tworzenie map i genealogii. Pisanie książki zostało jednak przerwane na kilka lat, gdyż Martin zmuszony był wrócił do Hollywood, aby na zamówienie ABC wyprodukować serial Doorways, którego ostatecznie nigdy nie wyemitowano.
W 1994 roku Martin przekazał swojemu agentowi, Kirby’emu McCauleyowi, pierwsze 200 stron i dwustronicowy zarys fabularny jako część planowanej trylogii, po której miały nastąpić powieści Taniec ze smokami i Wichry zimy. Martin, nie osiągnąwszy jeszcze końca powieści przy 1400 stronach rękopisu, uznał, że saga musi składać się z czterech, lub nawet i sześciu książek, które wyobrażał sobie jako dwie połączone trylogie jednej długiej historii. Martin wybrał Pieśń Lodu i Ognia jako ogólny tytuł sagi: widział on walkę symbolizujących mróz Innych i symbolizujących ogień smoków jako jedno z możliwych znaczeń dla „Lodu i Ognia”, podczas gdy słowo „pieśń” pojawiło się w wcześniejszych tytułach dzieł Martina Pieśń dla Lyanny czy Songs the Dead Men Sing, ze względu na jego obsesję na punkcie pieśni. Martin wymienił również wiersz Roberta Frosta z 1920 roku Fire and Ice i skojarzenia kulturowe, takie jak pasja kontra zdrada, jako elementy, które mogły wpłynąć na nazwanie tytułu sagi.
Poprawiony i gotowy manuskrypt Gry o tron liczył 1088 stron, a publikacja nastąpiła w sierpniu 1996 roku. Autor Koła czasu, Robert Jordan, napisał krótką adnotację na okładce, która miała wpływ na wczesny sukces książki, a tym samym i całej sagi, wśród czytelników fantasy. Blood of the Dragon, przedpremierowa próbna nowela zaczerpnięta z rozdziałów Daenerys, zdobyła w 1997 roku nagrodę Hugo dla najlepszej noweli. Pierwsza książka była sprzedawana jako część "trylogii Pieśni Lodu i Ognia" w 1996 roku, ale do czasu wydania drugiej książki, przyrostek "trylogia" został usunięty, a seria została przemianowana na Pieśń Lodu i Ognia.
300 stron usuniętych z manuskryptu Gry o tron posłużyło jako otwarcie drugiej książki, zatytułowanej Starcie królów. Została ona wydana w lutym 1999 roku w Stanach Zjednoczonych, przy długości manuskryptu wynoszącej 1184 strony. Starcie królów było pierwszą książką z serii Pieśni Lodu i Ognia, która trafiła na listy bestsellerów, osiągając 13. miejsce na liście The New York Times Best Seller w 1999 roku. Po sukcesie filmów Władcy Pierścieni, Martin otrzymał pierwsze zapytania o prawa do serii Pieśni Lodu i Ognia od różnych producentów i filmowców.
Martin spóźnił się o kilka miesięcy z ukończeniem trzeciej książki, Nawałnicy mieczy. Ostatni napisany przez niego rozdział dotyczył "Krwawych Godów", kluczowego momentu, który jest godny uwagi ze względu na swoją brutalność. Nawałnica mieczy liczyła 1521 stron manuskryptu, co spowodowało problemy dla wielu wydawców Martina na całym świecie. Bantam Books opublikowało Nawałnicę mieczy w jednym tomie w Stanach Zjednoczonych w listopadzie 2000 roku, podczas gdy niektóre wydania w innych językach były podzielone na dwa, trzy lub nawet cztery tomy. W Polsce książka ukazała się w dwóch tomach nazwanych Stal i śnieg oraz Krew i złoto. Nawałnica mieczy zadebiutowała na pozycji numer 12 na liście bestsellerów New York Timesa.
Wypełnianie luki czasowej (2000–2011)