thumb|Pokrój thumb|Kwiatostan thumb|Kwiat Gryka zwyczajna (Fagopyrum esculentum Moench) – gatunek rośliny z rodziny rdestowatych. Występuje w klimacie umiarkowanym. Pochodzi ze wschodniej i środkowej Azji. W Polsce jest gatunkiem uprawianym, czasami przejściowo dziczejącym (efemerofit, archeofit).

Morfologia Łodyga Walcowata, wewnątrz pusta, lekko podłużnie prążkowana, brunatnawozielona lub czerwonawa, o średnicy około 2–6 mm. Zgrubiała w międzywęźlach. Liście Ustawione są skrętolegle i mają błoniaste, pochwiaste przylistki. Powierzchnia jest gładka z wyjątkiem okolicy przylistków, gdzie zdarzają się krótkie, białe włoski. Liście są ciemnozielone, jaśniejsze na stronie spodniej, o szerokości do 7 cm i długości do 11 cm, kształtu strzałkowatego lub sercowatego. Są prawie pięcioboczne z 2 szeroko zaokrąglonymi łatkami. Dolne liście są ogonkowe a górne siedzące lub obejmujące łodygę. Blaszka liściowa jest gładka i na brzegu lekko falista i postrzępiona, z drobnymi czerwonawobrunatnymi wyrostkami. Podobne wyrostki występują na nerwach na górnej powierzchni. Kwiaty Z ośmioma pręcikami i jednym trzyszyjkowym słupkiem. Okwiat biały, poprzez różowy do czerwonego, pięciodziałkowy. Kwiaty wonne, jak cała roślina i owoce. Owoc Niełupka o piramidalnym kształcie. Gatunki podobne Gryka japońska (F. sagittatum var. emarginatum) – uprawiana głównie w Azji Północnej.

Biologia i ekologia Roślina jednoroczna. Kwitnie od lipca do sierpnia, jest obcopylna. Najważniejsi zapylacze to pszczoły i muchówki.

Zastosowanie Roślina lecznicza, wartości odżywcze Wartości odżywcze ziarna Nasiona gryki zawierają od 10 do 16% białka w zależności od strefy uprawy (im cieplej tym większa zawartość białka). .

Surowiec zielarski Ziele gryki (Fagopyri herba) – całe lub połamane nadziemne części, zebrane we wczesnym okresie kwitnienia przed owocowaniem i natychmiast wysuszone. Surowiec zawiera minimum 3,0% rutyny. Skład chemiczny ziela Flawonoidy: głównie rutyna (witamina P) do 5% zawartości (dawniej główne źródło jej pozyskiwania, stosowana jako lek rozszerzający naczynia), kwercetyna, hiperozyd, katechina, procyjanidyny. Także kwasy organiczne: galusowy, kawowy, protokatechonowy i chlorogenowy.

Sztuka kulinarna Z ziaren gryki zwyczajnej wytwarza się następujące półprodukty spożywcze: kasza gryczana, mąka gryczana, płatki gryczane, otręby gryczane.

W kuchni polskiej wykorzystuje się głównie kaszę gryczaną, rzadziej mąkę. W Indiach traktowana jest jako zboże chlebowe, w Chinach i Japonii mąka gryczana jest podstawową mąką lub dodatkiem do produkcji makaronów. Ze skrobi gryczanej przyrządza się memilmuk – odmianę muk (koreańska potrawa o galaretowatej konsystencji). We Francji mąka gryczana stanowi podstawowy składnik tradycyjnych naleśników bretońskich (Galettes).

Roślina paszowa Odpady z przerobu „ziarna” (łuski i pył) są cennym dodatkiem do pasz. Plewy i słoma wartością pokarmową zbliżone są do zbóż jarych, ale nie wolno ich używać do skarmiania białych zwierząt, u których powoduje tzw. gryczaną wysypkę – ziele gryki zawiera naftodiantron, czynnik powodujący uczulenie na światło (fagopiryzm). Zjadana przez zwierzęta o białej lub pstrej sierści wywołuje u nich pod wpływem słońca zapalenie skóry.

Sadownictwo Suche łęty gryczane w czasie spalania wydzielają duże ilości dymu, co wykorzystuje się w sadownictwie do zadymiania kwitnących sadów w okresach wiosennych przymrozków.

Roślina miododajna Miód gryczany należy do grupy miodów nektarowych (kwiatowych). Gryka może dać 60–100 kg pożytku z ha.

Uprawa thumb|Talerzowanie ścierniska po uprawie gryki Na świecie najwięcej gryki uprawia się w Rosji, Chinach, na Ukrainie oraz w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, gdzie jest traktowana głównie jako roślina pastewna. W Polsce głównym regionem upraw są okolice Janowa Lubelskiego, szczególnie gmina Godziszów, która jest zagłębiem gryczanym.

Grykę zaczęto uprawiać ok. 2000 r. p.n.e. w górskich rejonach płn. Indii (dziś częściowo Pakistan). Stamtąd uprawa zawędrowała do Chin, Korei i Japonii, jednocześnie rozpowszechniając się w Azji Środkowej. Kaszę gryczaną znali już Hunowie, ale jako koczownicy nie wprowadzili jej uprawy do Europy. Gryka w Europie środkowej była znana już w neolicie. W XIII-XIV wieku jej uprawa rozpowszechniła się na zachód Europy.

+ Produkcja gryki zwyczajnej na świecie:(s: dane półoficjalne – e: dane szacowane – a: łącznie z danymi oficjalnymi i danymi szacowanymi)Statystyki FAO. powierzchnia upraw[ha] Plony[kilogram/ha] Produkcja[tony] Nasiona[tony] Państwa 2005 2007 2005 2007 2005 2007 2005 833 600 1 305 000 726,5 e 770,0 e 605 640 1 004 850 69 500 s 834 000 e 900 000 e 899,2 888,8 750 000 e 800 000 e 87 570 e 396 200 237 000 693,3 e 675,1 e 274 700 160 000 20 500 s 36 593 32 945 3 394,5 e 35 55,8 e 124 217 117 148 3293 e 67 531 90 000 e 1 067,5 e 977,7 e 72 096 88 000 e 5500 e 55 000 142 600 1 054,5 e 561,0 e 58 000 s 80 000 e 3200 s 65 000 e 68 000 e 1 000,0 e 10 00,0 e 65 000 e 68 000 e 2600 e 46 000 e 48 000 e 1 086,9 e 10 83,3 e 50 000 e 52 000 e 2760 e 44 700 44 600 e 697,9 e 762,3 e 31 200 34 000 e 1341 e 28 400 21 700 552,8 e 963,1 e 15 700 20 900 2500 e 7106 11 500 1 022,7 e 11 30,4 e 7268 13 000 1000 e 10 400 13 000 e 951,9 e 630,7 e 9900 8200 e 4500 e 4600 e 1 488,8 e 14 78,2 e 6700 6800 e 360 e 2257 2650 e 993,7 e 11 32,0 e 2243 3000 e 90 e 4000 2000 1 150,0 e 11 50,0 e 4600 2300 300 e 1000 e 2 000,0 e 2000 e 26 e 811 809 1 791,6 e 940,6 e 1453 761 52 e 752 800 e 615,6 e 500,0 e 463 400 e 60 e 676 314 717,4 e 955,4 e 485 300 461 500 e 887,2 e 600,0 e 409 300 e 2811 7200 e 342,9 e 41,6 e 964 300 e 252 e 378 600 e 917,9 e 833,3 e 347 500 e 1000 e 1000 e 300,0 e 300,0 e 300 e 300 e 65 e 45 e 3 111,1 e 140 e 2 e 100 e 100 e 1 000,0 e 10 00,0 e 100 s 100 e Świat 2 443 321 a 2 934 918 a 852,9 e 8 38,5 e 2 083 925 a 2 461 159 a 200 974 a

Przypisy

Kategoria:Rdestowate Kategoria:Rośliny pastewne Kategoria:Rośliny lecznicze Kategoria:Zboża rzekome