thumb|upright=1.2|Jurydyki Warszawy w XVIII wieku Jurydyka (łac. iuridicus prawny) – osada obok miasta królewskiego, rzadziej enklawa na gruntach miejskich, niepodlegająca władzom miejskim i miejskiemu sądownictwu.

Opis Jurydyki istniały już w średniowieczu, lecz nasilenie ich powstawania nastąpiło od XVI wieku, po uzyskaniu pełnej dominacji szlachty nad miastami. Właścicielami jurydyk byli m.in. magnaci, Kościół i bogata szlachta. W miejscach takich powstawały struktury konkurencyjne wobec ich miejskich odpowiedników, nieskrępowane przepisami i ograniczeniami miejskimi – odbywały się w nich jarmarki, działali niezrzeszeni w cechach rzemieślnicy (partacze), konkurujący z mieszczaństwem cechowym. Dzięki jurydykom miasta rozwijały się przestrzennie.

Jurydyki zakładano zazwyczaj na mocy przywilejów królewskich. Powstawały również w sposób pozaprawny, na prywatnych gruntach. Wokół większych miast jurydyki przybierały charakter prywatnych miasteczek. Najlepiej udokumentowane nadania jurydyk posiada LublinM.in. Czwartek, Podzamska, Szereniowszczyzna, Wieniawa, Brygidkowska i inne. Józef Mazurkiewicz, Jurydyki lubelskie, Wrocław 1956., który w połowie XVII wieku otoczony był 23 jurydykami, czy KrakówM.in. Szlak, Wesoła, Groble, Pędzichów, Biskupie, Retoryka, Lubicz, Smoleńsk i inne. z 21 jurydykami w XVIII wieku. Z kolei Warszawę w pierwszej połowie XVIII wieku otaczało ponad 20 jurydyk; do największych należały Grzybów, Leszno i Wielopole. Założycielem jurydyk Golędzinów Królewski i Stanisławów był król Stanisław August Poniatowski.

Miasta starały się przeciwdziałać procesowi dezintegracji swojego systemu administracyjno-prawnego poprzez uzyskanie od władców zakazu tworzenia jurydyk i nienadawania libertacji oraz serwitoriatów. Mandat Kazimierza Jagiellończyka z 1452 roku uzyskany przez radę miejską Poznania zakazał nabywania gruntów w obrębie murów przez Kościół, w praktyce jednak takie zakazy stanowiły martwe prawo.

Jurydyki zostały zlikwidowane przez Konstytucję 3 maja w 1791 roku, a po jej upadku ponownie w 1793. W szczątkowej formie jurydyki dotrwały na terenie Królestwa Kongresowego, do drugiej połowy XIX wieku np. w Łodzi – własności rodzin fabrykantów – jurydyka Scheiblera i jurydyka Poznańskiego.

Jurydyki natomiast nigdy nie powstały w tzw. wielkich miastach pruskich (Toruń, Gdańsk, Elbląg, włącznie z ich patrymonium), które w przeciwieństwie do innych miast posiadały dużą autonomię prawno-ustrojową, rządziły się samodzielnie i były silne ekonomicznie.

Zobacz też

Jurydyki Krakowa Jurydyki Warszawy

Przypisy

Bibliografia Andrzej Wyrobisz, Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, Warszawa 1981, t. I, s. 285. Józef Mazurkiewicz, Jurydyki lubelskie, Wrocław 1956, s. 158.

Kategoria:Historia prawa miejskiego