thumb|Jarosław Kaczyński (2006) Układ – określenie stosowane w polskiej polityce w pierwszej dekadzie XXI w.
Według wypowiedzi głównych przedstawicieli PiS, m.in. jej lidera i byłego premiera Polski Jarosława Kaczyńskiego, istnieje nieformalny układ związków definiowany jako „czworokąt” składający się z części służb specjalnych, części środowisk przestępczych, części polityków (liberalnych i postkomunistycznych) oraz części środowisk biznesowych, a także patologia, która zdaniem Jarosława Kaczyńskiego powstała po przemianach ustrojowych w Polsce w 1989 r., ogarniając życie społeczne, gospodarcze i publiczneJanicki, Władyka, Dąbrowska-Bąk. Układ. Polityka 13/2006. Według polemistów określenie „układ" związane jest z teorią spiskową. Slogan „układ” używany jest przez przedstawicieli PiS w sposób ogólnikowy, przez przeciwników politycznych PiS − w sposób ironiczny. Termin ten nigdy nie był używany jako odniesienie do konkretnej grupy osób, lecz samego zjawiska generowania wspomnianych powiązań, niekoniecznie na skalę ogólnopolską.
Wyraz ten został użyty po raz pierwszy w tym kontekście w książce Jarosława Kaczyńskiego pt. Czas na zmiany Czas na zmiany: z Jarosławem Kaczyńskim rozmawiają Michał Bichniewicz i Piotr M. Rudnicki , wydanej w 1993 r. Powszechna rozpoznawalność tego określenia rozpoczęła się po użyciu go 10 listopada 2005 na 2. posiedzeniu Sejmu V kadencji, przez Jarosława Kaczyńskiego, w trakcie debaty nad wotum zaufania dla rządu Kazimierza Marcinkiewicza.
Walka z układem
Hasło walki z układem stanowi, wedle PiS-u, próbę oczyszczenia aparatu politycznego z wszechobecnej korupcji i powstrzymanie działań na różnorakie sposoby szkodzących Polsce Jarosław Kaczyński; 5 kadencja, 2 posiedzenie, 2 dzień; Strona sejmu, 10.11.2005, wedle przeciwników i krytyków, blisko przypomina komunistyczne twierdzenie kto nie jest z nami, ten jest przeciwko nam „Układ” lekiem na całe zło, Gazeta Wyborcza, 20.11.2006Celebański, S., Artykuł Polemiczny, Gazeta Starachowicka, Lipiec 2007 (358), dostępna w internecie w , [Dostęp 10 maja 2010]Kaleski, P. Miało być jak nigdy, wyszło jak zawsze, e-Polityka.pl, 29.09.2009 [Dostęp 12 kwietnia 2008]Jakubiak, M., Przewodniczący Stowarzyszenia „Młodzi Demokraci” Myślenice, J. Kaczyński: musimy bić głową w mur; Komentarze do artykułu, 02.03.2008, Dostępne w archiwum [Dostęp 10 maja 2010] i jest bardziej sposobem na zdobycie przychylności społeczeństwaProf. Sztompka, cytowany przez: Michnik, A., W kleszczach 'układu PiS', Gazeta Wyborcza, 16.10.2007„Emoonia”, Głowala-Habel, M.,Teorie spisku, Interia 360, 10.10.2007 [Dostęp 3 kwietnia 2008] niż na poprawę sytuacji politycznej i gospodarczej w PolsceSzalkiwiecz, K.W., Jeżeli nie ma „Układu”, to trzeba go stworzyć! Po co komu „Układ”?, PRoto.pl, 21.09.2007 [Dostęp 3 kwietnia 2008].
O układzie i walce z układem premier Kaczyński wspomniał również w swoim exposéPAP, exposé Jarosława Kaczyńskiego, pis.org.pl 19.07.2006, mówiąc m.in. o walce z patologią przestępczą, w centrum której jest korupcja, oraz walce z budowaniem układów mafijnych wokół aparatu państwowego. Zdaniem Jarosława Jakimczyka, dziennikarza specjalizującego się tematyką służb specjalnych, opisywany przez premiera układ „nie posiada twarzy” Jarosław Jakimczyk, Money.pl, 20.07.2006. Oprócz prezesa PiS-u, hasło walki z układem lub rozbijania układu pojawia się jeszcze – spośród czołowych polityków partii – w wypowiedziach Ludwika Dorna (w sprawie zatrzymań w MSWiA, Dorn: w logistyce działał układ, strona PiS, 24.08.2006), Zbigniewa Ziobry (w Ministerstwie Finansów; ) i Przemysława Gosiewskiego (w Polskim Związku Piłki Nożnej, List Przemysława Gosiewskiego do Kazimierza Marcinkiewicza, Strona PiS , 30.06.2006.). Niekiedy układ oskarża się także o zawłaszczenie całej polskiej gospodarki (Nie ma mowy o żadnej polityce gospodarczej w ciągu tych 17 lat, tej polityki nie było , przemówienie w Sejmie posła Jarosława Kaczyńskiego, 17.02.2006), mediów (W Polsce tak naprawdę wolnych mediów już nie ma), IV władza w IV RP, Adam Łapiński, Wp.pl; , artykuł na MediaRun.pl, 28.02.2006 oraz związek z zabójstwem generała Papały, Lech Kaczyński w wywiadzie dla Faktu, Prezydent.pl, 05.05.2006. Były premier Jarosław Kaczyński wini także „układ” za dymisję jego brata z funkcji ministra sprawiedliwości Wp.pl, Premier: układ mógł wyeliminować L. Kaczyńskiego, 24.10.2006.
W styczniu 2009 r. PiS ujawnił swój nowy program polityczny, w którym na podstawie wczesnych medialnych doniesień nie miało być już mowy o „walce z układem”Gazeta.pl, PiS nie będzie już walczyć z układem. Przynajmniej programowo, 04.01.2008. Według TVP.Info, stratedzy z PiS-u liczyli, iż taka zmiana odświeży wizerunek ugrupowania. Tym doniesieniom zaprzeczył jednak sekretarz generalny PiS Jarosław Zieliński, twierdząc iż partia nadal zamierza „walczyć z układem”Wp.pl, PiS ma plan jak przekonać do siebie więcej wyborców, 05.01.2008.
Działanie „układu” Będący wówczas Prezydentem Warszawy Lech Kaczyński pytany o układ w wywiadzie dla Doroty Gawryluk Rozmowa Lecha Kaczyńskiego z Dorotą Gawryluk, Strona PiS, 12.08.2004, na pytanie „Ale jakie to są twarze, jakie nazwiska? Często ludzie, do których Pan mówi, nie rozumieją o jakich układach pan mówi”, odpowiada:
Natomiast prezes PZU Jaromir Netzel oświadczył, Kittel i Gauden złożyli pozew przeciwko Netzlowi, Mediarun.pl, iż artykuły w „Rzeczpospolitej” autorstwa Bertolda Kittella na jego temat są na zlecenie określonych mocodawców, a ich autor „(...)reprezentuje określony układ. Są osoby i firmy zainteresowane, by mnie zniszczyć.”. Stwierdził również, iż dziennikarz „ma stopień majora”, nie podał jednak jakich służb. Dziennikarz „Rzeczpospolitej” Bertold Kittel oraz redaktor naczelny Grzegorz Gauden złożyli pozew przeciwko Netzlowi, żądając przeprosin w mediach oraz 50 000 zł na Stowarzyszenie Kobiet Bieszczadzkich „Nasza Szansa” w Lesku. Podobna sytuacja wystąpiła w przypadku Zbigniewa Wassermanna, posła PiS, który w 2006 r. w swoim oświadczeniu do mediów stwierdził, iż „swoista gra «Gazety Wyborczej» jest elementem zaciętej wojny, którą toczy ona w celu ochrony układu ludzi władzy, biznesu, mafii i służb specjalnych”. W lipcu 2008 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie orzekł, iż poseł musi przeprosić Agorę oraz Gazetę Wyborczą za te słowaPAP, Wassermann ma przeprosić Agorę za słowa o „części układu”, 4 lipca 2008 [Dostęp 5 lipca 2008].
27 stycznia 2007 podczas posiedzenia Rady Politycznej PiS premier podkreślił, iż nadal ważna dla niego jest walka z układem, a największy nacisk położył na układy działające na szczeblu wojewódzkim i niższych Wp.pl, PiS: Polska zmierza w dobrym kierunku, 27.01.2007.. Stwierdził, iż „funkcjonują tam stare sieci powiązań, które wpływają na różne istotne elementy życia społecznego”. Oświadczył również, że „Wolą Rady Politycznej jest to, by z tymi układami podjąć walkę”.
„Układ” według niektórych działał także w resorcie transportu. 7 marca premier Jarosław Kaczyński, w odpowiedzi na wniosek Platformy Obywatelskiej o odwołanie ministra Jerzego Polaczka stwierdził, iż dopiero za jego kadencji resort transportu zaczął działać w interesie publicznym; wystąpienie Tadeusza Jarmuziewicza, przedstawiciela wnioskodawców, uznał za eksponowanie motywu „obrony tzw. partnerstwa prywatno-publicznego”, wytłumaczonego przez premiera jako „tego mechanizmu, który tak dobrze pokazuje istotę społecznego układu III RP”.
"Układ” wini się także za zorganizowanie nagrania Orędzie premiera Jarosława Kaczyńskiego, 27.09.2006; , Premier: zostaliśmy zaatakowani przez „szarą sieć", 27.09.2006 Wydarzenia Wp.pl, Premier oskarża o prowokowanie kryzysu politycznego, 28.09.2006 rozmowy Renaty Beger z posłem PiS Adamem Lipińskim (afera taśmowa), określanym przez przedstawicieli partii jako polityczną prowokację i próbę przywrócenia układu do władzy, a zaistniałą sytuację za nic poważnego. Cytat z orędzia premiera Jarosława Kaczyńskiego:
Posłanka Beger nagrała za pomocą kamery wideo kilka swoich rozmów z posłami PiS Teraz My, 26.09.2006, w których to dyskutowano na temat wyjścia posłanki z klubu i dołączenie do PiS w zamian za m.in. stanowisko w rządziepl.wikinews.org, Ujawnienie 3 nagrań afery taśmowej, 27.09.2006.
Antoni Macierewicz stwierdził, iż były prezydent Lech Wałęsa jest również związany z „układem”Politbiuro.pl, Układy, układy, układy..., 09.04.2008. Jarosław Kaczyński uważa, iż oskarżenia wobec niego i Zbigniewa Ziobry, związane z udostępnieniem akt mafii paliwowej, są również działaniem „układu”Politbiuro.pl, Kaczyński: Oskarżenia wobec mnie i ministra Ziobry przypominają czasy PRL-u, 10.07.2008.
„Układ” podczas kampanii wyborczej w 2007 r.
O „układzie” PiS wspominał podczas kampanii wyborczej w 2007 r., głównie twierdząc, iż jego przeciwnicy polityczni chcą chronić „układ”. 13 września 2007 PiS przedstawiło spot reklamowy „Układy”. Utrzymany jest w konwencji kina gangsterskiego i ukazuje bogatego biznesmena korumpującego polityków Kaczynski.org.pl, Spot reklamowy „Układy” 13.09.2007. Pomysłodawcą spotu i współautorem scenariusza jest sekretarz stanu w Kancelarii Prezydenta Michał Kamiński. Dziennikarka i prowadząca program Kropka nad i Monika Olejnik przygotowała alternatywną wersję spotu, prezentującą układ po stronie PiS-u. W programie Szkło kontaktowe pojawiła się inna alternatywna wersja spotu, nawiązująca do filmu Dawno temu w Ameryce.
22 września 2007 w ramach kampanii wyborczej premier Kaczyński, porównując prawdopodobną wygraną przeciwnej mu partii – Platformy Obywatelskiej do wprowadzenia stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku stwierdził, iż opozycja boi się wygranej jego partii, gdyż przemiany wprowadzane przez PiS „zmiotłyby komunistyczny układ” Wiadomosci.wp.pl Premier: jeśli wygra PO – będzie nowy 13 grudnia 1981 r., 22.09.2007. Było to kolejne stwierdzenie określające układ jako komunistyczny. Również w ramach kampanii wyborczej, premier stwierdził, iż „PO, LiD i PSL budują nowy sojusz mający chronić układ” a „Partia Pawlaka i Kalinowskiego jest partią układu i III RP” Wiadomosci.gazeta.pl Premier: Liberałowie szerzą propagandę klęski, by wrócić do koryta i rabunku, 13.10.2007. Powiedział również, iż to przez układ duża liczba Polaków wyjechała za granicę. 18 października premier stwierdził, iż walka z korupcją jest niemożliwa bez CBA i Zbigniewa Ziobry, i że do tej walki są oni niezbędni Wiadomosci.wp.pl Premier: walka z korupcją niemożliwa bez CBA i Ziobry, 18.10.2007.
„Komputerowy model układu” 28 sierpnia 2007 Jarosław Kaczyński w przeprowadzonym z nim wywiadzie dla Gazety Pomorskiej oświadczył Wiadomosci.Gazeta.pl, 31.08.2007, Wywiad przeprowadzony 28 sierpnia 2007 dla Gazety Pomorskiej przez Jacka Deptuła; Gazeta Pomorska, 31.08.2007; Wydanie Gazety Pomorskiej z dnia 31.08.2007, iż są prowadzone badania o charakterze naukowym, przy użyciu modelu komputerowego układu, aby przedstawić zależności pomiędzy ośrodkami sił społecznych w Polsce. Powiedział również, iż charakterystyczną cechą tegoż układu jest, iż „ma on bardzo mocne powiązania ze światem przestępczym i silną ochronę polityczną”.
Prof. Andrzej Zybertowicz twierdzi, iż program używany do tworzenia modelu to Analyst's Notebook, wyprodukowany przez amerykańską firmę I2. Marcin Kącki, Rabarbarowy smak układu, Gazeta Wyborcza: Duży Format, 25.07.2007 Program ten używany jest przez policję i służby specjalne na całym świecie; analizując wykazy rozmów, spotkań i powiązań pomiędzy firmami jest w stanie wytworzyć wykres przedstawiający zależności pomiędzy danymi jednostkamii2 Analyst's notebook 7 Product Overview, data dostępu: 3 lutego 2008.
14 sierpnia 2007 podczas zjazdu socjologów na Uniwersytecie Zielonogórskim Zybertowicz przedstawił próbkę komputerowego modelu układu na przykładzie biznesu Zygmunta Solorza, właściciela m.in. Polsatu. Profesor zastrzegł, iż wykres przedstawiony na zjeździe został wygenerowany przy pomocy innego, darmowego odpowiednika programu.
Kontrowersje „Układ” PiS