Grenlandia (gren. , ) – autonomiczne terytorium zależne Danii, zlokalizowane w Ameryce Północnej, na wyspie o tej samej nazwie, zajmującej obszar 2 166 086 km² i będącej największą wyspą na świecie niebędącą kontynentem. Terytorium Grenlandii pokryte jest w 81% przez lądolód grenlandzki (410,4 tys. km² jest wolnych od lodu). Według danych na 2026 rok, zamieszkiwało ją 55 695 osób, spośród których ok. 89% stanowili Inuici.

Stolicą Grenlandii jest Nuuk (duńska nazwa Godthåb).

W 1979 r. duński parlament przyznał Grenlandii autonomię. W 1982 r. odbyło się referendum, w którym mieszkańcy (52%) opowiedzieli za wystąpieniem z Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Nastąpiło to 1 stycznia 1985. W przeciwieństwie do Danii Grenlandia nie jest członkiem Unii Europejskiej. Jest natomiast członkiem Rady Nordyckiej.

Nazwa wyspy oznacza „zielony kraj” – miała zachęcić do osiedlania się na niej.

Geografia

Wyspa usytuowana jest w północnej części Oceanu Atlantyckiego, będąc częścią Ameryki Północnej i największą niekontynentalną wyspą świata. Od reszty kontynentu oddzielają ją cieśniny Davisa, Smitha i Robesona oraz Morze Baffina. Jej najdalej na północ położony punkt to Przylądek Morris Jesup, a na południe Przylądek Farvel. Od wschodu Cieśnina Duńska oddziela ją od Islandii. Najwyższym szczytem Grenlandii jest Góra Gunnbjørna 3700 m n.p.m., grubość lodu w czaszy lodowca dochodzi do 3500 m. Wybrzeże typu fiordowego z licznymi przybrzeżnymi wyspami. Większa część wyspy leży na północ od koła podbiegunowego. Na Grenlandii znajduje się również największy na świecie park narodowy.

Gdyby cała pokrywa lodowa Grenlandii uległa stopnieniu, poziom mórz podniósłby się o ponad 7 m.

Historia

Pierwszymi Europejczykami, którzy przybyli na Grenlandię, byli wikingowie. Pierwsze osady założyli w X wieku n.e. podczas średniowiecznego optimum klimatycznego, gdy na Grenlandii możliwa była uprawa jęczmienia i hodowla zwierząt. Osady te przetrwały kilka wieków, jednak wraz z ochłodzeniem się klimatu północnych regionów Atlantyku zaczęły wyludniać się a ostatecznie w XIV w. zostały porzucone, bądź wymarły.

Polityka Na mocy konstytucji duńskiej z 1953 r. Grenlandia jest integralną częścią Królestwa Danii, posiadającą od 1979 r. szeroką autonomię. W kwestii duńskich władz centralnych, które na Grenlandii reprezentuje wysoki przedstawiciel, są: sprawy konstytucji, obrony, polityki zagranicznej i monetarnej. Grenlandia wybiera 2 deputowanych do parlamentu duńskiego (Folketing). Lokalnym organem władzy ustawodawczej jest Landsting (kadencja 4 lata, z wyborów powszechnych), władzy wykonawczej – rząd, odpowiedzialny przed Landstingiem.

Główne partie polityczne: Siumut („naprzód”), założone w 1977 r., socjaldemokratyczna, opowiadająca się za jak najszerszą autonomią w ramach Danii, Atassut („poczucie wspólnoty”), zał. w 1978 r., konserwatywno-liberalna, popiera bliskie związki z Danią, Inuit Ataqatigiit („wspólnota ludzka”), zał. w 1978 r., inuicka partia niepodległościowa.

25 listopada 2008 odbyło się referendum w sprawie poszerzenia autonomii. 75,54% mieszkańców głosowało za autonomią, przeciw było 23,57%, frekwencja wyniosła 71,96%. W wyniku referendum przekazano rządowi Grenlandii sprawy polityki morskiej, zasobów naturalnych oraz policję i sądownictwo, łącznie ok. 30 obszarów. Język grenlandzki został jedynym językiem urzędowym. Nie zmieniła się polityka zagraniczna i obronna. Nowe przepisy dotyczące poszerzenia autonomii weszły w życie 21 czerwca 2009.

Stany Zjednoczone mają na Grenlandii bazę wojsk powietrznych Thule z elementami systemu wczesnego ostrzegania przed pociskami balistycznymi; bazę tę wykorzystuje również dowództwo sił kosmicznych. W czasie zimnej wojny działała też tajna baza . Początki tej obecności sięgają 9 kwietnia 1941, gdy USA przejęły kontrolę nad wyspą prawdopodobnie jeszcze bez oficjalnej zgody duńskiego rządu emigracyjnego. W XIX w. Departament Stanu USA analizował możliwość zakupu Grenlandii i Islandii, gdy w 1867 r. sekretarz stanu William H. Seward zlecił ocenę możliwości takiej transakcji, ale nie złożono Danii żadnej propozycji. W 1946 r. prezydent Harry Truman bezskutecznie złożył Danii ofertę zakupu Grenlandii za 100 mln dol., a w 2019 r. do pomysłu wrócił prezydent Donald Trump, jednak także bez efektów. W 2025 r., w czasie drugiej kadencji Donalda Trumpa, rząd USA nasilił naciski na przejęcie wyspy, deklarując możliwość jej zakupu lub nawet aneksji przy użyciu wojska.

Podział administracyjny

Podział administracyjny Grenlandii jest dwustopniowy. Terytorium jest podzielone na 5 gmin (Avannaata, Kujalleq, Qeqertalik, Qeqqata, i Sermersooq) i 17 dystryktów. Każdy dystrykt składa się z jednego miasta i okolicznych osad. Park Narodowy Grenlandii i baza kosmiczna Pituffik są obszarami niemunicypalnymi – nie należą do żadnej gminy ani dystryktu.

Flora mały|lewo|Siano na farmie owczej Flora Grenlandii jest uboga. Na jej terenie spotkać można ok. 500 gatunków roślin wyższych oraz 3000 gatunków mchów, porostów i glonów.

Roślinność na Grenlandii występuje tylko w miejscach, które choć przez krótki czas w ciągu roku są wolne od pokrywy lodowej. Zasadniczy typ roślinności porastającej te obszary stanowią różne typy tundry oraz łąki. Tundra na południu złożona jest z różnych gatunków traw, mchów, porostów i roślin zielnych, a na północy tylko z mchów i porostów. Na samym południu terytorium występują także krzewy i karłowate gatunki drzew, m.in. brzozy (osiągające 10 m wysokości), olchy, wierzby (sięgające 4 m), jarzębiny, jałowce. Północne wybrzeże (powyżej 80° szerokości geograficznej) jest praktycznie pozbawione roślinności.

Fauna mały|Piżmowół arktyczny mały|Niedźwiedzica z młodymi Na wybrzeżach żyją m.in. renifery, piżmowoły arktyczne, lemingi, niedźwiedzie polarne, lisy polarne, wilki polarne, zające polarne, gronostaje, a także ptaki – m.in. pardwy, sowy śnieżne, edredony, gęsi i mewy. Morze w pobliżu wyspy zamieszkane jest przez liczne ryby (np. łososie, dorsze, rekiny i mallotusy), a także duże ssaki morskie (około 30 różnych gatunków, m.in. wale grenlandzkie, narwale, białuchy, morsy oraz kilka gatunków fok, np.: lodofoka grenlandzka, fokowąs brodaty, nerpa obrączkowana itd.). Ponadto grenlandzkie wody zamieszkują liczne gatunki drobnych zwierząt (tzw. kryl), stanowiących pożywienie kręgowców, a spośród nich największe znaczenie mają krewetki. Na Grenlandii żyje ok. 700 gatunków owadów i pajęczaków: liczne komary, motyle, trzmiele i pająki.

Klimat Na Grenlandii panuje klimat polarny, jedynie na wybrzeżach – subpolarny.

Południowy zachód wyspy jest cieplejszy niżby wynikało z szerokości geograficznej, a to za sprawą opływającego wyspę od tej strony odgałęzienia ciepłego Prądu Północnoatlantyckiego. Klimat Grenlandii charakteryzuje się częstymi zmianami pogody, gwałtownymi zmianami temperatury i znacznymi opadami (zwłaszcza w części południowej).

Na zjeździe Amerykańskiej Unii Geofizycznej w 2007 r. niektórzy badacze, m.in. Thomas V. Lowell z uniwersytetu w Cincinnati i 6 innych, przedstawili wyniki swoich prac, z których wynika, że w okolicach fiordu Kangertittivaq (Scoresbysund), w pobliżu miejscowości Ittoqqortoormiit, znajdują się odsłonięte przez ustępujący lodowiec Istorvet duże ilości pozostałości roślinnych – pni i korzeni drzew i krzewów itp. Na podstawie dokonanych odkryć uważa się, że w okresie tzw. „średniowiecznego okresu ciepłego” klimat na Grenlandii był na tyle korzystny, że umożliwiał bujną wegetację drzew i roślin na znacznej powierzchni wyspy.

Temperatura Najkorzystniejszy klimat panuje na wybrzeżach, zwłaszcza w południowo-zachodniej części wyspy. Średnia temperatura w tym rejonie w styczniu wynosi −7 °C, zaś w lipcu +10 °C. Pozostałe obszary wyspy leżące nad brzegiem morza są znacznie chłodniejsze: temperatura spada w miarę przesuwania się na północ; zimą na północnych skrajach wyspy osiąga wartość średnią −36 °C, a latem +3 °C mały|Lodowa pustynia wewnątrz wyspy, w górach w pobliżu wschodniego wybrzeża Najsurowszy klimat panuje w środkowej części Grenlandii. Temperatura na tym obszarze w zasadzie nigdy nie przekracza 0 °C. Średnia temperatura powietrza w lutym wynosi tam −47 °C, zaś w lipcu −12 °C.

Na Grenlandii odnotowano rekordy niskiej temperatury dla półkuli zachodniej uznane przez Światową Organizację Meteorologiczną. 9 grudnia 1954 na stacji North Ice zanotowano –66,1 °C. 22 grudnia 1991 na automatycznej stacji pogodowej Klinck, leżącej w centralnej części wyspy w pobliżu jej najwyżej położonego punktu, –69,6 °C. Ten ostatni wynik jest również uznany za rekordowo niską wartość dla półkuli północnej.

Wzrost średniej temperatury w ostatnich latach powoduje wydłużenie okresu bezprzymrozkowego. W związku z tym podjęto próbę uprawy jęczmienia.

Opady Roczna suma opadów na wyspie waha się od 800 do 1100 mm na południu, do 150–250 mm na północy. Opady mają głównie postać śniegu, w okresie letnim też deszczu, zaś w środkowej części Grenlandii, na obszarze lodowca, gdzie rocznie spada 300–400 mm, jest to wyłącznie śnieg. Opady występują głównie w ciepłej połowie roku. Fala upałów, która przetoczyła się przez północną półkulę w połowie sierpnia 2021 r., spowodowała pierwszy znany przypadek opadów deszczu na szczycie grenlandzkiego lodowca.

Zmiana klimatu W latach 1989–1993, amerykańscy i europejscy klimatolodzy wywiercili na szczycie Grenlandii dwa rdzenie lodowe o długości 3 km. Analizy warstw i ich składu chemicznego dostarczyły rewolucyjnych danych na temat zmian klimatycznych na północnej półkuli. Rdzenie pozwalają na cofnięcie się o ok. 100 000 lat i ilustrują, że pogoda i temperatura często zmieniały się gwałtownie pomiędzy pozornie stabilnymi stanami, wywołując globalne konsekwencje.

Współcześnie wzrost średniej temperatury oceanu oraz atmosfery (związane ze zjawiskiem globalnego ocieplenia) powodują nasilony spływ lodu z głębi lądolodu oraz wzmożone topnienie powierzchniowe, czego efektem jest ujemny bilans masy Grenlandii. Lodowce Grenlandii przyczyniają się do wzrostu poziomu morza szybciej niż wcześniej szacowano: w latach 2006–2016 Grenlandia traciła średnio rzecz biorąc 278±11 Gt lodu rocznie, co odpowiadało wzrostowi średniego poziomu morza o 0,77±0,05 mm rocznie (dane z lat 2006–2015).

Spadek całkowitej masy lądolodu nie wyklucza regionalnych i okresowych wzrostów jego grubości: przykładowo w latach 1994–2005 większe opady śniegu wynikające z oscylacji północnoatlantyckiej spowodowały przyrost wewnętrznej pokrywy lodowej o średnio 6 cm.

Emisja gazów cieplarnianych Emisja równoważnika dwutlenku węgla z Grenlandii wyniosła w 1990 roku zaledwie 0,025 Mt, z czego większość stanowiła emisja metanu, a tylko 0,003 Mt stanowiła emisja dwutlenku węgla. W przeliczeniu na mieszkańca emisja wyniosła wówczas 55 kg dwutlenku węgla, a w przeliczeniu na 1000 dolarów PKB 2 kg. Poziom ten był praktycznie niezmienny aż do skokowego wzrostu w 2004. W 2005 emisja dwutlenku węgla wyniosła już 0,631 Mt, będąc odpowiedzialną za prawie całą emisję równoważnika dwutlenku węgla. Głównym źródłem emisji była emisja z budynków, podczas gdy emisja z przemysłu energetycznego i transportu jest trochę mniejsza. Poziom emisji od tego czasu waha się i w 2018 emisja dwutlenku węgla pochodzenia kopalnego wyniosła 0,529 Mt, a w przeliczeniu na mieszkańca 9,353 t i w przeliczeniu na 1000 dolarów PKB 172 kg.

Ludność thumb|Nuuk – stolica i największe miasto. Przeważająca część ludności Grenlandii zamieszkuje południowo-zachodnią część wyspy, gdzie warunki klimatyczne są najkorzystniejsze. Około 40% stanowią mieszkańcy licznych osad lub niewielkich miejscowości, położonych wokół wybrzeży Grenlandii. Około 25% całej populacji mieszka w stolicy terytorium – Nuuk.

Narodowości Większość mieszkańców Grenlandii stanowią Grenlandczycy (Inuici) – 89%. Zamieszkują ją również Europejczycy o różnym stopniu wymieszania, głównie Duńczycy.

Języki