Cnota

thumb|upright=1.3|Alegoria cnoty. Cnocie (postać kobiety) towarzyszą liczne atrybuty cnót szczegółowych (wąż, cyrkiel, miecz, uprząż, skóra lwa, tarcza i hełm). Antonio Allegri da Correggio, olej na płótnie (1525) Cnota (w j. pol. także dzielność, sprawność) ( – areté, ) – pozytywna cecha charakteru, stała dyspozycja człowieka ku czynom moralnie dobrym. Jej przeciwieństwem jest wada.

Obok cnót moralnych, w starożytności pojęcie to odnoszono również do doskonałości w realizowaniu przeznaczonych celów (np. cnotą noża jest jego ostrość). W nowożytności znaczenie moralne zaczęło być dominujące.

Cnota jako pojęcie podstawowe Abstrakcyjne pojęcie cnoty nie występuje we wszystkich językach i kulturach. Poszczególne cnoty i wady – jako pewne cechy charakteru przypisywane osobom – należą do podstawowych pojęć moralnych, używanych zarówno w systemach etycznych, moralnym nauczaniu religijnym, jak i w potocznych wypowiedziach na temat moralności. Jest też ważnym motywem w literaturze i sztuce. W niektórych okresach historycznych (np. w brytyjskiej filozofii moralnej XVIII w.) cała moralność traktowana była jako nauka o cnotach i przywarach. Cenienie cnót i unikanie wad (pewnych cech charakteru cenionych lub ganionych) jest też powszechnie stosowane w wychowaniu dzieci.

Pojęcie thumb|300px|Paolo Veronese. Młodzieniec między cnotą a występkiem (ok. 1581)|alt=Po prawej stronie siedzi personifikacja występku (kobieta z obnażoną piersią). Wyciąga rękę w kierunku przechodzącego obok chłopca. Chłopiec nie patrzy na nią. Idzie z ręką na sercu, drugą ręką trzymając opiekunkę - ubraną w długie suknie kobietę uosabiającą cnotę. Obok pojęcia cnoty, w użyciu są także pojęcia sprawności czy dzielności. Są one często traktowane jak synonimy, choć czasem się je odróżnia (np. cnota to dyspozycja danej osoby, a jej praktykowanie to sprawność). W etyce wyróżnia się niekiedy jej dział zajmujący się cnotami: aretologię.

Cnota to cecha czy dyspozycja jakiejś osoby, mająca pozytywną wartość moralną.

Cnota jest cechą ugruntowaną, a nie powierzchowną czy przypadkową. Uzyskuje się ją poprzez nawyk i powtarzalność zachowań, świadome dokonywanie czynów moralnie dobrych, czy głęboką wewnętrzną przemianę moralną. Dzięki ćwiczeniu w cnocie czy dbaniu o nią, człowiek wzmacnia ją, a dyspozycje do kolejnych działań zgodnych z cnotą stają się silniejsze, naturalne i łatwiejsze do praktykowania. Cnota nie ma jednak charakteru czysto rutynowego czy bezrefleksyjnego, lecz zawsze podlega praktycznemu namysłowi.

Cnoty to cechy czy jakości przynależne osobom. Są związane z działaniami podmiotów: realizują się poprzez działania i są dyspozycjami (skłonnościami) ku określonym działaniom.

Cnoty nie są aksjologicznie obojętne, lecz są cechami moralnie wartościowymi, lub nawet (Nicolai Hartmann) dobrami moralnymi. Są one formą moralnej doskonałości człowieka. Przypisuje im się często wartość autoteliczną (nieinstrumentalną). Są jednak (w zależności od koncepcji) warunkiem dobrego życia, szczęścia czy też najwyższym dobrem.

Większość koncepcji cnót ma charakter elitarystyczny. Cnoty wykraczają poza to, co objęte jest obowiązkiem i stawiają przed jednostkami wyższe niż typowe wymagania. W społeczeństwach hierarchicznych (starożytność, średniowiecze) cnoty przypisane były ludziom w zależności od ich pozycji w strukturze społecznej, stanu czy klasy społecznej. Współczesne koncepcje cnót (np. Max Scheler, Friedrich Nietzsche) odchodziły od takiego ścisłego wiązania cnót z pozycją społeczną, wskazując, że zależą one raczej od dojrzałości, wrażliwości moralnej czy zdolność psychicznych i fizycznych jednostki. Elitaryzm cnót związany jest jednak nie z większymi przywilejami danej osoby, lecz z jej obowiązkami czy wyższymi standardami jakimi podlega („wysoki etos”).

Wielość cnót

Cnót jest wiele, każda z nich ma określoną treść i łączą je różne relacje. Cnotą określającą, która cnota powinna być zastosowana w danej sytuacji, jest roztropność.

W niektórych koncepcjach (np. Seneki) uznawano ponadto istnienie jednej cnoty, jednoczącej je wszystkie. O ile poszczególne cnoty miały określoną treść, to cnota, na którą się składały, była ich jednością, pełnią i harmonią.

Katalogi cnót Katalogi cnót to zbiory cnót, często uszeregowanych hierarchicznie. Układano je od czasów starożytnych. Relacjom pomiędzy cnotami przypisywano często znaczenie symboliczne, metafizyczne czy religijne.

Katalogi cnót odwoływały się do symbolicznego znaczenia poszczególnych liczb: trójki (np. trzy cnoty teologalne), czwórki (cztery cnoty kardynalne) i siódemki (siedem cnót głównych).

Najważniejszym katalogiem cnót było siedem cnót głównych. Katalog ten został ustalony w średniowiecznej filozofii moralnej, z połączenia czterech cnót kardynalnych (roztropności, sprawiedliwości, umiarkowania i męstwa) i trzech teologalnych (wiary, nadziei i miłości). Katalog cnót kardynalnych został ustalony w starożytności przez Platona (a rozwinięty przez stoików i Cycerona). Z kolei katalog cnót teologalnych (teologicznych, boskich) pochodzi z pism Pawła z Tarsu, m.in. z Pierwszego listu do Koryntian.

Historia koncepcji Starożytność

thumb|250px|Personifikacja cnoty (gr. ἀρετή) w Bibliotece Celsusa w Efezie W starożytnej grece areté oznaczała pewną doskonałość, którą przypisywano przedmiotom czy ludziom. W jednym ze znaczeń, wiązała się ona z doskonałym wypełnianiem powinności związanych z rolą społeczną jednostki, wynikającymi z jej urodzenia. Z tego znaczenia wyewoluowała areté jako cnota moralna, będąca centralnym pojęciem etyki starożytnej.

Początkowo areté oznaczała męstwo i bohaterstwo, a także tężyznę i sprawność fizyczną (stąd tłumaczona bywa jako dzielność czy mężność), co związane było z wojowniczym charakterem społeczeństw w okresie archaicznym. Posiadanie cnoty (bycie agathoi) było utożsamiane z byciem arystokratą.

Wraz z odejściem od kultury arystokratyczno-wojowniczej i rozwojem osiadłego życia miejskiego skoncentrowanego na polis (w okresie klasycznym), areté stało się ogólną zaletą moralną, wychwalaną i analizowaną przez poetów i filozofów. Zaczęto wyróżniać wiele cnót, które opisywano i zestawiano ze sobą. Sofiści rozumieli ją jako pewną praktyczną zdatność do osiągania celów. Za sprawą Sokratesa areté zyskało znaczenie bliskie współczesnej cnocie. Stała się ona zaletą moralną, dostępną każdemu człowiekowi.

W epoce klasycznej pojawił się również problem, na ile cnoty można się nauczyć. Dla Sokratesa, uznającego intelektualizm etyczny, cnota była wiedzą moralną i można ją było nabyć. Późniejsi autorzy, np. Platon i Arystoteles, odeszli jednak od tego poglądu, uznając obok części rozumnej duszy również część nierozumną, a części cnót nie da się nabyć przez naukę, choć można się w nich ćwiczyć.

Platon przedstawił rozbudowaną koncepcję cnót moralnych, łącząc je ze swoją koncepcją idei i życiem politycznym greckiej polis. To on, w IV księdze Państwa, ustalił listę czterech cnót naczelnych (później nazwanych kardynalnymi) (mądrości, męstwa, umiarkowania i sprawiedliwości, które zarazem odpowiadały częściom duszy oraz stanom społecznym.

thumb|300px|Rzymska cnota virtus na rewersie aureusa cesarza Aureliana (271–272 n.e.) Szczegółowej analizy i klasyfikacji cnót dokonał Arystoteles. W przeciwieństwie do większości autorów, nie uznawał on cnoty za cechę prostą, która może podlegać maksymalizacji, ale za punkt środkowy, harmonię, pomiędzy dwoma skrajnościami. Cnota nie może więc być maksymalizowana, lecz polega na zachowywaniu umiaru, właściwej miary.

Arystoteles podzielił cnoty na: dianoetyczne (intelektualne), które są skutkiem doświadczenia oraz etyczne (moralne), które są skutkiem przyzwyczajenia.

Rozbudowaną analizę cnót i ich relacji przedstawili stoicy. Greckie koncepcje uległy następnie latynizacji, przede wszystkim dzięki pismom Cycerona i w tej łacińskiej postaci zostały przyjęte w średniowieczu. Popularna (również u średniowiecznych pisarzy chrześcijańskich) była definicja Cycerona, zgodnie z którą cnota to „sprawność duszy zgodna z naturą, miarą i rozumem”Cyceron, De inventione rhetorica II 53.

W etyce rzymskiej ważną rolę pełniła virtus – cnota wyrażająca męskość, odwagę, stanowczość i siłę charakteru.

Chrześcijaństwo W języku hebrajskim nie było odpowiednika pojęcia cnoty i chrześcijańskie koncepcje opierały się na recepcji niektórych idei etycznych filozofów starożytnych (przede wszystkim stoickich i platońskich), zlatynizowanych w pismach Cycerona (szczególnie De officiis). Cnoty stały się jednym z głównych pojęć moralnych chrześcijaństwa, wykorzystywanym m.in. do alegorycznej interpretacji Pisma Świętego.

thumb|250px|Ogród cnót. Anonimowa iluminacja na pergaminie (pierwsza połowa XIV w.) Rozwinęła się również teologiczna refleksja nad cnotami, np. w dziełach Augustyna z Hippony. W dziele O obyczajach Kościoła Katolickiego i obyczajach manichejczyków (387–388) zinterpretował on starożytne cnoty kardynalne jako formy miłości wobec Boga. Wskazał również, że cnoty nie mające związku z Bogiem nie są prawdziwymi cnotami, przez co ustalił nowe, różne od antycznych, podstawy chrześcijańskiej etyki cnót. Zgodnie z tym uznano m.in., że część istotnych cnót nie jest nabywana samodzielnie przez człowieka (cnoty nabyte), lecz została przekazana mu przez Boga (cnoty wlane, virtutes infusae) mocą łaski uświęcającej. Takie były m.in. cnoty teologalne polegające na bezpośrednim zjednoczeniu człowieka z Bogiem.

W późniejszej filozofii scholastycznej wykształciły się dwa nurty chrześcijańskiej refleksji nad cnotami: augustiańska i arystotelejska. Rozwój scholastycznej refleksji nad cnotą znalazł ukoronowanie w Sumie teologicznej Tomasza z Akwinu, a do przedstawionej tam koncepcji cnót odwołuje się także współczesna katolicka filozofia moralna.

Nowożytność Filozofia renesansu, sięgająca chętnie do pojęć i koncepcji starożytnych, uczyniła z pojęcia cnoty jedno z centralnych pojęć etycznych. Nowożytny republikanizm (np. Niccolò Machiavelli) oparty był na pojęciu cnoty politycznej (Virtù), która obok znaczenia moralnego, rozumiana była również jako faktyczna zdolność sprawowania władzy. Jednocześnie, cnota była ważnym motywem dzieł literackich, malarstwa i rzeźby. W oświeceniu cnota stała się synonimem moralności.

Z końcem XVIII wieku, pojęcie cnoty zaczęło jednak tracić na znaczeniu. Immanuel Kant starał się zredefiniować to pojęcie w swojej teorii etycznej, jednak jego następcy zaczęli się obywać bez niego. Również rozwijający się utylitaryzm traktował najczęściej cnotę instrumentalnie lub ją marginalizował. W XIX wieku dominujące stały się etyki oparte na pojęciu dobra i na zasadach postępowania.

Współczesność thumb|250px|24 sceny z cnotami i wadami. Lekcje dla dzieci (Hiszpański druk pedagogiczny, ok. 1860–1870) Pojęcie cnoty było rozwijane przez filozofów niemieckich, m.in. Friedricha Nietzschego, Nicolaia Hartmanna czy Maxa Schelera. W kulturze i potocznej świadomości niemieckiej ważną rolę odgrywały cnoty pruskie, czyli zestaw charakterystycznych cech moralnych tworzących pruską (niemiecką) tożsamość.

Dominujący nurt etyki długo marginalizował pojęcie cnoty. W 1930 Charlie Dunbar Broad zaproponował wpływowy podział teorii etycznych na dwie kategorie: teleologiczne (konsekwencjalistyczne) i deontologiczne. W tym podziale, etyka cnót została pominięta.

Ponowne odkrycie i odrodzenie etyki cnót nastąpiło w drugiej połowie XX w. W 1958 Elizabeth Anscombe opublikowała wpływowy artykuł Modern Moral Philosophy, w którym krytycznie oceniła ówczesne teorie etyczne i postulowała powrót do badań nad cnotami. Apel Anscombe został podjęty przez innych autorów, m.in. Alasdaira MacIntyre'a (szczególnie praca Dziedzictwo cnoty, 1981), Philippę Foot, Edmunda Pincoffa, co doprowadziło do powstania współczesnej etyki cnót.

Współczesna religijna filozofia moralna Katolicyzm