thumb|Zalipie: ściany zewnętrzne chałupy ozdobione wzorami opartymi na sztuce ludowej thumb|Skansen w Tokarni, wnętrze chałupy chłopskiej thumb|Użytkowa sztuka ludowa w postaci zdobienia domu w Zalipiu thumb|Przykład sztuki ludowej w ceramice thumb|Rzeźba o cechach sztuki ludowej mały|Ceramika ludowa – Rumunia Sztuka ludowa – całokształt działalności artystycznej społeczności lokalnej, na ogół wiejskiej. Obok twórczości, którą nazywa się plastyką do sztuki ludowej zalicza się też muzykę, tańce, legendy, bajki, poezję ludową oraz całą artystyczną stronę zwyczajów i obrzędów ludowych. Wszystkie te zjawiska były nierozerwalnie związane ze sobą oraz z życiem wsi i tworzyły kulturę ludową.

Wytwory sztuki ludowej nie są samodzielnymi dziełami sztuki, lecz zawsze pełnią określoną funkcję w życiu wsi, a ich wartość artystyczna idzie w parze ze znaczeniem użytkowym. Sztuka ludowa zaspokajała istotne potrzeby wsi, a chłopi w ramach gospodarki samowystarczalnej, zdani byli na własną wytwórczość we wszystkich dziedzinach życia. Podstawowymi wyrobami rękodzieła ludowego są tkaniny, hafty i koronki, stroje ludowe, wyroby kaletnicze, kowalskie i odlewnicze, wyploty ze słomy, wikliny i korzeni, galanteria drewniana, meble oraz wyroby garncarskie i ceramiczne.

Od połowy XIX wieku teoretycy sztuki podejmowali problem zanikania rękodzieła w warunkach industrializacji. W Anglii byli to John Ruskin i William Morris, w Niemczech Walter Gropius (idea sztuki życia codziennego).

Sztuka ludowa w Polsce Sztuka w życiu chłopstwa była zawsze obecna, choć jej największy rozkwit przypada na połowę XIX wieku dzięki zniesieniu pańszczyzny i uwłaszczeniu chłopów. Wyrosła z reguł kierujących wiejskim światem, opierała się na strukturze autorytetów i tradycji, wierze w prawa oraz reguły świata ludzi i przyrody. Sztuka ludowa jest efektem wykształconego u chłopstwa poczucia piękna, harmonii i symetrii, efektem ich potrzeb estetycznych i artystycznych. Była związana z warunkami klimatycznymi, ukształtowaniem terenu i surowcami naturalnymi oraz sposobem wyrażenia potrzeb artystycznych mieszkańców wsi. Miała też funkcjonalny charakter. Spajała członków danej społeczności lokalnej, dając im poczucie przynależności, identyfikowała i informowała mieszkańców zamieszkujących sąsiadujące ze sobą regiony. Osadzona była w tradycji regionu i miejscowym stylu. W kulturze tradycyjnej jedynym sposobem zachowania wartości jest pamięć zbiorowa, dlatego indywidualna wyobraźnia artysty została podporządkowana zbiorowemu doświadczeniu. Zjawisko przyswajania nowych wzorów można dostrzec w asymilacji zapożyczeń. Ludność wiejska nie czerpała od razu w pełni nowej mody, przyjmując ją całkowicie, lecz dostosowywała ją do swoich możliwości i upodobań.

Sztuka ludowa obejmuje zarówno twórczość materialną – rzeźbę, malarstwo, tkactwo, haft czy ceramikę – jak i niematerialne formy ekspresji, takie jak muzyka, taniec, zwyczaje oraz obrzędy ludowe. Podział dziedzin sztuki ludowej to:

przedmioty powszechnie wykonywane w społeczności wiejskiej na własny użytek (charakterystyczne dla XIX w.) np. tkaniny, meble, kapliczki czy też rzeźba sakralna. Jednym z najpopularniejszych motywów był Chrystus Frasobliwy. wytwory będące efektem działania szczególnie uzdolnionych jednostek, tworzących często dla bliższego i dalszego otoczenia np. zdobienie izb, wycinanki czy plastyka obrzędowa, do której można zaliczyć: pieczywo obrzędowe wyrabiane z okazji świąt rodzinnych i dorocznych, pełniące funkcje magiczne i kultowe (np. kozy prostyńskie), zdobnictwo jaj wielkanocnych (w Polsce znanych jest kilka sposobów zdobienia: technika batikowa, technika wyskrobywania i oklejanka), palmy wielkanocne, wieńce dożynkowe czy kwiaty z bibułki

przedmioty przeznaczone do codziennego użytku domowego np. wiklina, haft, zabawki, tkaniny użytkowe.

wyroby i usługi głównie dla odbiorcy miejskiego np. krawiectwo, stolarstwo czy kowalstwo.

wyroby ośrodków rzemieślniczych sprzedawane na targach czy jarmarkach. Do tej kategorii można zaliczyć rzeźbę nagrobkową, wyroby z bursztynu, pisanki, figuty i słupy rzeźbione w drewnie.

Wskutek odchodzenia polskiej wsi od własnych upodobań i przejmowania wzorców miejskich zanikła polska sztuka ludowa. Podejmowane są jednak działania dla jej ocalenia, gdyż jako wytwór wielu pokoleń stanowi wartość. W przeszłości w obronie polskiej sztuki ludowej stawał Cyprian Norwid, głoszący konieczność podniesienia jej do rangi sztuki narodowej. Stanisław Witkiewicz chciał stworzyć sztukę narodową opartą na stylu zakopiańskim, Stanisław Wyspiański sięgał do wątków piastowskich.

W okresie Polski Ludowej nastąpił rozkwit i moda na sztukę ludową, a dla władzy ludowej stała się ona sztuką priorytetową i została otoczona szczególną opieką. Na sztuce ludowej opierało się wzornictwo powstałego w 1950 r. Instytutu Wzornictwa PrzemysłowegoPolska Ludowa. Słownik encyklopedyczny, Wiedza Powszechna, Warszawa 1965, s. 370..

Na pograniczu sztuki ludowej tworzyli malarze prymitywiści. Wśród nich najbardziej znani to Nikifor Krynicki, Teofil Ociepka i Dorota Lampart.

Dawniej sztuka ludowa zaspokajała niemal wszystkie potrzeby ludności wiejskiej – od kultu i religii zaczynając, na codziennych sprzętach i stroju kończąc. Obecnie rozwija się najbardziej rzeźba w drewnie, malarstwo na szkle oraz tkanina dekoracyjna.

Badania nad sztuką ludową w Polsce Jedną z najmłodszych dziedzin badanych w obrębie polskiej sztuki ludowej stanowi plastyka. Już na początku XIX w. intensywnie rozwijały się badania nad literaturę ludową, za to twórczością plastyczną nikt się nie zajmował. Przyczyną tego stanu rzeczy była charakterystyczna dla sfer naukowych postawa, która kładła nacisk na badania nad ludową literaturą, a pomijała twórczość plastyczną chłopów. Jednak pod koniec XIX w. zainteresowanie ludową sztuką plastyczną stało się już bardziej widoczne. Na początku badania nad polską sztuką ludową były inicjowane przez indywidualnych badaczy. W 1902 r. w krakowskim Muzeum Narodowym powstała pierwsza wystawa Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana, na której można było podziwiać różnorodną twórczość chłopstwa (ceramikę, skrzynie, hafty).

Po II wojnie światowej sztuką ludową zaczęli zajmować się etnografowie. W 1946 r. została założono pod nazwą Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej placówkę, której zadaniem było naukowe badanie i opracowywanie całokształtu sztuki ludowej. Instytut dzielił się na pięć sekcji, z których trzy (sekcja plastyki, zdobnictwa i budownictwa) zajmowały się zagadnieniami plastyki ludowej. Jako organ naukowy instytutu został założony miesięcznik „Polska Sztuka Ludowa (współcześnie: „Konteksty”), redagowany początkowo przez założyciela i pierwszego dyrektora Instytutu Józefa Grabowskiego, a po jego ustąpieniu przez Tadeusza Zyglera.

Organizacją powstałą w 1949 r. jest Cepelia, która zajmowała się ochroną i promocją twórczości ludowej, organizowała spółdzielnie rękodzielnicze, wystawy i skup wyrobów ludowych. Częścią instytucji była wzorcownia, która zajmowała się badaniem terenu w celu ratowania niszczejących i odchodzących w przeszłość dawnych wzorów sztuki ludowej. Muzea etnograficzne skupywały dawne i niepotrzebne już na wsi wytwory jej kultury, a lokalne władze wspierały organizację wystaw i konkursów.

Sztuka ludowa współcześnie Sztuka ludowa kierowana jest do innego odbiorcy niż dawniej. Funkcje dawnego środowiska wiejskiego, będącego głównym odbiorcą wytworów, przejęło miasto i jego mieszkańcy. Tym, co zdecydowanie różni dawną sztukę ludową od jej współczesnej wersji, jest jej odmienna funkcja i kontekst funkcjonowania. Coraz częściej staje się źródłem inspiracji dla projektantów czy artystów wizualnych. Motywy ludowe pojawiają się w modzie, grafice użytkowej, projektowaniu wnętrz oraz kulturze popularnej – etnodizajn.

Zobacz też folklor sztuka styl narodowy Stowarzyszenie Twórców Ludowych Cepelia

Przypisy

Bibliografia Tadeusz Więckowski, Ginące piękno. Artystyczne rękodzieło ludowe w Polsce, Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa 1987, .

Linki zewnętrzne

KulturaLudowa.pl – sztuka, folklor, literatura ludowa w Polsce. Aktualności, relacje, wydarzenia, kalendarz imprez

Kategoria:Sztuka Kategoria:Folklor Kategoria:Historia chłopów