thumb|Klawesyn flamandzki mały mały|Koncert klawesynowy E-dur Bacha mały Klawesyn (, , skrót: cemb.; ; ) – instrument strunowy szarpany, wyposażony w klawiaturę, zaliczany do rodziny cytr. Znany powszechnie w Europie od XV wieku.
W instrumencie tym struny zostają wzbudzone poprzez mechanizm skoczków zaopatrzonych w tzw. „piórka”, wykonane z dutki piór ptasich, twardej skóry lub współcześnie z tworzyw sztucznych. „Piórka” wprawione w ruch za pomocą mechanizmu klawiszowego szarpią struny naciągnięte nad płytą rezonansową. W typowej formie wykształconej w XVI wieku klawesyn miał najczęściej co najmniej podwójny naciąg strun, oraz jeden, lub – podobnie jak w organach – dwa manuały (klawiatury). Naciskając jeden klawisz można było wydobyć jednocześnie dźwięk z jednej, dwóch lub nawet kilku strun, które również transponowały w interwale oktawy. Główny system strun strojono w stroju naturalnym (8' – rejestr ośmiostopowy) i dublowano. W instrumentach większych, posiadających dwa manuały i więcej systemów strun stosowano także struny strojone oktawę wyżej (4' – rejestr czterostopowy) bądź niezwykle rzadko o oktawę niżej (16' – rejestr szesnastostopowy). W brzmieniu rejestr ośmiostopowy odpowiadał wysokości dźwięku zapisanej w nutach, zaś czterostopowy rejestr transponował oktawę w górę. Przykładowo: dźwiękowi c1 („c razkreślne”) w zapisie nutowym, zagranym na systemie strun w rejestrze 4' odpowiadał brzmiący ton c2 („c dwukreślne”). Rejestr 16' transponował analogicznie – o oktawę w dół.
Klawesyn nie miał możliwości różnicowania dynamicznego poprzez siłę nacisku klawisza (siłę uderzenia), tak jak to jest możliwe podczas gry np. na fortepianie. Mocniejsze lub słabsze uderzenie w klawisze nie powodowało zwiększenia lub zmniejszenia wolumenu. Zmian w sile brzmienia dokonywano poprzez włączanie lub wyłączenie kolejnych systemów strun (zmiana registrów) oraz wzbogacanie faktury muzycznej improwizowanymi ozdobnikami. Technika gry pod względem zmian rejestrów przypominała technikę organową. Dźwignie rejestrowe mogły być ręczne, kolanowe i nożne. Barwa dźwięku klawesynu stapiała się dobrze z innymi instrumentami strunowymi, zwłaszcza z: lutnią, chitarrone, gitarą a także ze smyczkami. Klawesyn był, obok organów i lutni, jednym z najczęściej wykorzystywanych instrumentów do realizacji partii basso continuo.
Pod koniec wieku XVIII klawesyn wyszedł z użycia ze względu na rozpowszechnienie się fortepianu, który miał większe możliwości interpretacyjne, odpowiadające potrzebom kompozytorów okresu klasycyzmu.
Renesans klawesynu nastąpił na początku XX wieku głównie za sprawą polskiej klawesynistki Wandy Landowskiej. Obecnie instrument ten wchodzi zazwyczaj w skład zespołów zajmujących się stylową interpretacją muzyki dawnej.
Odmiany klawesynu gravicembalo - duży klawesyn o długich strunach, używany w XVI i XVII w. głównie przez dyrygentów zespołu instrumentalnego do realizacji generałbasu (basso continuo); unison - instrument o zdwojonych strunach strojonych w unisonie; wirginał; szpinet (spinet, w Polsce nazywany excellencikiem); klawicyterium (claviciterium) – ze strunami ustawionymi pionowo; praprzodek pianina, popularny w Europie od XVI do końca XVIII w.
Historia thumb|Replika piętnastowiecznego klawicyterium Najstarszy zachowany klawesyn pochodzi z XV wieku (jest to tzw. klawicyterium, klawesyn o charakterystycznym pionowym układzie strun; najstarszy instrument klawesynowy o poziomym układzie strun jest datowany na początek XVI wieku), jednak przekazy pisane i ikonograficzne potwierdzają, że klawesyn był znany prawdopodobnie już w XIV wieku, lub nawet wcześniej. Wzrost popularności tego instrumentu przypada na początek wieku XVI, wówczas klawesyn był instrumentem solowym i wykorzystywanym w muzykowaniu kameralnym. Od końca XVI w. klawesyn, w zależności od regionu Europy i konkretnego instrumentu, mógł posiadać jedną lub dwie klawiatury zwane manuałami. Niektóre klawesyny mogły także posiadać tzw. pedał, czyli klawiaturę nożną, nie było to jednak powszechnie stosowane rozwiązanie. Od końca XVII, a zwłaszcza w XVIII wieku klawesyny zaopatrywano w tzw. rejestry, czyli mechanizmy umożliwiające zmiany dynamiki (głośności) i barwy dźwięku. Rekompensowały one niemożność różnicowania dynamicznego klawesynu. Do najpopularniejszych używanych dawniej rejestrów należał rejestr lutniowy nadający klawesynowi gasnące i miękkie brzmienie zbliżone do dźwięku lutni, oraz rejestry służące do włączania, wyłączania, lub łączenia systemów strun w jednym instrumencie (przeciętny klawesyn posiada najczęściej dwa lub trzy systemy strun, każdy o innym brzmieniu i rejestrze – klawesyny o jednym systemie strun należą do rzadkości).
W XVII i pierwszej połowie XVIII w. wraz z powstaniem i rozwojem nowocześnie rozumianej orkiestry, klawesyn zaczął pełnić podstawową funkcję, realizując basso continuo, był też wciąż używany jako instrument solowy i kameralny. XVII wiek to okres, kiedy zaczyna powstawać repertuar idiomatyczny – pisany z myślą o klawesynie i przeznaczony wyłącznie na ten instrument. Wiek XVIII i działalność dużej grupy klawesynistów doprowadza sztukę gry i kompozycji klawesynowej do szczytu możliwości i wyrafinowania. Same klawesyny stają się wówczas coraz większe, dąży się do spotęgowania ich brzmienia oraz rozbudowy aparatu wyrazowego, m.in. poprzez dodawanie nowych kolejnych systemów strun i rejestrów, wydłużanie strun i pudeł rezonansowych, etc. Pod koniec XVIII wieku klawesyn szybko zostaje wyparty przez coraz popularniejszy fortepian.
Wiek XIX przyniósł niemal całkowite zapomnienie klawesynu. Zanikł wówczas proces komponowania na ten instrument, jednak pozostał on w użyciu niewielkiej grupy profesjonalnych wykonawców zafascynowanych dawnym repertuarem klawesynowym. Ponowna fascynacja klawesynem na dużą skalę nastąpiła na początku wieku XX wraz ze wzrostem zainteresowania repertuarem historycznym. Okres po II wojnie światowej przyniósł masową fascynację wykonawstwem historycznym, co zaowocowało odrodzeniem dawnych manufakturowych technik budowy klawesynów. Od lat 60. XX wieku normą w budownictwie klawesynowym stało się wykonywanie dokładnych kopii instrumentów historycznych, zachowanych do naszych czasów.
Klawesyn w muzyce poważnej Alessandro Scarlatti – Toccata nr 7 Domenico Scarlatti – sonaty klawesynowe Johann Sebastian Bach – Das Wohltemperierte Klavier Johann Sebastian Bach – Wariacje Goldbergowskie Georg Friedrich Händel – suity klawesynowe Wolfgang Amadeus Mozart – koncert klawesynowy nr 1 KV 107
Ponadto w operach, oratoriach i kantatach recytatywy często śpiewane są do akompaniamentu klawesynu (czasem zamiast niego używa się organów) – ten rodzaj recytatywu nazywa się recitativo secco. Zastosowali go między innymi: Antonio Vivaldi w oratoriach (np. w Juditha triumphans) oraz operach (np. w Farnace) Johann Sebastian Bach w pasjach (np. w Pasji według św. Mateusza) oraz kantatach (np. w kantacie BWV 78 „Jesu, der du meine Seele”) Georg Friedrich Händel w oratoriach (np. w Mesjaszu) i operach (np. w Juliuszu Cezarze w Egipcie) Wolfgang Amadeus Mozart w operach (np. Weselu Figara)
Klawesyn w muzyce popularnej thumb|220px|Skoczek klawesynu. Widoczne piórko szarpiące strunę (tutaj z tworzywa sztucznego) Jimi Hendrix – Burning of the Midnight Lamp Tori Amos – Blood Roses, Caught a Lite Sneeze, Professional Widow, Talula, In The Springtime Of His Voodoo Kate Bush – Oh England My Lionheart The Beatles – Piggies Elton John – Skyline Pigeon (wersja z Empty Sky) Linda Ronstadt – Long, Long Time The Beach Boys – Pet Sounds, Good Vibrations Queen – Fairy Feller's Master Stroke Paula Abdul – Blowing Kisses In The Wind The Stranglers – Golden Brown Deep Purple – Blind Sonata Arctica – UnOpened Björk – Scary Rainbow – Black Masquerade Red Hot Chili Peppers – Eskimo ABC – Tears Are Not Enough Marilyn Manson – The Golden Age of Grotesque Moon'Doc – (In the Name of) The Lord Jamelia – No More Alicia Keys – Wake Up Kult – Wróci Wiosna, Baronowo Emilie Autumn Moi dix Mois Eminem – The Real Slim Shady Elektryczne Gitary – Rycerz bije UB40 – King
Posłuchaj
Johann Sebastian Bach Preludium c-moll z Das Wohltemperierte Klavier: Plik:Johann Sebastian Bach - The Well-tempered Clavier - Book 1 - 04Epre cmin.ogg Fuga B-dur z Das Wohltemperierte Klavier: Plik:Johann Sebastian Bach - The Well-tempered Clavier - Book 1 - 11Efuge Bbmaj.ogg Fuga D-dur z Das Wohletempierte Klavier: Plik:Johann Sebastian Bach - The Well-tempered Clavier - Book 1 - 07Efuge Dmaj.ogg
Georg Friedrich Händel Allemande HWV 429: Plik:Haendel Allemande HWV 429.ogg Fantazje 8, 12 i Carillon: Plik:George Frideric Handel - Fantasias 8,12 and Carillon.ogg Sonata Fitzwilliam nr 1 (klawesyn gra basso continuo): Plik:Handel - Fitzwilliam Sonata 1.ogg
Domenico Scarlatti Sonata K 113: Plik:D. Scarlatti K113.ogg Sonata E-dur K 20, presto: Plik:Domenico Scarlatti - Presto - E Major.ogg Sonata K 133: Plik:D. Scarlatti K133.ogg
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Chordofony klawiszowe Kategoria:Chordofony szarpane Kategoria:Instrumenty barokowe