Linia Mołotowa () – pas sowieckich umocnień ciągnących się wzdłuż linii demarkacyjnej z III Rzeszą, wytyczonej po podziale Polski, dokonanym przez okupantów w 1939 roku na mocy traktatu o granicach i przyjaźni.
Okoliczności powstania Rezultatem agresji ZSRR na Polskę było przesunięcie granic Związku Radzieckiego na zachód. Musiała zostać zmieniona koncepcja obrony terytorium, tym bardziej że Józef Stalin planował wojnę z Niemcami. Dotychczasowy system działań obronnych opierał się na tzw. Linii Stalina. Był to pas fortyfikacji ciągnący się wzdłuż poprzednich granic, od Karelii do Morza Czarnego. Ze względu na długość tej granicy system opierał się na oddzielonych od siebie rejonach umocnionych, osłaniających główne kierunki operacyjne. Pomiędzy nimi znajdowały się duże nieumocnione tereny.
Do prac projektowych nad umocnieniem nowej granicy przystąpiono już w październiku 1939 roku i w niektórych odcinkach rozpoczęto budowę fortyfikacji, wówczas jeszcze niezwiązaną z finalnym planem Linii Mołotowa, zatwierdzonym przez Sztab Generalny w późniejszym terminie. W 1939 roku budowano między innymi schrony wzdłuż linii Bugu, blisko Drohiczyna, które w przyszłości stały się częścią Brzeskiego Rejonu Umocnionego.
Nazwa Podczas budowy i działań wojennych fortyfikacja była nazywana przez wojsko ZSRR „umocnieniami nowej granicy państwowej”. Poszczególne odcinki określano skrótami i numerami identyfikacyjnymi, np. skrót UR Nr 46 (ros. УР № 46) oznaczał Telszański Rejon Umocniony, skrót UR Nr 64 (ros. УР № 64) Zambrowski Rejon Umocniony.
Nazwa Linia Mołotowa jest stosowana od niedawna. Prawdopodobnie jako pierwszy sformułował ją Wiktor Suworow, rosyjski pisarz, uprzednio oficer armii radzieckiej i funkcjonariusz GRU, we francuskim wydaniu książki Lodołamacz z 1988 roku (pierwsze polskie wydanie publikacji pojawiło się w 1992 roku). Nawiązuje ona do nazwiska Wiaczesława Mołotowa i podpisania radziecko-niemieckiego paktu o nieagresji. Szybko stała się popularna i używana w publikacjach historycznych.
Sam Mołotow, zajmujący się w tych latach polityką zagraniczną, nie planował budowy fortyfikacji wojskowych i nie kierował działaniami na froncie, związanymi z linią nazwaną jego nazwiskiem. Dowódcy poszczególnych jednostek podlegali rozkazom pośrednio lub bezpośrednio wydawanym przez Gieorgija Żukowa, od 1941 roku szefa Sztabu Generalnego.
Założenia fortyfikacji thumb|upright=1.2|Schemat Linii Mołotowa na mapie Stalin wybrał koncepcję budowy umocnień bezpośrednio w pasie granicznym, z wykorzystaniem przeszkód naturalnych (w szczególności rzeki Bug). Odrzucona koncepcja, promowana przez szefa Sztabu Generalnego marszałka Szaposznikowa, przewidywała budowę umocnień w odległości kilkudziesięciu kilometrów od granicy, co utrudniłoby Niemcom obserwację prac i pozwoliło stworzyć głębokie, umocnione przedpole. W trakcie budowy kilkakrotnie zmieniały się koncepcje założeń operacyjnych Armii Czerwonej. Powodowało to korekty przebiegu linii umocnień i zmiany nasilenia prac na poszczególnych odcinkach. Ostatecznie linia żelbetowych i pancernych fortyfikacji stałych uzupełnionych o fortyfikacje polowe miała ciągnąć się od Bałtyku w okolicach Połągi na Litwie, aż za Przemyśl na południu.
Pomimo niespełnienia swego głównego zadania Linia Mołotowa miała duże znaczenie. Rozwiązania konstrukcyjne i dotyczące uzbrojenia były bardzo nowoczesne i przyczyniły się do rozwoju sztuki fortyfikacji.
Rejony Umocnione Linii Mołotowa thumb|upright=1.2|Przebieg Linii Mołotowa, wraz z podziałem na rejony umocnione, na terenach Litwy, Białorusi, Polski i Ukrainy mały|Zambrowski Rejon Umocniony, Punkt Oporu Prosienica. mały|Osowiecki Rejon Umocniony, Punkt Oporu Ciemnoszyje.
Charakterystyka Fortyfikacja opierała się na trzynastu Rejonach Umocnionych (ros. укреплённый район), zwanych RU (ros. УР), obejmujących front o długości od 80 do 100 km. Pierwszą linię obrony stanowiły umocnienia polowe nazywane pasem przesłaniania. W odległości od kilku do kilkunastu kilometrów w głąb, znajdowały się tzw. węzły obrony składające się z sieci schronów bojowych przeznaczonych dla artylerii i karabinów maszynowych. W skład Rejonu Umocnionego wchodziło od 8 do 9 węzłów obrony oraz od 3 do 5 punktów oporu, składających się z kilku, położonych blisko siebie i osłaniających się wzajemnie schronów bojowych, zabezpieczonych systemem przeszkód przeciwpiechotnych i zapór przeciwpancernych.
Wykaz Utworzono 13 Rejonów Umocnionych:
46 Telszański Rejon Umocniony 42 Szawelski Rejon Umocniony 44 Kowieński Rejon Umocniony 48 Olicki Rejon Umocniony 68 Grodzieński Rejon Umocniony 66 Osowiecki Rejon Umocniony 64 Zambrowski Rejon Umocniony 62 Brzeski Rejon Umocniony 9 Kowelski Rejon Umocniony 2 Włodzimiersko-Wołyński Rejon Umocniony 4 Strumiłowski Rejon Umocniony 6 Rawsko-Ruski Rejon Umocniony 8 Przemyski Rejon Umocniony
Tereny współczesnej Polski Obecnie na terenie Polski znajdują się w całości lub częściowo następujące Rejony Umocnione:
68 Grodzieński Rejon Umocniony – częściowo; 66 Osowiecki Rejon Umocniony – w całości; 64 Zambrowski Rejon Umocniony – w całości; 62 Brzeski Rejon Umocniony – częściowo; 6 Rawsko-Ruski Rejon Umocniony – częściowo; 8 Przemyski Rejon Umocniony – częściowo.
Budowa Projekt Projekt umocnień sporządził Dmitrij Karbyszew, generał lejtnant wojsk inżynieryjnych, który uprzednio pracował przy tak zwanej Linii Stalina. Plan zakładał budowę 5807 schronów bojowych na długości ok. 1050 km. Został uwzględniony w strategii budowlanej Sztabu Generalnego na lata 1940–1941. Budowa tak skomplikowanej fortyfikacji stałej w tak krótkim czasie była praktycznie niemożliwa. Podobnego przedsięwzięcia nie dokonała żadna armia (przykładowo: Linia Maginota o długości 450 km była budowana w latach 1929–1934 i umacniana do 1939 roku).
Przebieg prac budowlanych w 1940 roku Prace budowlane rozpoczęły się 26 czerwca 1940 roku. Decyzję przyspieszyła komplikacja stosunków międzynarodowych spowodowana nieoczekiwanie szybkim upadkiem Francji i zajęciem państw bałtyckich przez ZSRR. Zakres przewidywanych robót wymagał zgromadzenia ogromnych zasobów ludzkich i materiałowych. Z części miejscowości leżących na linii budowy wysiedlono lokalną ludność. Jeszcze w styczniu 1940 roku zaczęto prowadzić nabór robotników do specjalistycznych prac. Jednak główną siłą roboczą byli żołnierze, sformowani w okryte złą sławą bataliony budowlane. Wcielano do nich osoby niepewne politycznie oraz żołnierzy ukaranych dyscyplinarnie.
W okręgowych sztabach wojskowych utworzono pięć zarządów, którym podlegało 1338 wydzielonych odcinków budowlanych. W pobliżu kluczowych węzłów uruchomiono wytwórnie betonu, składniki dostarczano głównie z Wołynia i Podola, zaś drewno z okolicznych wsi. Do budowy wykorzystano również elementy polskich fortyfikacji znajdujących się na Polesiu.
We wrześniu 1940 roku z rozkazu Siemiona Timoszenki powołano komisję, która miała skontrolować dotychczasowe prace. Uznała, że w niektórych okręgach wojskowych postępują one zbyt wolno, np. w kijowskim na poziomie 24%, w zachodnim 30% wobec planu. 18 września Timoszenko i Kiriłł Mierieckow sporządzili dokument Rozważania na temat podstaw rozmieszczenia strategicznego Sił Zbrojnych ZSRR na zachodzie i wschodzie w latach 1940 i 1941. Stwierdzili w nim: „głównym i najpoważniejszym wrogiem [Związku Radzieckiego] są Niemcy” oraz zalecili dalsze umacnianie zachodniej granicy.
Budowa każdego schronu składała się z siedmiu cykli, z których pierwszy dotyczył wykopów ziemnych, a ostatni osadzenia uzbrojenia. Pierwsze cykle, wraz z robotami betoniarskimi, odbywały się sprawnie. W 1940 w czterech regionach udało się zabetonować więcej schronów niż zakładano (to jest 340 schronów przy 326 zaplanowanych). Poważny problem stanowiły kolejne cykle budowy. Przed zakończeniem sezonu w 1940 roku w pełni ukończono jedynie 16,8%, zaś urządzenia wewnętrzne zainstalowano w 24,5% zaplanowanych schronów. Prace zostały zawieszone w listopadzie, z uwagi na nadejście zimy.
Przebieg prac budowlanych w 1941 roku Po zimowej przerwie prace wznowiono w marcu 1941 roku. Przy budowie umocnień pracowało ok. 140 000 żołnierzy i prawie 18 000 cywilnych specjalistów. W maju zwiększono liczbę pracujących. Do pracy zmuszano również tysiące mieszkających w okolicy budów osób. Ogrom wykonanej pracy oddaje sporządzona później przez Niemców inwentaryzacja. Zidentyfikowali oni ok. 1900 obiektów, w tym: 542 schrony dla broni maszynowej, 460 schronów obrony przeciwpancernej, 68 schronów artylerii fortecznej i 43 schrony dowodzenia. Naliczono również ok. 800 obiektów w budowie.
Założenia były o wiele większe. Brak czasu oraz sowiecka organizacja pracy uniemożliwiły ich zrealizowanie. Budowę opóźniały dostawy elementów uzbrojenia (zwłaszcza zestawów DOT-4), co spowodowało, że postawione w 1940 roku schrony nie zostały w pełni ukończone. Inspekcje dokonywane przez wyznaczone zarządy fortyfikacji z rozkazu Sztabu Generalnego wykazywały słabą dyscyplinę pracy, lekceważenie planów, nadużycia i samowolę. Częste były kradzieże i przypadki dewastacji umocnień przez żołnierzy i miejscową ludność. Do systemu umocnień włączono polskie fortyfikacje wybudowane na pozycjach SGO „Narew”. Pełną wartość bojową system umocnień stałych i polowych Linii Mołotowa miał osiągnąć wiosną 1942 roku. Plany te były nierealne i oparte na założeniach niemożliwych do wdrożenia w praktyce.
14 kwietnia 1941 roku Gieorgij Żukow skrytykował tempo prac. W podpisanym dokumencie, przedstawionym do wiadomości Sztabowi Generalnemu, stwierdził: „Wbrew licznym rozkazom Sztabu Generalnego Armii Czerwonej, doprowadzenie obiektów do gotowości bojowej oraz instalowanie kazamat w schronach, odbywa się w niedopuszczalnie wolnym tempie”. W związku z powyższym przedstawił rozkazy wydane przez Siemiona Timoszenkę. Zalecił szefowi Dyrekcji Budownictwa Obronnego Armii Czerwonej sporządzić i rozesłać do schronów instrukcje techniczne instalowania broni, zamontować wszelkie instalacje wojskowe, drzwi pancerne, karabiny maszynowe i postawić wojsko w stan gotowości bojowej.
16 maja Timoszenko ponownie zażądał raportu o postępach w budowie, które przeanalizowali dowódcy Armii Czerwonej i uznali, że liczba ukończonych schronów jest zbyt mała, aby mogła zapewnić obronę.
W maju 1941 roku starano się przyspieszyć znacznie prace budowlane i uzbrajanie gotowych schronów. Część uzbrojenia przenoszono z Linii Stalina. Decyzję w tej sprawie najprawdopodobniej podjął Timoszenko. Wykonanie jego rozkazu spowodowało znaczące osłabienie bojowe powyższych umocnień. Zdemontowaną broń składowano w magazynach, a fortyfikacje Linii Stalina zostały w dużej części zdewastowane i stały się nieprzydatne do obrony.
Stan na 22 czerwca 1941 roku thumb|Zapory przeciwczołgowe i przeciwpiechotne w okolicy Linii Mołotowa. Olchowce, 1941 rok thumb|Okolice Linii Mołotowa, Sanok 1941 rok Pomimo gorączkowych prac stan Linii Mołotowa przed 22 czerwca 1941 roku pozwalał na prowadzenie walk obronnych w oparciu o nią tylko w niektórych, odizolowanych punktach oporu. Przed atakiem Niemiec plan Karbyszewa zrealizowano w około 25%. Jednak pośpiech przy wznoszeniu fortyfikacji spowodował, że wbrew pierwotnym założeniom, budowano cieńsze ściany i stropy. Nośne miały grubość od 60 do 80 cm, działowe 30 cm, stropy pomiędzy kondygnacjami 30 cm, co powodowało, że wybuch wewnątrz schronu mógł spowodować zawalenie konstrukcji i śmierć załogi.