Usman ibn Affan (; ur. w Mekce, zm. 17 czerwca 656 w Medynie) – trzeci „kalif prawowierny”, panujący w latach 644–656.
Usman był członkiem potężnego rodu Umajjadów i jednym z pierwszych nawróconych na islam. Ponieważ był pierwszą osobą nawróconą na nową religię o tak wysokim społecznym statusie, Mahomet darzył go szczególnymi względami, co objawiło się m.in. w oddaniu mu za żony dwóch córek Proroka, Rukajji i Umm Kulsum. Ciesząc się jednocześnie poparciem pobożnych muzułmanów, jak i dawnej mekkańskiej arystokracji, po śmierci Umara w roku 644 Usman został wybrany na kalifa. Chociaż udało mu się kontynuować podboje Umara, to jednak okazał się słabym władcą, skoncentrowanym przede wszystkim na umacnianiu pozycji swojego rodu, który zajął wszystkie najważniejsze stanowiska w państwie. Ta polityka niekontrolowanego nepotyzmu doprowadziła do wybuchu buntu i Usman zginął zamordowany przez rebeliantów w swoim pałacu w roku 656. To szokujące dla współczesnych wydarzenie dało początek późniejszym podziałom w dotychczas jednolitej społeczności muzułmanów. W muzułmańskiej tradycji Usman zapisał się także jako władca, który doprowadził do zredagowania kanonicznej wersji „Koranu”. Późniejsi sunnici zaliczyli Usmana do czterech kalifów prawowiernych, natomiast szyici ostatecznie odrzucili Usmana jako uzurpatora bezprawnie dzierżącego władzę należną Alemu.
Życiorys Usman jako towarzysz Mahometa i wybór na kalifa Był synem Affana ibn Abi al-Asa z rodu Umajjadów i Arwy bint Kurajz, której matką była Umm Hakim bint Abd al-Muttalib, ciotka Mahometa. Usman był bardzo bogatym kupcem i jedną z pierwszych osób nawróconych na islam. Był pierwszym muzułmaninem o tak wysokim społecznym statusie i ze względu na znaczenie jego poparcia dla nowej religii Mahomet darzył go szczególnymi względami, co objawiło się szczególnie w oddaniu mu za mąż swojej córki, Rukajji. Miał wziąć udział w dwóch pierwszych emigracjach (hidżra) do Abisynii, a następnie być jednym z muhadżirów w Medynie. Nie brał udziału w bitwie pod Badrem, ponieważ za zgodą Proroka miał zajmować się chorą Rukajją. Pomimo tego Mahomet przyznał mu udział w łupach zdobytych podczas starcia. Kiedy Rukajja ostatecznie zmarła, Usman ożenił się z inną córką Proroka, Umm Kulsum. Uciekł z pola bitwy pod Uhudem, co miało być mu wybaczone przez koraniczne objawienie. Według Wilferda Madelunga „kiedy tylko było to możliwe do uzasadnienia, Prorok uwalniał go od obowiązku walki w bitwie i powierzał mu inne zadania”.
Usman służył wczesnomuzułmańskiej wspólnocie przede wszystkim hojnie wspierając jej przedsięwzięcia swoim ogromnym majątkiem oraz korzystając ze swojej społecznej pozycji jako negocjator akceptowany przez mekkańską arystokrację, szczególnie podczas zawierania układu z al-Hudajbijji. W sumie zarówno za życia Mahometa, jak i rządów jego następców, Abu Bakra (632 – 634) i Umara (634 – 644), Usman nie pełnił szczególnie aktywnej roli.
Pomimo to wysoka pozycja Usmana wśród pierwszych muzułmanów była niepodważalna, przede wszystkim z racji jego związków z Prorokiem. Umar przed swoją śmiercią zdecydował, że jego następcę wybierze spośród siebie sześcioosobowa rada (szura), złożona wyłącznie z muhadżirów, i obok Alego (656 – 661), Zubajra, Talhy, S’ad ibn Abi Wakkasa oraz Abd ar-Rahmana ibn Aufa, w jej składzie znalazł się także Usman. Najpoważniejszym kandydatem na kalifa wydawał się Ali, najbliższy krewny i zięć Mahometa. Usman w czasie procesu elekcji pozostał całkowicie bierny i nie wysunął własnej kandydatury. Pomimo to to on właśnie został wybrany kalifem, ponieważ z jednej strony, podobnie jak Ali był jednym z pierwszych muzułmanów i cieszył się bliskimi związkami z Prorokiem, natomiast z drugiej strony, w przeciwieństwie do niego, jako członek potężnego rodu Umajjadów, cieszył się ponadto niezachwianym poparciem mekkańskiej arystokracji.
Kalif Według Madelunga szczególne względy jakimi cieszył się u Mahometa oraz ogólne poparcie jego wyboru przez Kurajszytów sprawiły, że Usman uważał iż posiada szczególny tytuł do rządzenia, zaś „bycie wyniesionym na najwyższe stanowisko bez jakiegokolwiek zabiegania o to z jego strony ewidentnie wzmocniło w nim przekonanie że został wybrany i ustanowiony przez Boga”. Przejawiło się to m.in. w tym, że zerwał z tradycją używania tytułu „zastępca wysłannika Boga” (chalifat rasul Allah), zamiast tego wprowadzając kalifacki tytuł w formie po prostu „zastępcy Boga” (chalifat Allah). „Ten nowy tytuł stał się standardem za czasów Umajjadów. Kalif rządził teraz z łaski Boga i jako Jego przedstawiciel na Ziemi, a nie jako zastępca Wysłannika Boga [tj. Mahometa]. W związku z tym nie istniała kwestia rezygnacji Usmana, kiedy stracił on zaufanie tych, którzy poparli jego wybór”.
Bardzo szybko po swoim wyborze Usman zapoczątkował działania, które spowodowały, że zaczęto go oskarżać o nepotyzm w stosunku do swojego rodu. Swobodnie dysponował on piątą częścią łupów wojennych, która zgodnie z „Koranem” należała się Prorokowi (chums), a przez Abu Bakra została uznana za udział muzułmańskiego państwa. Usman natomiast przyznał udział z łupów z Ifrikijji swojemu kuzynowi Marwanowi ibn al-Hakamowi (684 – 685). Także oazę w Fadaku i posiadłość w dolinie Mahzur w okolicy Medyny, stanowiącą niegdyś majątek Mahometa, a przez Abu Bakra zaliczone do sadaka, czyli funduszu na rzecz całej wspólnoty muzułmańskiej, zostały przez Usmana oddane odpowiednio Marwanowi i jego bratu Harisowi. Według Az-Zuhriego w odpowiedzi na krytykę tych posunięć Usman miał odwołać się do wersetów „Koranu” nakazujących Prorokowi przekazywanie części należnych mu dochodów swoim krewnym. Tym samym Usman nie tylko uznał się za spadkobiercę szczególnych praw Mahometa, ale także traktował swój ród tak, jakby ten był rodem Proroka, okazjonalnie wypłacając jego członkom ze skarbu państwa ogromne sumy według własnego uznania. Jeszcze poważniejsze konsekwencje miała polityka Usmana w stosunku do tzw. sawafi, rozległych dawnych ziem królewskich i posiadłości opuszczonych przez właścicieli, znajdujących się na podbitych terytoriach. Zgodnie z tradycją wywodzącą się od Mahometa ta ziemia powinna być podzielona jako łup pomiędzy wojowników, z wyjątkiem jednej piątej przypadającej Prorokowi. Za panowania Umara zdecydowano jednak, że nie zostanie ona podzielona, lecz będzie z niej utworzona własność komunalna (faj) mającą służyć miastom garnizonowym na terenach tych posiadłości. Usman zaczął dysponować tą ziemią całkowicie swobodnie, przyznając m.in. sawafi w Syrii Mu’awiji (661 – 680), kiedy ten zaczął się skarżyć, że nie jest w stanie zapłacić swoim żołnierzom. W Iraku Usman zaczął nadawać ziemię należącą niegdyś do Sasanidów jako ikta.
Historycy różnią się w ocenie działań Usmana w stosunku do sawafi. Według Wellhausena to Umar zapoczątkował politykę jedynie kontynuowaną przez Usmana, nie rozdzielając ziemi pomiędzy wojowników i tworząc faj. Caetani rozwinął tę linię rozumowania, twierdząc, że pierwsze nadania ikta były dokonywane już przez Umara. Przyjmujący argumentację Wellhausena i Caetaniego Della Vida, nie zaprzeczając, że nie da się uwolnić Usmana od zarzutów pewnego nepotyzmu, uważał jednak iż w jego postępowaniu „można także dostrzec świadomą próbę raczej stworzenia własności państwowej, a nie proste dążenie do wzbogacenia swoich krewnych, co było koncepcją całkowicie obcą w stosunku do populistycznej procedury całkowitego podziału łupów wojennych pomiędzy walczących”. Wilferd Madelung w swojej książce „The Succession to Muhammad” odrzuca jednak tego typu rozumowanie, argumentując iż nie ma przekonujących dowodów za tym, że Umar dokonywał nadań ikta, zaś w działaniach Usmana widząc początek procesu przekształcania wspólnej własności gminy muzułmańskiej w pozostającą w podorędziu kalifa ziemię królewską, którą ten może dysponować całkowicie według własnego uznania, co ostatecznie dokonało się za rządów Mu’awiji. Według Madelunga Usman „uważał, że ma prawo do dysponowania w sposób dowolny siłą i bogactwami kalifatu, zgodnie z własnym uznaniem, i całkowicie odrzucał jakąkolwiek krytykę lub ingerencję w stosunku do jego postępowania [...] Usman może się wydawać motywowany głównie przez niemal dziecięcą radość ze znajdowania się na pozycji pozwalającej na obdarowywanie swojej rodziny i rehabilitację tych, którzy zostali ukarani przez Mahometa za ich opozycję w stosunku do islamu. W rzeczywistości jednak działał on, wspierany przez swoich bliskich krewnych, z wielką determinacją i przekonaniem, że ród Umajjadów, jako najważniejszy klan Kurajszytów, posiada szczególne prawo do rządzenia w imię islamu”.
Być może najpoważniejszym źródłem oskarżeń o nepotyzm kierowanych wobec Usmana były jego nominacje namiestników. W roku 645/646 zastąpił on rządzącego Egiptem Amr ibn al-Asa swoim mlecznym bratem Abd Allahem ibn Sadem, który niegdyś jako sekretarz Mahometa został wygnany z Medyny za samowolne zmienianie słów objawienia, o czym „Koran” wspomina w (VI, 93). Wkrótce po nominacji Abd Allaha bizantyńska flota odbiła Aleksandrię, a przewieziona przez nią armia ruszyła w kierunku Fustatu. Dopiero przywrócony na swoje stanowisko Amr pokonał Bizantyńczyków, którzy nie mając poparcia miejscowej ludności zdecydowali się ostatecznie odpłynąć z powrotem do Konstantynopola. Po ustąpieniu zagrożenia Abd Allah natychmiast został ponownie mianowany namiestnikiem. Z Egiptu dokonywał on dalszych podbojów na Zachodzie, zdobywając Trypolitanię i docierając aż do Ifrikijji, zaś w roku 652 doprowadził także do uznania zwierzchnictwa kalifa przez chrześcijańską Nubię. Prawdopodobnie w tym samym 645/646 roku Usman zastąpił będącego namiestnikiem Kufy Sad ibn Abi Wakkasa swoim przyrodnim bratem Al-Walidem ibn Ukbą, który niegdyś został ukarany za znieważenie Mahometa. Al-Walid ibn Ukba okazał się niekompetentny i musiał ustąpić w atmosferze skandalu w roku 650/651. Zastąpił go inny krewny Usmana, Sa'id ibn al-As. W tym samym roku Abu Musa al-Aszari został pozbawiony namiestnictwa Basry, a na jego miejsce został mianowany następny krewny Usmana, Abd Allah ibn Amir, który okazał się zdolnym wodzem i dokończył podbój imperium Sasanidów. W rezultacie tych nominacji, ponieważ jednocześnie Mu’awija cały czas rządził Syrią, w ciągu pięciu lat od objęcia władzy przez Usmana wszystkie stanowiska namiestników zostały obsadzone przez jego krewnych. Także w ocenie tych działań nie ma jednolitego stanowiska wśród historyków, bowiem gdy Madelung dostrzega w tym jedynie nepotyzm mający na celu tylko dobro Umajjadów, to Della Vida stara się w tym widzieć także próbę ujednolicenia polityki rządu i ukrócenia zbytniej samodzielności namiestników poprzez mianowanie ludzi bliskich kalifowi. Także on jednak przyznaje, że polityka ta nie odniosła sukcesu, ponieważ zamiast zapewnić większy wpływ kalifa na namiestników doprowadziła do tego, że „role uległy odwróceniu i to kalif stał się przedmiotem wpływu swoich krewnych”. Muzułmańska tradycja szczególnie zgubny wpływ na kalifa przypisuje Marwanowi ibn al-Hakamowi, który miał być jego najważniejszym prywatnym doradcą i wykorzystał swoją pozycję do odwołania swojego ojca z wygnania, na które skazał go Mahomet.
thumb|upright=1.5|Kalifat ok. roku 650