thumb|Nowogródzka BK w 1938 Nowogródzka Brygada Kawalerii (Now. BK) – wielka jednostka kawalerii Wojska Polskiego II RP.
W czasie kampanii wrześniowej brygada walczyła w składzie Armii „Modlin”. W czasie bitwy granicznej osłaniała pod Działdowem i Lidzbarkiem lewe skrzydło armii. Potem działała na przedmościu płockim, a dalej przez Modlin przeszła do Wiązowny, gdzie stała się trzonem Grupy Operacyjnej Kawalerii gen. Andersa. W jej składzie uderzała na Mińsk Mazowiecki, a następnie przeszła do odwodu Naczelnego Wodza w rejonie Lubartowa. Wzięła udział w II bitwie tomaszowskiej. 27 września została rozbita w starciach z oddziałami sowieckimi w drodze do granicy węgierskiej.
Okres międzywojenny Minister spraw wojskowych rozkazem Dep. Dow. Og. 1820. Org. Tj. nadał z dniem 1 kwietnia 1937 roku dotychczasowej BK Baranowicze nazwę „Nowogródzka Brygada Kawalerii”Dodatek Tajny Nr 3 do Dziennika Rozkazów z 26 marca 1937, poz. 19..
Brygada rozlokowana była na terenie Okręgu Korpusu Nr IX z wyjątkiem 3 pułku strzelców konnych, który stacjonował w garnizonie Wołkowysk na terenie Okręgu Korpusu Nr III.
Organizacja pokojowa brygady w latach 1937–1939. Dowództwo Nowogródzkiej Brygady Kawalerii w Baranowiczach 25 pułk Ułanów Wielkopolskich w Prużanie 26 pułk Ułanów Wielkopolskich im. Hetmana Wielkiego Litewskiego Jana Karola Chodkiewicza w Baranowiczach 27 pułk ułanów im. Króla Stefana Batorego w Nieświeżu 3 pułk strzelców konnych im. Hetmana Stefana Czarnieckiego w Wołkowysku 9 dywizjon artylerii konnej w Baranowiczach 9 szwadron pionierów w Baranowiczach 9 szwadron łączności w Baranowiczach szwadron zapasowy 25 pułku ułanów w Łukowie szwadron zapasowy 26 pułku ułanów w Łukowie szwadron zapasowy 27 pułku ułanów w Łukowie szwadron zapasowy 3 pułku strzelców konnych w Wołkowysku
Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939 roku dowódca brygady – gen. bryg. Władysław Anders zastępca dowódcy – płk kaw. Wincenty Jasiewicz szef sztabu – mjr dypl. kaw. Adam Sołtan I oficer sztabu – kpt. dypl. art. Tadeusz Bartoszewski I oficer sztabu (dubler) – kpt. dypl. art. Paweł Gill II oficer sztabu – rtm. Zygmunt Lassota dowódca łączności – kpt. łączn. Aleksy Szczeszek oficer intendentury – kpt. int. Tadeusz II Żurakowski
Udział w kampanii wrześniowej 1939 thumb Nowogródzka BK pod dowództwem gen. bryg. Władysława Andersa została zmobilizowana 23 marca 1939 w wyniku mobilizacji alarmowej i wraz z 20 DP przetransportowana w rejon Sierpca i Płocka. Weszła w skład Armii „Modlin”. 8 sierpnia brygada postawiona została w stan alarmu i skierowana nad granicę Prus Wschodnich w rejon Lidzbarka, gdzie jej zadaniem była osłona zachodniego skrzydła armii.
1 września broniła pozycji na zachód od Mławy przed niemiecką 217 Dywizją Piechoty gen. mjr. Richarda Baltzera. W dniach 2–3 września osłaniała zachodnie skrzydło armii pod Lidzbarkiem. 4 września wykonała udany odciążający atak na Petrykozy, gdzie zdobyła licznych jeńców i sprzęt. Po przełamaniu polskiej obrony pod Mławą rozpoczęła odwrót w kierunku Płocka. Tego samego dnia jej oddziały weszły w skład Grupy Operacyjnej Kawalerii gen. Władysława Andersa. Brygada została skierowana do obrony odcinka Wisły między Dobrzyniem a Czerwińskiem.
thumb|Tablica pamiątkowa w Sierpcu na domu przy ul. Chopina 166 września gen. Anders został wezwany do Rembertowa, gdzie dowiedział się, że wraz ze swoją jednostką przechodzi pod rozkazy gen. Juliusza Rómmla – dowódcy tworzącej się Armii „Warszawa”. 12 września Brygada dostała rozkaz uderzenia na Mińsk Mazowiecki. Natarcie ruszyło z Wiązowny 13 września wraz z Wołyńską Brygadą Kawalerii. 27 pułk ułanów po ciężkich walkach z niemiecką 11 Dywizją Piechoty gen. por. Maxa Bocka zdobył Maliszew (w ramach tej walki odbyła się jedna z pięciu szarż kawaleryjskich kampanii wrześniowej, w której wziął udział głównie pierwszy szwadron pułku; szarża załamała się pod ogniem niemieckich ckm, ale ułani pieszo w bardzo dramatycznym boju na bagnety zdobyli Maliszew), a 26 pułk ułanów dotarł do toru kolejowego i zatrzymał się. Odwodowy 25 pułk ułanów zdobył Grzechowiska. Ostatecznie atak został jednak zatrzymany wobec braku zapowiadanego wsparcia Armii „Modlin”, a oddziały zawrócone. Ponieważ kawaleria nie byłaby przydatna do obrony Warszawy, gen. J. Rómmel nakazał GO gen. Andersa wycofanie się na południe.
Dotarłszy na Lubelszczyznę, Brygada podporządkowała się gen. Stefanowi Dąb-Biernackiemu, dowódcy Frontu Północnego. Po ciężkich walkach pod Tomaszowem Lubelskim w dniach 22–24 września tylko część Brygady zdołała przerwać się przez niemiecki pierścień okrążenia. Po przebiciu się przez pozycje niemieckie pod Krasnobrodem Brygada ruszyła w kierunku Lubaczowa, gdzie 27 pułk ułanów drugi raz w trakcie wojny wykonał nieudaną szarżę na stanowiska niemieckiego batalionu piechoty pod miejscowością Morańce. Poległo w niej lub odniosło rany 80 ułanów i oficerów. Zginęli dowódcy szwadronów rtm. Józef Kwieciński, por. Stefan Olszewski i mjr Włodzimierz Lizoń. Rankiem 27 września Niemcy uderzyli na brygadę siłami piechoty, artylerii i czołgów, powodując rozproszenie się kawalerii po okolicznych lasach.
Obsada personalna Kwatery Głównej we wrześniu 1939 dowódca – gen. bryg. Władysław Anders (od 12 IX 1939 dowódca GOKaw.) zastępca dowódcy – płk kaw. Kazimierz Żelisławski (12–24 IX 1939 dowódca brygady) oficer ordynansowy - rtm. Olgierd Ślizień (od 12 IX 1939 oficer ordynansowy dowódcy GOKaw. gen. Andersa) szef służby sprawiedliwości - kpt. aud. Bolesław Teodor Stypułkowski szef sztabu - mjr dypl. Adam Sołtan (od 12 IX 1939 szef sztabu GOKaw. gen. Andersa) oficer operacyjny - kpt. dypl. Paweł Gil (od 11 IX 1939 szef sztabu) pomocnik oficera operacyjnego - rtm. Władysław Zgorzelski oficer informacyjny - por. dypl. Zbigniew Kiedacz (od 12 IX 1939 oficer informacyjny GOKaw. gen. Andersa) pomocnik oficera informacyjnego - por. obs. Wacław Zacharewicz (poległ 23 IX) dowódca łączności - kpt. łącz. Jan Zbigniew Trojanowski †1940 Charków kwatermistrz – kpt. dypl. art. Tadeusz Bartoszewski (od 12 IX 1939 kwatermistrz GOKaw. gen. Andersa) oficer służby intendentury – kpt. int. Tadeusz II Żurakowski oficer służby uzbrojenia – por. rez. Dębski oficer płatnik – por. Przyborowski naczelny lekarz - kpt. lek. dr Bolesław Tomaszewski naczelny lekarz weterynarii - kpt. lek. wet. Aleksander Zbigniew Hollitscher oficer transportowy - rtm. rez. Alfred Reliszko komendant Kwatery Głównej – mjr st. spocz. Włodzimierz Lizoń †26 IX Broszków szwadron sztabowy (dowództwo Now. BK) – rtm. Zygmunt Lassota pluton gospodarczy - ppor. kaw. rez. Ignacy Prusakiewicz †26 IX Broszków
Organizacja wojenna brygady we wrześniu 1939 W nawiasach podano nazwy jednostek mobilizujących.
Kwatera Główna Nowogródzkiej Brygady Kawalerii poczta polowa nr 178 (mobilizowana w Białymstoku przez Dyrekcję Okręgu Poczt i Telegrafu Warszawa) – NN sąd polowy nr 49 (Dowództwo Now. BK) – kpt. aud. Bolesław Teodor Stypułkowski samodzielny pluton karabinów maszynowych nr 9 (25 puł.) – por. rez. Mieczysław Wiewiórowski 25 pułk ułanów – płk Bohdan Stachlewski 26 pułk ułanów – płk dypl. Ludwik Schweizer 27 pułk ułanów – ppłk Józef Pająk 4 pułk strzelców konnych – ppłk Zygmunt Marszewski 9 dywizjon artylerii konnej – ppłk Tadeusz Erazm Rohoziński dywizjon pancerny nr 91 (4 bpanc.) – mjr Antoni Śliwiński 5 batalion strzelców (III/32 pp w Działdowie) – mjr Piotr Perucki bateria artylerii przeciwlotniczej motorowa typ „B” nr 89 (9 dywizjon artylerii przeciwlotniczej) – kpt. Janusz Klimontowicz (podporządkowana dowódcy 8 DP) szwadron kolarzy nr 1 (4 psk) – por. Leszek Edward Irzyłowski vel Iżyłowski †1940 Charków szwadron pionierów nr 9 (26 puł.) – rtm. Władysław Wojnikonis †1940 Ukraina szwadron łączności nr 9 (26 puł.) – kpt. łącz. Ryszard Aleksander Bajzert dowódca plutonu łączności Kwatery Głównej – ppor. łącz. rez. Stefan Laurysiewicz dowódca plutonu radio – por. łącz. Wacław Jan Tarnowski pluton konny żandarmerii nr 9 (pl. żand. „Baranowicze”) – ppor. Adam Daszewski drużyna parkowa uzbrojenia nr 941 (9 dak) - NN park intendentury typ II nr 941 (26 puł.) – kpt. int. Kwiatkowski pluton sanitarny konny nr 89 (3 psk) – kpt. lek. dr Bolesław Tomaszewski kolumna taborowa kawalerii jednokonna typ I nr 941 (25 puł.) kolumna taborowa kawalerii jednokonna typ I nr 942 (25 puł.) kolumna taborowa kawalerii jednokonna typ I nr 943 (szwadron zapasowy 25 puł.) kolumna taborowa kawalerii jednokonna typ I nr 944 (szwadron zapasowy 26 puł.) kolumna taborowa kawalerii jednokonna typ I nr 945 (szwadron zapasowy 27 puł.) - por. rez. Harald Krusche kolumna taborowa kawalerii jednokonna typ I nr 358 (3 psk) warsztat taborowy nr 344 (3 psk)
Pododdziały przydzielone: batalion ON „Mazury I” – kpt. Kazimierz Mordzewski I pluton 53 eskadry obserwacyjnej – kpt. obs. Stanisław Sawczyński
Obsada personalna brygady
Dowódcy brygady płk kaw. Adolf Mikołaj Waraksiewicz (X 1921 – 15 VII 1927 → dowódca XVIII BK) płk kaw. / gen. bryg. Stanisław Grzmot-Skotnicki (15 VII 1927Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 19 z 22 lipca 1927 roku, s. 214. IV 1937 → dowódca Pom. BK) gen. bryg. Władysław Anders (IV 1937 – 11 IX 1939 → dowódca GO Kaw) płk kaw. Kazimierz Żelisławski (12–24 IX 1939 → zastępca dowódcy) gen. bryg. Konstanty Plisowski (24–28 IX 1939)
Szefowie sztabu rtm. Wiktor Brodkiewicz (1924) rtm. SG Medard Cibicki (15 X 1924 – 11 X 1926) rtm. SG Jerzy II Zaleski (X 1926 – II 1928) mjr dypl. Tadeusz Julian Nalepa (1929 – 1 XI 1930Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 20 z 23 grudnia 1929, s. 378, zatwierdzony na stanowisku szefa sztabu. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 14 z 20 września 1930, s. 298.) mjr dypl. kaw. Witold Cieśliński (1 XI 1930Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 14 z 20 września 1930, s. 286. – III 1932) rtm. dypl. Mieczysław Henryk Fiedler (III 1932 – VI 1934) mjr dypl. kaw. Zygmunt Mieszczankowski (od VI 1934) mjr dypl. Adam Sołtan (do 11 IX 1939) kpt. dypl. Paweł Gil (od 11 IX 1939)
Żołnierze Brygady (w tym OZ) – ofiary zbrodni katyńskiej
Biogramy zamordowanych znajdują się na stronie internetowej Muzeum KatyńskiegoKsięgi Cmentarne – biogramy oficerów. Nazwisko i imięstopieńzawódmiejsce pracy / służby (stanowisko)zamordowanyprzed mobilizacjąwe wrześniu 1939Kułakowski Tadeuszpor. int. rez.osadnik wojskowyCharkówPlisowski Konstantygen. brygżołnierz zawodowydowódca brygadyCharkówMarkiewicz Antoninauczycielzam. w OstrynieKalinin
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Piotr Zarzycki, Plan mobilizacyjny „W”, Wykaz oddziałów mobilizowanych na wypadek wojny, Pruszków 1995, . Ludwik Głowacki, Działania wojenne na Lubelszczyźnie w roku 1939, Wydawnictwo Lubelskie, wyd. II, Warszawa 1986, . Tadeusz Jurga: Wojsko Polskie : krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. 7, Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939 : organizacja, działania bojowe, uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. Warszawa : Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1975.
Kategoria:Nowogródzka Brygada Kawalerii Kategoria:Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Baranowiczach Kategoria:Wielkie jednostki Armii „Modlin” Kategoria:Polskie brygady kawalerii z okresu kampanii wrześniowej Kategoria:Polskie jednostki kawalerii utworzone w 1937 Kategoria:Polskie jednostki kawalerii rozwiązane w 1939