Gene Wilder, pierwotnie Jerome Silberman (ur. 11 czerwca 1933 w Milwaukee, zm. 29 sierpnia 2016 w Stamford) – amerykański aktor komediowy, a także scenarzysta i reżyser. Zdobywca Emmy w 2003. Był nominowany do Oscara za drugoplanową rolę w filmie Producenci (1968).

Znany ze współpracy z reżyserem, scenarzystą i producentem filmowym Melem Brooksem. Często występował wspólnie z afroamerykańskim aktorem komediowym, Richardem Pryorem.

Życiorys Był synem żydowskich imigrantów pochodzących z Rosji. Studiował aktorstwo na Uniwersytecie Iowa, który ukończył w 1955 roku. Naukę kontynuował w Bristol Old Vic Theatre School w Wielkiej Brytanii, w latach 1956–1958. Po powrocie do USA podjął pracę w teatrze, jednakże nie jako aktor, a jako kierowca samochodu i nauczyciel fechtunku.

thumb|left|180px|Wilder (1970)

Mając 26 lat zmienił swoje nazwisko na Gene Wilder, ponieważ jego własne – Jerry Silberman – nie brzmiało, jego zdaniem, zbyt dobrze. Imię „Gene” zaczerpnął od Eugene’a Ganta, bohatera książek autorstwa Thomasa Wolfe’a. Natomiast nazwisko „Wilder” od Thortona Wildera, zaznaczył przy tym, że było to najpiękniejsze nazwisko, jakie kiedykolwiek słyszał.

Karierę aktorską zaczynał na mniejszych scenach Broadwayu, zanim zadebiutował na głównej jego scenie. Najlepszy dla niego w tamtym okresie był 1961 rok, gdy za role w przedstawieniach The Complaisant Lover i Roots otrzymał nagrodę Clarence Derwent. Pierwsza rola filmowa to epizod w Mother Courage and Her Children w 1964 roku u boku Anne Bancroft; odtąd jego kariera nabrała znacznego przyspieszenia, za sprawą Mela Brooksa, który polubił Wildera i chętnie obsadzał go w filmach.

Pierwsza duża rola Wildera to zakładnik w filmie Bonnie i Clyde (1967). Dwie najgłośniejsze to tytułowa rola w Willy Wonka i fabryka czekolady (1971) i Leo Bloom w Producenci (1968).

thumb|180px|Wilder (1984) W latach 70. i 80. XX w. występował w wielu filmach wraz z Richardem Pryorem, tworząc z nim jedną z najbardziej charakterystycznych par postaci z różnych ras w komediach tego okresu. Ich relacja nie była jednak tak sympatyczna, jak sądzili widzowie, i jak wynikałoby z filmów. W swojej autobiografii Wilder napisał wiele gorzkich słów o Pryorze.

W 1979 zagrał, już bez Pryora, w komedii Frisco Kid u boku Harrisona Forda.

Życie prywatne Był żonaty czterokrotnie. O dwóch pierwszych związkach nie lubił wspominać. W 1984 roku ożenił się z aktorką Gildą Radner, a owdowiał w 1989 roku, gdy Radner zmarła na raka jajnika. Odtąd Wilder zaczął aktywnie wspomagać profilaktykę chorób nowotworowych. Sam zresztą był hospitalizowany w związku z odmianą białaczki w 1999 roku, leczenie zakończono pomyślnie w 2000 roku.

W 1991 roku ożenił się powtórnie, tym razem z logopedą, Karen Boyer.

1 marca 2005 wydał swój bardzo osobisty pamiętnik-autobiografię Kiss Me Like a Stranger, opisując w nim okres od urodzenia aż po śmierć pierwszej żony.

Zmarł 29 sierpnia 2016 roku w wieku 83 lat na skutek komplikacji związanych z chorobą Alzheimera, zdiagnozowaną trzy lata wcześniej. O śmierci aktora poinformowała jego rodzina za pośrednictwem agencji Associated Press.

Filmografia

1967: Bonnie i Clyde jako Eugene Grizzard 1968: Producenci jako Leo Bloom 1970: Zacznijcie rewolucję beze mnie jako Claude/Philippe 1971: Willy Wonka i fabryka czekolady jako Willy Wonka 1972: Wszystko, co chcielibyście wiedzieć o seksie, ale baliście się zapytać jako dr Doug Ross 1974: Nosorożec jako Stanley 1974: Mały Książę jako lis 1974: Płonące siodła jako Jim „Wasco Kid” 1974: Młody Frankenstein jako dr Frederick Frankenstein (także scenariusz z Melem Brooksem) 1975: Przygody najsprytniejszego z braci Holmesów jako Sigerson Holmes (także reżyseria) 1976: Express Srebrna Strzała jako George Caldwell 1977: Największy kochanek świata jako Rudy Valentine (także reżyseria) 1979: Frisco Kid jako Avram Belinsky 1980: Czyste szaleństwo jako Skip Donahue 1980: Niedzielni kochankowie jako Skippy (także reżyseria, wspólnie z Dino Risim, Bryanem Forbesem i Édouardem Molinaro) 1982: Hokus Pokus czyli ważna sprawa (tytuł alt.: Hanky Panky, czyli ważna sprawa) jako Michael Jordan 1984: Kobieta w czerwieni jako Theodore Pierce (także reżyseria) 1986: Miłość wilkołaka jako Larry Abbot (także reżyseria) 1989: Nic nie widziałem, nic nie słyszałem jako Dave Lyons 1990: Miłość to nie żart jako Duffy Bergman 1991: Sobowtór jako George/Abe Fielding 1999: Alicja w Krainie Czarów jako Niby Żółw 1999: Morderstwo w małym miasteczku jako Larry „Cash” Carter 1999: Drugie morderstwo w miasteczku jako Larry „Cash” Carter 1998–2006: Will & Grace (serial TV) jako pan Stein (za gościnny występ w tym serialu Wilder otrzymał nagrodę Emmy)

Występy teatralne 1962: The Complaisant Lover (Broadway) 1963: Mother Courage and Her Children (Broadway) 1963: One Flew Over the Cuckoo’s Nest (Broadway) 1964: The White House (Broadway) 1966: Luv (Broadway) 1996: Laughter on the 23rd Floor (Londyn)

Publikacje Wilder był także autorem książek: 2005: Kiss Me Like a Stranger: My Search for Love and Art 2007: My French Whore 2008: The Woman Who Wouldn't 2010: What Is This Thing Called Love? 2013: Something to Remember You By – A Perilous Romance

Nagrody Nagroda Emmy Najlepszy gościnny występ w serialu komediowym: 2003 Will & Grace

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Absolwenci University of Iowa Kategoria:Amerykańscy aktorzy filmowi Kategoria:Amerykańscy aktorzy teatralni Kategoria:Amerykańscy aktorzy telewizyjni Kategoria:Amerykańscy producenci filmowi Kategoria:Amerykańscy reżyserzy filmowi Kategoria:Amerykańscy scenarzyści XX wieku Kategoria:Amerykanie pochodzenia żydowskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Milwaukee Kategoria:Urodzeni w 1933 Kategoria:Zmarli w 2016 Kategoria:Laureaci nagrody Primetime Emmy