Sokrat Janowicz (biał. Сакрат Яновіч, ur. 4 września 1936 w Krynkach, zm. 17 lutego 2013 tamże) – białoruski pisarz transgranicznySokrat Janowicz, Pisarz transgraniczny, https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/3130/1/JANOWICZ-EBOOK.pdf, piewca Krynek, narodowości białoruskiej, tworzący po białorusku i po polsku.

Życiorys Ukończył filologię polską na Uniwersytecie Warszawskim. Debiutował w 1956 na łamach białoruskojęzycznego tygodnika „Niwa” wydawanego w Białymstoku. Mistrz lirycznych miniatur pisanych prozą poetycką. Związany był z Białoruskim Stowarzyszeniem Literackim „Białowieża”.

Od 1958 do 1970 należał do Polskiej Zjednoczonej Partii RobotniczejKto jest kim w Polsce. Edycja 3. Warszawa 1993, s. 244.. Był kandydatem Białoruskiego Komitetu Wyborczego do Senatu w wyborach parlamentarnych w 1989 roku (zdobył wówczas 22,5 tys. głosów)E. Mironowicz, Białorusini w Polsce 1919-2009 [w:] T. Zaniewska (red.), Białorusini, Warszawa 2010, s. 25.. Na zjeździe założycielskim Białoruskiego Zjednoczenia Demokratycznego wybrano go na stanowisko pierwszego przewodniczącego tej partii (funkcję tę pełnił w latach 1990–1992). Przed wyborami parlamentarnymi w 2001 był członkiem wyborczego komitetu honorowego Unii Wolności.

W 2005, na ceremonii podczas koncertu inaugurującego sezon, w gmachu Opery i Filharmonii Podlaskiej w Białymstoku, został odznaczony przez ministra kultury Waldemara Dąbrowskiego Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”.

W 2007 pisarz przyznał się do współpracy ze Służbą Bezpieczeństwa. Trwała przez 12 lat – od 1958 do 1970. Pisarz dostarczał informacji na temat środowiska białoruskiej „Niwy” oraz repatriantów z Białorusi. Według relacji pisarza po zerwaniu współpracy był szkalowany przez SB: W latach 70. wyrzucano mnie z każdej roboty, pracowałem jako zbijacz skrzyń. Zaliczyłem chyba z 50 zakładów pracy [...]O ile zerwanie przez pisarza owej współpracy było czymś niezwykłym (bo zarówno miało swoją życiową cenę, jak i nastąpiło dwie dekady przed upadkiem komunizmu w Polsce), o tyle sam fakt uprzedniego podjęcia takiej współpracy wcale nie był rzadkim zjawiskiem w tym środowisku. Tak widzi to Marian Pilot, jeden z tłumaczy tekstów Sokrata Janowicza: Ogródkiem pyta mnie pani, czy aby ów literat w [mojej] powieści nie jest tożsamy z autorem? Ze wstydem wyznaję, że chociaż niemal każdy literat mojego pokolenia ma za sobą agenturalne „coś tam”, to ja jakoś nie. Z tego prostego powodu, że nikt mi nigdy żadnej współpracy nie zaproponował. Zostałem pominięty. Teraz jakoś nieprzyjemnie – raróg. (Babelistą jestem i Bogu dziękuję za pomieszanie języków, [Z Marianem Pilotem rozmawia Dorota Wodecka], DF Kultura nr 36/964, str.15, Gazeta Wyborcza, 6.X.2011).

Sokrat Janowicz zmarł w 2013. Został pochowany na cmentarzu prawosławnym w Krynkach.

Recepcja twórczości O książce Sokrata Janowicza „Srebrny jeździec” (wydanej po białorusku w 1978 r.) Adam Michnik powiedział:

Sokrat Janowicz traktował słowo pisane za najważniejsze wśród sztuk, natomiast sztuki plastyczne i muzykę jako wypełnienie słowa pisanego. Przez Eugeniusza Kabatca Sokrat Janowicz nazywany jest mistrzem pióra i wyrazicielem białoruskiej myśli narodowej, który swoją twórczością usiłował sprowokować rodaków do pokonania bierności i udziału w patriotycznym czynie. Za jedno z najciekawszych i bodaj najważniejszych dzieł Sokrata Janowicza Kabatc uważał powieść („Rodzinne [Domowe] stulecie”), w której „pisarz, zwykle niepokorny aż do buntu, tym razem snuje sagę swojego domu z lirycznym, melancholijnym spokojem filozofa, świadomego, że wszystko kończy się wraz z nami, z naszym gniazdem opustoszałym, z naszymi ideami roztrwonionymi przez bezduszny świat...”. Kabatc uważał, iż niemal wszystko w książkach Sokrata Janowicza jest jakoś uwikłane w historię Rzeczypospolitej Obojga Narodów. „Chatniaje stahodździe” jest zaś według Kabatca „sagą rodzinną z pogranicza kultur, napisaną nie tylko z głęboką znajomością współczesnej historii, ale i z dolegliwym uczuciem smutku, towarzyszącym dramatowi wsi i ludzi tę wieś stanowiących”.

Przetłumaczył na język polski książkę białoruskiego pisarza Aleksego Karpiuka pt. „Wierszaliński raj”.

W domostwie Sokrata Janowicza w Krynkach przy ul. Sokólskiej 9 dziś ma swą siedzibę Fundacja Villa Sokrates, której głównym celem jest zachowanie, pielęgnowanie i propagowanie dorobku pisarza i publicysty Sokrata Janowicza.

Dzieła Zahony – opowiadania (1969) Na terenach Krynek (1972) Wielkie miasto Białystok – miniatury (1973) Zapomnieliska – miniatury (1978) Ściana – powieść (Wydawnictwo Pojezierze, 1979) Małe dni – miniatury (1981) Samosiej – powieść (1981) Dumki pra aŭtanomiju (1981 – antydatowane)Dumki pra aŭtanomiju, wydawnictwo: B.N.V.,1981 (antydatowane, opublikowane anonimowo w drugim obiegu) https://kamunikat.org/dumki-pra-awtanomiyu Trzecia pora – miniatury (1983) Miniatures – miniatury (1984) Srebrny jeździec – opowiadania historyczne (1984) Białoruś, Białoruś – eseje (1985) Terra Incognita: Białoruś – eseje (1993) Dolina pełna losu – opowieści (1994) Nasze tysiąc lat – tom rozmów z Jerzym Chmielewskim (2000) Ojczystość. Białoruskie ślady i znaki – zbiór esejów (2001) Nia żal prażytahaСакрат Яновіч, Ня жаль пражытага, 2002 https://kamunikat.org/ne-zhal-prazhytaga-yanovich-sakrat (Lat minionych nie żałuję) (2002) – wspomnienia, w jęz. białoruskim; przekład publikowany w RegionachKatalog czasopism kulturalnych, Regiony, (red. nacz.: Marian Pilot) http://katalog.czasopism.pl/index.php/Regiony Chatniaje stahodździe (Domowe stulecie) (2008) (nieredagowany tekst powieści w języku białoruskim drukowanej uprzednio w odcinkach w miesięczniku Czasopis) Stulecie oszołomów – Stahodździe durałobaŭ (wyd.3, lipiec 2025Sokrat Janowicz, Stulecie oszołomów - Stahodździe durałobaŭ, wyd.3, lipiec 2025, PDF https://mail.google.com/mail/u/1?ui=2&ik=d708e69c23&attid=0.1&permmsgid=msg-a:r-1211211162254302265&view=att&disp=safe&realattid=f_meimshvh0&zw); (redagowanyW nieredagowanym tekście źródłowym zapowiadane jest pojawienie się dwóch sióstr ("pierwotny projekt"), jednak pojawia się tylko jedna; powstaje szkoła białoruska, ale autor "zapomina ją wygasić" już po roku, wskutek czego w domyśle trwa ona co najmniej do końca XX w. Te (i inne) błędy, których łatwo nie zauważyć czytając przez 2 lata powieść w odcinkach, w redagowanym tekście poprawiono, przy tym bez użycia zdań niepochodzących od autora. Ostatecznie tekst redagowany ma nieco inny, odróżniający go tytuł (E.Kabatc doradzał zmianę na jakiś inny dla przekładu, bez związku z późniejszym redagowaniem oryginału). Więcej o tym w: Ян Максімюк, «Калі хочам, каб простая/сакольская мова не загінула, не называйма тут яе беларускай».Размова зь перакладнікам раману Сакрата Яновіча, Radio Swoboda, 4.XII.2022 https://www.svaboda.org/a/32158867.htmlС а к р а т  Я н о в і ч, Стагодзьдзе дуралобаў (рэдагаванае Хатняе стагодзьдзе), wyd.3, lipiec 2025, PDF https://mail.google.com/mail/u/1?ui=2&ik=d708e69c23&attid=0.2&permmsgid=msg-a:r-1211211162254302265&view=att&disp=safe&realattid=f_meimt84r1&zw oryginał powieści Chatniaje stahodździe [Domowe stulecie] i jego przekład na język polski)Sokrat Janowicz, Stulecie oszołomów - Stahodździe durałobaŭ, wyd.2, październik 2022 https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/66108/edition/64210?language=en Opis do wydania pierwszego, drukowanego z roku 2022 https://antykwariat-ksiazki.pl/PROZA-POLSKA/19439-stulecie-oszolomow-stahodzdzie-duralobau.html

Przypisy

Kategoria:Białoruscy pisarze XX wieku Kategoria:Białoruscy pisarze XXI wieku Kategoria:Białoruscy prozaicy Kategoria:Członkowie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Kategoria:Ludzie urodzeni w Krynkach Kategoria:Działacze mniejszości białoruskiej w III Rzeczypospolitej Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Kategoria:Pisarze języka białoruskiego Kategoria:Pisarze polskojęzyczni Kategoria:Pisarze związani z Białymstokiem Kategoria:Urodzeni w 1936 Kategoria:Tajni współpracownicy Służby Bezpieczeństwa PRL Kategoria:Zmarli w 2013