Katolickie Kościoły wschodnie – określenie Kościołów wschodnich, wchodzących w skład Kościoła katolickiego, które pozostają w jedności ze Stolicą Apostolską, uznając władzę i autorytet papieża. Po przyjęciu doktryny katolickiej Kościoły te zachowały liturgię Kościołów wschodnich, z których się wyodrębniły. Składają się one z niezależnych Kościołów, należących do pięciu wielkich tradycji liturgicznych: bizantyjskiej, aleksandryjskiej, antiocheńskiej, chaldejskiej i ormiańskiej.

Nazwa

Katolickie Kościoły wschodnie posiadają dwa przymioty: Katolicki – jest odniesieniem do doktryny łączącej tę część chrześcijaństwa, która po schizmie wschodniej (1054) miała wyróżnić go od prawosławia, a po reformacji (1517) również od protestantyzmu. Wschodni – jest pojęciem mającym wyróżnić wspólnotę we wnętrzu samego Kościoła katolickiego i odróżnić ją od katolickiego Kościoła zachodniego. Większość z Kościołów doszła do jedności z Kościołem rzymskim w drodze unii kościelnej. Te wspólnoty nazywane są również Kościołami unickimi (unio z łac. – zjednoczenie), a wierni unitami. Termin ten, jest jednak niepoprawny, ponieważ niektóre z tych Kościołów nigdy nie zatraciły łączności z Rzymem (patrz: Kościół maronicki). Kościoły katolickie tradycji bizantyjskiej nazywane są Kościołami greckokatolickimi, a ich wyznawcy grekokatolikami.

Na określenie poszczególnych wspólnot wschodniokatolickich używa się nazw: Kościół partykularny, Kościół sui iuris i obrządek. W przypadku słowiańskich Kościołów greckokatolickich słowo Kościół można zamienić na CerkiewPodręczny Słownik Polsko-Grecki, Wiedza Powszechna, Warszawa 2002, strona 49: „cerkiew: ή ορθόδοξη εκκλησία (των σλαβικών χωρών)... – prawosławny Kościół krajów słowiańskich...” ; Podręczny Słownik Grecko-Polski, wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1999: Εκκλησία” – kościół. Zatem autorzy słownika, M.T. Kamburelis, w ogóle nie wykorzystują słowa „cerkiew”, dla przekładu z języka greckiego, na polski.. Oficjalną nazwą takiej wspólnoty jest Kościół katolicki obrządku… Porównanie źródeł słownikowych wskazuje, że nazewnictwo „Cerkiew” wobec Kościołów pozasłowiańskich jest dopuszczone przez polskie słowniki, jednak rodzi wątpliwości.

Kodeks kanonów Kościołów wschodnich definiuje pojęcia Kościół sui iuris i obrządek: Wspólnota chrześcijan powiązana hierarchią według prawa, którą jako sui iuris wyraźnie lub milcząco uznała najwyższa władza Kościoła, w tym Kodeksie jest nazywana Kościołem sui iuris (kan. 27).

Sobór watykański II wyjaśnia, że według współczesnych przepisów zawartych w Kodeksie Prawa Kanonicznego i Kodeksie Kanonów Kościołów Wschodnich powinno się mówić nie o obrządkach, lecz o Kościołach.

Nauka Katolickie Kościoły wschodnie to autonomiczne, partykularne Kościoły, współzależne od papieża. Mają one takie same podstawy wiary jak Katolicki Kościół zachodni i nauczają takich samych kwestii dotyczących znaczenia i natury sakramentów, sukcesji apostolskiej i głównej roli papieża w obrębie Kolegium Biskupów.

Różnią się jednak wykonywaniem czynności liturgicznych, sakramentalną i kanoniczną dyscypliną, terminologią, tradycyjnymi modlitwami, a także praktykowaniem pobożności. Zachowują one, wewnątrz Kościoła katolickiego, emfazę i oświecenie, które wschodnie chrześcijaństwo rozwinęło w ciągu wieków.

Większość wschodnich Kościołów katolickich ma swoje odpowiedniki w prawosławnych Kościołach wschodnich: w Kościołach orientalnych i asyryjskich – od którego są oddzielone poprzez liczne kwestie teologiczne w Kościołach bizantyjskich – od których oddzielone są głównie poprzez różnice dotyczące rozumienia roli biskupa Rzymu sprawowanej w kolegium biskupów.

Odkąd wschodni katolicy są katolikami trwającymi w pełnej jedności z Rzymem, są też członkami tego samego Kościoła, który oficjalnie nazywany jest Kościołem katolickim. Nie są oni zachodnimi katolikami, jako że nie przynależą do lokalnego Kościoła łacińskiego i nie korzystają z liturgii obrządku łacińskiego.

Podział

Kodeks kanonów Kościołów wschodnich ogłoszony w 1990 przez papieża Jana Pawła II dzieli te Kościoły na: patriarchalne, większe arcybiskupie, metropolitalne i inne (biskupie, administratury apostolskie, egzarchaty apostolskie, wikariaty apostolskie). Kościoły te można podzielić ze względu na powód rozłamu: które w przeszłości nie uznały orzeczeń soboru efeskiego, które dawniej nie uznały orzeczeń soboru chalcedońskiego, dawniej należące do wspólnoty prawosławnej, czyli Kościoły greckokatolickie, oraz te, które nigdy nie straciły łączności z Rzymem. Wspólnoty wschodniokatolickie różnią się między sobą liturgią, dlatego też można je podzielić ze względu na tradycje liturgiczną (5 rytów):

Nazwa Siedziba Tytuł Tradycja Data rozłamu Data założenia Zwierzchnik Liczebność Kościół chaldejski Bagdad patriarchalny asyryjska 431 1237 Louis Raphaël I Sako 602 tys. Kościół katolicki obrządku koptyjskiego Kair aleksandryjska 1741 Ibrahim Isaac Sidrak 174 tys. Kościół katolicki obrządku ormiańskiego Bzommar ormiańska 1195 Rafael Bedros Minassian 737 tys. Kościół maronicki Bkerke antiocheńska – VII wiek Béchara Boutros Raï 3,4 mln Kościół katolicki obrządku syryjskiego Bejrut 451 XVIII wiek Ignacy Józef III Younan 208 tys. Kościół melchicki Damaszek bizantyjska 1054 1709 Youssef Absi 1,7 mln Syromalabarski Kościół katolicki Koczin większy arcybiskupi asyryjska 431 1599 Raphael Thattil 4,1 mln Syromalankarski Kościół katolicki Trivandrum antiocheńska 451 1932 Baselios Cleemis Thottunkal 445 tys. Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego Kijów bizantyjska 1054 1596 Światosław Szewczuk 4,4 mln Kościół Rumuński Zjednoczony z Rzymem Blaj 1700 Claudiu-Lucian Pop https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2025/11/06/0838/01498.html 513 tys. Kościół katolicki obrządku etiopskiego Addis Abeba metropolitalny aleksandryjska 451 1445 Berhaneyesus Demerew Souraphiel 88 tys. Kościół katolicki obrządku erytrejskiego Asmara 451 2015 Menghesteab Tesfamariam 160 tys. Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowackiego Preszów bizantyjska 1054 1646 Jonáš Maxim 211 tys. Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-rusińskiego Pittsburgh 1698 William Skurla 572 tys. Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-węgierskiego Hajdúdorog 1912 Fülöp Kocsis 261 tys. Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-włoskiego Piana degli Albanesi biskupi – VI wiek Giorgio Demetrio Gallaro 62 tys. Grecki Kościół katolicki Ateny 1054 1932 Manuel Nin 6 tys. Chorwacki Kościół greckokatolicki Križevci 1777 Milan Stipić 40 tys. Bułgarski Kościół katolicki Sofia 1926 Petko Wałow 10 tys. Macedoński Kościół Greckokatolicki Skopjeegzarchat 2001 Kiro Stojanow 12 tys. Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-albańskiego Wlora administratura 1939 Giovanni Peragine 4 tys. Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-rosyjskiego Nowosybirsk wikariat 1917 Joseph Werth – Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-białoruskiego Grodnoadministratura 1596 Lawonci Tumouski – Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-słowiańskiego Siedlce ordynariat 1924Kazimierz Gurda 120

Status prawny Termin katolickie Kościoły wschodnie odnosi się do 23 z 24 autonomicznych, partykularnych Kościołów współzależnych od papieża. Kościoły te stosują się do różnych wschodniochrześcijańskich tradycji liturgicznych: aleksandryjskiej, antiocheńskiej, ormiańskiej, bizantyjskiej i chaldejskiej. Nawiązując do kanonów, każdy wschodni Kościół katolicki jest sui iuris lub autonomiczny, mający szacunek do innych Kościołów katolickich, wschodnich czy też łacińskich, chociaż wszystkie akceptują duchowny i prawny autorytet papieża. Tak więc, katolik maronicki jest zazwyczaj poddany tylko biskupowi maronickiemu, a nie np. ukraińskiemu czy też łacińskiemu biskupowi katolickiemu. Jednak, jeśli w danym kraju jest tak niewielu członków jakiegoś poszczególnego Kościoła, że władza tego Kościoła nie została ustanowiona, wówczas opiekę duchową sprawuje nad nimi biskup innego rytualnego kościoła. Dotyczy to także katolików łacińskich: w Erytrei, są oni powierzeni opiece biskupów Erytrejskiego Kościoła Katolickiego. Z teologicznego punktu widzenia, wszystkie poszczególne Kościoły są postrzegane jako „Kościoły siostrzane”. Dlatego Kościoły te posiadają jednakową godność i żaden z nich nie góruje nad innymi z racji obrządku. Cieszą się też tymi samymi prawami i poddane są tym samym obowiązkom, także gdy chodzi o głoszenie Ewangelii na całym świecie (por. Ew. św. Marka 16,15) pod kierownictwem biskupa rzymskiegoDekret O Kościołach Wschodnich Katolickich..

Kościoły wschodniokatolickie pozostają w pełnej jedności z Kościołem rzymskokatolickim, uznając władzę i autorytet papieża, ale zachowując własne obrządki liturgiczne, prawa i tradycje, tradycyjne modlitwy i kładąc nacisk na własną teologię. Terminologia może się różnić: na przykład diecezja i eparchia, wikariusz generalny i protosyncellus, bierzmowanie i chryzmacja są odpowiednio zachodnimi i wschodnimi terminami dotyczącymi tych samych realiów. W związku z prastarą tradycją sakramenty chrztu i chryzmacji są powszechnie udzielane, jeden bezpośrednio po drugim. Ochrzczone i namaszczone chryzmem niemowlęta otrzymują Komunię Świętą.

Wschodni i zachodni katolicyzm thumb|left|Kopuły Ukraińskiej Katolickiej parafii w Simpson, Stan Pensylwania

Większość wschodniokatolickich Kościołów powstała, kiedy grupa znajdująca się w obrębie starożytnego Kościoła chrześcijańskiego, będącego w niezgodzie z biskupstwem rzymskim, postanowiła przystąpić do pełnej jedności z tymże biskupstwem. Jednak Kościół maronicki twierdzi, iż nigdy nie był odseparowany od Rzymu i nigdy nie powstał odłam prawosławny tego Kościoła nie uznający władzy i autorytetu papieża. Ponadto niepoprawne jest określanie tego Kościoła mianem „unickiego”. Również Italo-albański Kościół katolicki nigdy nie zerwał jedności z Kościołem rzymskokatolickim, jednak, w przeciwieństwie do Kościoła maronickiego, techniki jakich używa do odprawiania obrzędu liturgicznego są takie same jak te, które stosują prawosławne Kościoły wschodnie. Kościół Syromalabarski znajdujący się w Kerali w Indiach, także twierdzi iż nigdy świadomie nie pozostawał poza jednością rzymskokatolicką. Pozostali katolicy z Kerali, którzy początkowo wywodzili się z tej samej tradycji wschodniosyryjskiej, przyjęli obrządek zachodniosyryjski i tworzą obecnie Kościół Syromalankarski.

Prawo kanoniczne, stanowiące wspólny element katolickich Kościołów wschodnich zostało skodyfikowane w 1990 roku w Kodeksie kanonów Kościołów wschodnich, podczas gdy zachodni Kościół jest uzależniony od Kodeksu prawa kanonicznego (druga edycja została opublikowana w 1983 roku). W skład Kurii Rzymskiej wchodzi dykasteria, która współpracuje z katolickimi Kościołami wschodnimi. Jest to Kongregacja ds. Kościołów Wschodnich, której prawnymi członkami są wszyscy wschodniokatoliccy patriarchowie i główni arcybiskupi.

Wszyscy katolicy podlegają biskupowi diecezji (odpowiedniemu lokalnemu Kościołowi) do których przynależą. Kanon 43 Kodeksu kanonów Kościołów wschodnich, jak i 331 z Kodeksu prawa kanonicznego zaznacza, iż katolicy podlegają również bezpośrednio papieżowi. Większość, ale nie wszyscy, katolicy wschodni podlegają także bezpośrednio patriarsze, głównemu arcybiskupowi lub metropolicie, którzy mają władzę nad wszystkimi biskupami i innymi wiernymi podlegającymi pod ich obrządek lub autonomiczny Kościół partykularny (kanony 56 i 151 Kodeksu kanonów Kościołów wschodnich).

Tytuły katolickich patriarchów i głównych arcybiskupów wywodzą się z biskupstw miast: Aleksandrii (Koptowie), Antiochii (Syryjczycy, Melchici, Maronici), Babilonu (Chaldejczycy), Cylicji (Ormianie), Kijowa – Halicza (Ukraińcy), Ernakulamu – Angamali (Syromalabarczycy), Thiruvananthapuram (Syromalankarczycy), i Fogaraszu-Alba Iulii (Rumuni).

Tło historyczne thumb|Wschodniokatolicki cmentarz w północno-zachodniej Pensylwanii. W XIX i XX wieku wielu wschodnich katolików osiedliło się na tych terenach.