György Sándor Ligeti [] (ur. 28 maja 1923 w Dicsőszentmárton, zm. 12 czerwca 2006 w Wiedniu) – węgierski kompozytor żydowskiego pochodzenia, również obywatel Austrii.
Jeden z czołowych kompozytorów muzyki współczesnej XX w. Twórca utworów, które bez zgody autora (we fragmentach) zostały wykorzystane jako muzyka m.in. do filmu Kubricka 2001: Odyseja kosmiczna.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Ligeti był synem okulistki i bankiera – doktora ekonomii. Ojciec został zamordowany w 1944 roku w KZ Bergen-Belsen, a jego młodszy brat Gábor w KZ Mauthausen-Gusen, matka zaś przeżyła KZ Auschwitz-Birkenau.
Ligeti uczęszczał do węgierskiej szkoły podstawowej, a następnie do rumuńskiego gimnazjum. Od 1936 roku otrzymywał lekcje gry na fortepianie. Po maturze w 1941 roku chciał studiować fizykę i matematykę, jednakże z powodu żydowskiego pochodzenia nie został przyjęty. Ligeti rozpoczął więc naukę teorii muzyki u Veressa, Járdányia, Bárdosa i Farkasa, jak również gry na organach w konserwatorium w Klausenburgu, a następnie w Budapeszcie. W roku 1944 musiał przerwać naukę, gdyż został powołany przez armię węgierską do prac pomocniczych. Krótko po tym Ligeti dostał się do sowieckiej niewoli. Zdołał jednak, korzystając z zamieszania wywołanego bombardowaniem, zbiec z obozu jenieckiego. Po wojnie kontynuował studia muzyczne, ukończywszy je w 1949 roku. Następnie pracował przez rok jako etnomuzykolog rumuńskiej muzyki ludowej, po czym w Budapeszcie wykładał harmonię, kontrapunkt i analizę muzyczną w konserwatorium.
Emigracja 1956 Po upadku powstania węgierskiego w 1956 roku wyjechał w grudniu wraz ze swą przyszłą żoną Verą Spitz do Wiednia i uzyskał obywatelstwo austriackie.
W Kolonii Ligeti pracował w studiu muzyki elektronicznej oraz spotkał przedstawicieli awangardy – kompozytorów Stockhausena i Koeniga – pionierów muzyki elektronicznej.
Od 1969 do 1972 roku przebywał w Berlinie, będąc w latach 1969–1970 stypendystą DAAD. Od 1972 do 1992 roku był członkiem berlińskiej Akademie der Künste (zachodniej). Również od roku 1972 miał status kompozytora rezydenta na Uniwersytecie Stanforda, pisząc tam m.in. dzieło orkiestrowe: San Francisco Polyphony.
W latach 1973–1989 wykładał kompozycję w Wyższej Szkole Muzyki i Teatru w Hamburgu. Następnie udał się do Wiednia, gdzie mieszkał do śmierci w dniu 12 czerwca 2006 roku. Pochowany został na Cmentarzu Centralnym w Wiedniu.
Wybór dzieł 1951–1953 Musica ricercata na fortepian 1953 6 Bagateli na kwintet dęty 1957 Glissandi (kompozycja elektroakustyczna) 1958 Artikulation (kompozycja elektroakustyczna) 1959 Apparitions na orkiestrę symfoniczną 1961 Atmosphères na orkiestrę symfoniczną 1962 Poème symphonique na 100 metronomów 1962 Volumina na organy 1962–1965 Aventures i Nouvelles Aventures na 3 głosy i 7 instrumentów 1963–1965 Requiem na sopran, mezzosopran, chór mieszany i orkiestrę symfoniczną 1966 Lux aeterna na 16 głosów solowych 1966 Koncert wiolonczelowy 1967 Lontano na orkiestrę symfoniczną 1967–1969 Ramifications na orkiestrę smyczkową lub 12 inst. smyczkowych 1969–1970 Koncert kameralny na 13 instrumentów 1968 Kwartet smyczkowy Nr 2 1968 Kwintet dęty Nr 2 1971 Melodie na orkiestrę 1973 Clocks and Clouds na chór żeński i orkiestrę 1974 San Francisco Polyphony na orkiestrę symfoniczną 1976 Monument / Autoportret trzy utwory na dwa fortepiany 1978 Le Grand Macabre, opera 1983 Magyar Etüdök, do wierszy Sándor Weöres 1985–1988 Koncert fortepianowy 1985–2001 trzy tomy etiud na fortepian 1992 Koncert skrzypcowy 1993 Nonsense Madrigals
Nagrody 1972 Kunstpreis Berlin 1974 Order Pour le Mérite 1987 Austriacka Odznaka Honorowa za Naukę i Sztukę 1988 Komandoria francuskiego Orderu Sztuki i Literatury 1990 Nagroda Fundacji Muzycznej Léonie Sonning 1991 Nagroda 3. Praemium Imperiale 1991 Nagroda Balzana 1995 Nagroda muzyczna izraelskiej fundacji Wolfa (Nagroda Wolfa) 1996 Nagroda muzyczna UNESCO 2001 Nagroda Kioto 2003 Theodor-W.-Adorno-Preis der Stadt Frankfurt am Main 2004 Polar Music Prize
Muzyka filmowa Utwory Ligetiego odkryte zostały dla filmu przez Stanleya KubrickaPodczas poszukiwania muzyki do Odysei kosmicznej: „pewnego sierpniowego dnia 1967 roku Christiane Kubrick usłyszała w radiu Requiem György Ligetiego. Nazwisko kompozytora znane było wówczas jedynie w kręgu entuzjastów awangardy, ale dotarcie do nagrań jego utworów nie było trudne. Intuicja żony sprawdziła się i zafascynowany nimi Kubrick wykorzystał w filmie prawie pół godziny muzyki Ligetiego, wybierając ją z Requiem (Kyrie), Lux aeterna, Atmosphères oraz Aventures.” Zrobił to bez wiedzy kompozytora, który po pewnym czasie wystąpił przeciwko niemu na drogę sądową, domagając się zapłaty. D. Gwizdalanka Uszy szeroko otwarte, „Ruch Muzyczny” 2014 nr 5.. Wykorzystał je w trzech swoich filmach, ponadto pojawiały się w filmach innych reżyserów.
1968 – 2001: Odyseja kosmiczna, reż. Stanley Kubrick – Atmosphères, Lux aeterna, Requiem 1980 – Lśnienie, reż. Stanley Kubrick – Lontano 1984 – 2010: Odyseja kosmiczna, reż. Peter Hyams – Lux Aeterna 1991 – Merci la vie, reż. Bertrand Blier 1995 – Gorączka, reż. Michael Mann – Concerto for Violoncello and Orchestra 1999 – Oczy szeroko zamknięte, reż. Stanley Kubrick – No. 2: Mesto, Rigido e Cerimonale z Musica ricercata 2002 – Reflections of Evil, reż. Damon Packard 2002 – The Future Is Not What It Used to Be, reż. Mika Taanila 2004 – After the Day Before, reż. Attila Janisch 2014 – Godzilla, reż. Gareth Edwards – Requiem for Soprano, Mezzo-Soprano
Przypisy
Kategoria:Honorowi Członkowie Królewskiej Akademii Muzycznej w Londynie Kategoria:Kompozytorzy XX wieku Kategoria:Laureaci Nagrody Fundacji Muzycznej Léonie Sonning Kategoria:Laureaci Nagrody Kioto Kategoria:Laureaci Nagrody Wolfa w dziedzinie sztuki Kategoria:Laureaci Praemium Imperiale Kategoria:Odznaczeni cywilnym Orderem Pour le Mérite Kategoria:Odznaczeni Odznaką Honorową za Naukę i Sztukę (Austria) Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Centralnym w Wiedniu Kategoria:Urodzeni w 1923 Kategoria:Węgierscy kompozytorzy Kategoria:Węgrzy odznaczeni Orderem Sztuki i Literatury Kategoria:Zmarli w 2006 Kategoria:Laureaci Nagrody Schocka – sztuki muzyczne Kategoria:Austriacy pochodzenia węgierskiego Kategoria:Laureaci Polar Music Prize