Polska Partia Robotnicza

mały|Zebranie PPR-u w Krakowie, ok. 1947 rok mały|Siedziba KC PPR w al. Stalina 17 (ob. Aleje Ujazdowskie) Polska Partia Robotnicza (PPR) – polska partia komunistyczna utworzona 5 stycznia 1942 roku w Warszawie podczas okupacji niemieckiej przez przybyłych z ZSRR polskich komunistów z tzw. Grupy Inicjatywnej (zrzuconych przez lotnictwo sowieckie na spadochronach 28 grudnia 1941 w okolicach WiązownyBył to drugi z kolei zrzut przeszkolonych w Puszkino przez NKWD aktywistów, pierwszy odbył się we wrześniu 1941 i zakończył się katastrofą lotniczą w rejonie Wiaźmy, w której zginął Jan Turlejski, przywódca pierwszej grupy, zaś osoby które przeżyły katastrofę (w tym trójka rannych) wróciły do Moskwy.), poprzez połączenie organizacji Związek Walki Wyzwoleńczej (utworzonej we wrześniu 1941) z kilkoma istniejącymi wcześniej konspiracyjnymi grupami komunistycznymi, takimi jak: „Młot i Sierp”, Stowarzyszenie Przyjaciół ZSRR, Grupa Biuletynu Radiowego, Spartakus, Sztandar Wolności oraz grupa „Proletariusz”. Od 22 lipca 1944 partia rządząca w Polsce jako państwie niesuwerennym, pozostającym pod dominacją ZSRRNależy podkreślić, że najistotniejszym elementem kształtującym politykę zewnętrzną PRL było ścisłe podporządkowanie naszego kraju ZSRR, widoczne zarówno we wzajemnych stosunkach, jak i w kontaktach z krajami bloku wschodniego, państwami Europy Zachodniej, USA i innymi.(…) Stosunki pomiędzy ZSRR a PRL układały się na zasadzie zależności, a ich cechą było podporządkowanie jednej strony drugiej i kontrola jednej przez drugą. Wyróżnikiem penetracji był „przesunięty regulator”, czyli radzieckie struktury penetrujące, które przeniknęły na terytorium Polski, do wnętrza jej systemu państwowego. Podmiotem penetrującym był radziecki ośrodek decyzyjny realizujący swe cele za pomocą struktur sterowniczych. Informacja o publikacji na stronie ABW..

Wprowadzenie Autorem nazwy partii był Józef Stalin, który 27 sierpnia 1941 przekazał sekretarzowi generalnemu Międzynarodówki Komunistycznej (Kominternu) Georgi Dymitrowowi wskazówki, by nie posługiwać się nazwą „partia komunistyczna”, gdyż mogłaby odstraszać przyszłych członków„Po wspomnianym spotkaniu szef Kominternu zanotował w dzienniku wskazówki Stalina: Będzie lepiej założyć Polską Partię Robotniczą z komunistycznym programem. Partia komunistyczna odstrasza nie tylko obcych, lecz także niektórych z tych, którzy z nami sympatyzują. Na aktualnym etapie – streścił dalej słowa Stalina – walka o wyzwolenie narodowe. Jednak samo przez się jest zrozumiałe, że to nie będzie partia typu Labour Party.” Piotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2006, s. 73., Gontarczyk cytuje dziennik Georgi Dymitrowa za Georgi Dymitrow, Tagebücher 1933–1943, Berlin 2000.Dziennik Georgi Dymitrowa: „27 August 1941 Spoke with J. V. [Stalin] about Polish business. It would be better to create a workers’party of Poland with a Communist program. The Commun[ist] party frightens off not only alien elements, but even some of our own as well. At the present stage, the struggle is one of national liberation. Naturally, not a Labour Party as in England. The Hitler regime is tempering the Communists. Tsarism made us that way. (…)29 August 1941 [...]Discussion with departing Polish group (ten persons). Provisional leadership inside Poland: Nowotko, Finder, Molojec. Formation of a workers’ party (with Communist program). Not formally linked with the Comintern. 1 September 1941 (…) Conferred with the Polish comrades. Examination of the political declaration of the Workers’ Party of Poland.” „The Diary of Georgi Dimitrov 1933–1949” Introduced and edited by Ivo Banac, Yale University Press, New Haven & London 2003, , s. 191–192..

Działalność PPR podlegała kierowniczym czynnikom w Moskwie, ze względów taktycznych formalnie nie była związana z Międzynarodówką Komunistyczną w okresie jej istnieniaPiotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2003, s. 99.„The Diary of Georgi Dimitrov 1933–1949” Introduced and edited by Ivo Banac, Yale University Press, New Haven & London 2003, , s. 192..

Wojskową organizacją PPR była Gwardia Ludowa (od stycznia 1944 jako Armia Ludowa). W styczniu 1943 roku PPR powołała organizację młodzieżową – Związek Walki Młodych. Organami prasowymi były m.in. „Trybuna Wolności” i „Trybuna Chłopska”.

Była członkiem powstałej w 1944 roku Komisji Porozumiewawczej Stronnictw DemokratycznychOpozycja parlamentarna w Krajowej Radzie Narodowej i Sejmie Ustawodawczym 1945–1947, Warszawa 1997, wybór, wstęp i opracowanie Romuald Turkowski, Warszawa 1997, s. 187..

Geneza utworzenia PPR Po rozwiązaniu Komunistycznej Partii Polski w sierpniu 1938 i wymordowaniu przez NKWD większości działaczy KPP przebywających w ZSRR strukturami, w których działali polscy komuniści były Brygady Międzynarodowe w Hiszpanii, Polskie Grupy w Komunistycznej Partii Francji i tzw. „komuny więzienne”, m.in. w więzieniu w Rawiczu (kierował nią Alfred Lampe, liczyła ok. 500 więźniów) oraz w Sieradzu (kierował nią Władysław Gomułka, liczyła ok. 400 więźniów)Tragedia Komunistycznej Partii Polski, pod red. Jaremy Maciszewskiego, „Książka i Wiedza”, 1989, s. 154, .. Komintern planował jednak tworzenie nowych struktur partyjnych. Uznał, że rolę organizatora może pełnić Bolesław Mołojec, oficer XIII Brygady Międzynarodowej im. Jarosława Dąbrowskiego. W styczniu 1939 Mołojec został przerzucony do Paryża, gdzie powierzono mu funkcję szefa Grupy Inicjatywnej dla spraw polskich przy Międzynarodówce KomunistycznejMarian Nowiński, Tajemnica śmierci Nowotki, „Prawo i Życie” 1/1988.. Grupa nie spełniała jednak oczekiwań Kominternu i była krytykowana m.in. za „brak krytyki PPS”, poparcie hasła Rządu Obrony Narodowej w Polsce wobec zagrożenia hitlerowskiego i wsparcie rządowego planu pożyczki przeciwlotniczejRyszard Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy i dramaty, Warszawa 1998, s. 18, , za: Rassijski Cientr Chranienia i Izuczenia Dokumientow Nowiejszej Istorii. T 495-74-41, notatka Z. Dzierżyńskiej.. 26 maja 1939 Komintern podjął decyzję o odbudowie partii komunistycznej w PolsceAnna Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, IPN Warszawa 2009..

W czerwcu 1939 Sekretariat Międzynarodówki rozwiązał Grupę i powołał Tymczasowy Ośrodek Kierowniczy KP Polski. Jego głównym działaczem pozostał nadal Mołojec. Pisał on: „Doszliśmy do wniosku, że w nowym programie musi się znaleźć kwestia niepodległości narodowej, ale nie niepodległości w ogóle, lecz taka, która jednocześnie wyzwoli lud polski od uścisku kapitalistyczno-obszarniczego, związana nierozerwalnymi więzami przyjaźni z narodami Związku Radzieckiego”Ryszard Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy i dramaty, Warszawa 1998, , za: Rassijski Cientr Chranienia i Izuczenia Dokumientow Nowiejszej Istorii. T 495-74-417, sprawozdanie Bolesława Mołojca.. Po pakcie Ribbentrop-Mołotow 23 sierpnia 1939 kwestia odbudowy polskiej partii komunistycznej uznana została w Moskwie za nieaktualną. Tymczasowy Ośrodek został rozbity po delegalizacji KP Francji we wrześniu 1939 i aresztowaniu większości działaczy przez policję francuską. Mołojec przedostał się wówczas do Moskwy, gdzie w rozmowie z Zofią Dzierżyńską dowiedział się, że Komintern uznaje sprawę odtworzenia partii komunistycznej w Polsce za nieaktualnąMarian Malinowski, Geneza PPR, Książka i Wiedza, 1972, s. 54–69.. W Moskwie Mołojec pisał memoriały do Kominternu wskazujące na konieczność szybkiej odbudowy partii komunistycznej w okupowanej Polsce. („Sprawa polska wiele straciła z powodu tego opóźnienia (…) w tej strasznej sytuacji komuniści i ich partia muszą dzielić los swojego narodu. Inaczej zostaną oskarżeni o to, że nie było ich w tym trudnym czasie. (…) Będzie to ogromna szansa dla ruchu komunistycznego, dla partii, aby ona stanęła na czele walki o niepodległość i nadała jej kierunek i charakter odpowiadający potrzebom wyzwolenia mas pracujących (…)”Ryszard Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy i dramaty, Warszawa 1998, , za: Rassijski Cientr Chranienia i Izuczenia Dokumientow Nowiejszej Istorii. T 495-125-43, sprawozdanie Bolesława Mołojca.). Za program minimum uznał walkę z terrorem policyjnym, z germanizacją, przeciwko wywózce do Niemiec, uciskowi ludności żydowskiej, w obronie kultury polskiej oraz propagandę socjalizmu. Trudność bieżącą w realizacji tych celów widział w istnieniu „wyjątkowo dobrych stosunków ZSRR z Niemcami („Dlatego nie można uważać walki z Hitlerem za program na dziś. Ale w toku wojny mogą pojawić się dla nas w Polsce nowe możliwości” (…)”Tragedia Komunistycznej Partii Polski, pod red. Jaremy Maciszewskiego, „Książka i Wiedza”, 1989, s. 177, .).

Po agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 na terenie okupacji niemieckiej istniało kilka organizacji grupujących komunistów bez łączności z Kominternem. Największą była organizacja „Rewolucyjne Rady Robotniczo-Chłopskie” zwana „Sierp i Młot”. Stworzona przez nią formacja zbrojna „Czerwona Milicja” liczyła ok. 1000 osób, z czego ok. 200 w Warszawie. W 1940 roku bez wiedzy władz radzieckich grupa działaczy komunistycznych (m.in. Marian Spychalski i Jerzy Albrecht) przedostała się przez zieloną granicę ze Lwowa do WarszawyTragedia Komunistycznej Partii Polski, pod red. Jaremy Maciszewskiego, „Książka i Wiedza”, 1989, s. 176, .. W 1941 roku powołali organizację konspiracyjną – Związek Walki Wyzwoleńczej. Pozostałe organizacje o profilu komunistycznym to: Stowarzyszenie Przyjaciół Związku Radzieckiego, Grupa Biuletynu Radiowego, Spartakus, Sztandar Wolności, Grupa Akademicka oraz grupy „Proletariusz”.

W informacji Wydziału Bezpieczeństwa Departamentu Spraw Wewnętrznych Delegatury pisano: „Po zawarciu w sierpniu 1939 paktu radziecko-niemieckiego (…) wśród pozostałych w kraju komunistów nastąpiła konsternacja. Pod adresem Komunistycznej Międzynarodówki nierzadko odzywały się głosy zdrady sprawy proletariatu. (…) Po otrząśnięciu się z pierwszych wrażeń, elementy komunistyczne rozpoczęły starania w kierunku wyłonienia właściwego trzonu ideologiczno-partyjnego”Tragedia Komunistycznej Partii Polski, pod red. Jaremy Maciszewskiego, „Książka i Wiedza”, 1989, s. 162, .. Już w styczniu 1940 komendant Służby Zwycięstwu Polsce gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski donosił gen. Kazimierzowi Sosnkowskiemu: „Komuniści rozwijają nader słabą działalność. Partia jako całość jest nadal rozbita, działają poszczególne grupy niemające żadnego mocniejszego oparcia wśród robotników”Armia Krajowa w dokumentach, t. I Londyn 1970, s. 61.. Jego następca gen. Rowecki obawiał się jednak radykalizacji społecznej w kraju uznając, że konieczne jest stworzenie w konspiracji specjalnych sił policyjnych zdolnych do pacyfikacji rozruchów społecznych oraz utworzenie tuż po wojnie specjalnych obozów, w których izolowani byliby przywódcy komunistyczniAndrzej Leon Sowa, Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji. Wydawnictwo Literackie 2016, , s. 75.. W lutym 1940 r. gen. Rowecki depeszował, że grupy komunistyczne w Warszawie i Zagłębiu »dążą do stworzenia grupy narodowych komunistów«”. W GG pojawili się emisariusze komunistyczni przybyli z ZSRR z instrukcją wznowienia taktyki szerokiego „frontu ludowego” (…) Celem ma być odbudowa „suwerennego” państwa polskiego w sojuszu z ZSRR”Armia Krajowa w dokumentach, t. I, Londyn 1970, s. 116.. Była to grupa ze Spychalskim i Albrechtem na czele.