Linux () – rodzina unixopodobnych systemów operacyjnych opartych na jądrze Linux. Linux jest jednym z przykładów wolnego i otwartego oprogramowania (FLOSS): jego kod źródłowy może być dowolnie wykorzystywany, modyfikowany i rozpowszechniany. Od kwietnia 2017 roku Android (z zaadaptowanym jądrem Linuxa) oficjalnie jest najpopularniejszym systemem operacyjnym na świecie.
Pierwsza wersja jądra Linux została udostępniona publicznie 17 września 1991 dla architektury komputera PC, wykorzystującego mikroprocesor o architekturze IA-32. Do jądra dołączono narzędzia systemowe zwane też „Development Kit” oraz biblioteki z projektu GNU, aby otrzymać nadający się do użytku system operacyjny. Z tego powodu powstała też alternatywna nazwa kompletnego systemu: GNU/Linux. Jest udostępniany w formie dystrybucji Linuksa, składających się z jądra (niekiedy zmodyfikowanego w stosunku do oficjalnej wersji) i zestawu pakietów oprogramowania dobranego do różnorodnych wymagań. Dystrybucje zawierają głównie oprogramowanie na licencjach FLOSS, jednak najczęściej zawierają też lub pozwalają na doinstalowanie pewnej liczby programów na licencjach własnościowych.
Jednym z zastosowań Linuksa są środowiska serwerowe, dla których komercyjne wsparcie oferują firmy komputerowe, jak IBM, Oracle, Dell, Microsoft, Hewlett-Packard, Red Hat i Novell. Linux instalowany jest na różnorodnym sprzęcie komputerowym, np. komputerach biurkowych, superkomputerach i systemach wbudowanych, jak telefony komórkowe, routery oraz telewizory (np. LG, Samsung).
Historia rozwoju mały|upright|Linus Torvalds, twórca jądra Linuxa
Historia Linuxa rozpoczęła się w 1991 roku, kiedy to fiński programista, Linus Torvalds poinformował na grupie dyskusyjnej Miniksa o hobbystycznym tworzeniu przez siebie niedużego, wolnego systemu operacyjnego, przeznaczonego dla procesorów z rodzin i386 oraz i486Wiadomość Linusa Torvaldsa na grupie dyskusyjnej comp.os.minix zatytułowana „”, .
Linus stworzył jednak tylko jądro, pełny system operacyjny potrzebował jeszcze powłoki systemowej, kompilatora, bibliotek itp. W roli większości z tych narzędzi użyto oprogramowania GNULinus Torvalds, „”, , co jednak w przypadku niektórych komponentów systemu wymagało poważnych zmian, niekiedy finansowanych przez Projekt GNURichard Stallman, „Linux a Projekt GNU”, Przystosowanie niektórych komponentów GNU do działania z Linuksem wymagało poważnych zmian. [...] Projekt GNU wspomaga systemy GNU/Linux tak samo, jak system GNU – nawet finansowo. Sfinansowaliśmy przepisanie rozszerzeń biblioteki GNU C związanych z Linuksem, tak że są teraz dobrze zintegrowane, a najnowsze systemy GNU/Linux korzystają z aktualnego wydania biblioteki bez żadnych zmian., niekiedy dokonanych już wcześniej przez Linusa TorvaldsaWiadomość Linusa Torvaldsa na grupie dyskusyjnej comp.os.minix zatytułowana „”, ..
Dużo pracy wymagało także zintegrowanie systemu do postaci dystrybucjiRichard Stallman, „Linux a Projekt GNU”, Wielką pracą było też zintegrowanie kompletnego systemu jako dystrybucji, która działałaby po „wyjęciu z pudełka”. Wymagało zajęcia się sprawą sposobu instalacji i uruchamiania systemu – problemem, z którym wówczas nie próbowaliśmy się zmierzyć, gdyż jeszcze nie osiągnęliśmy tego punktu. Znaczny wkład wnieśli ludzie, którzy rozwinęli rozmaite dystrybucje systemu., które umożliwiały zainstalowanie go w stosunkowo prosty sposób. Jednymi z pierwszych były opublikowany 16 lipca 1993 Slackware LinuxWiadomość Patricka Volkerdinga na grupie dyskusyjnej comp.os.linux zatytułowana „”, czy założony miesiąc później DebianWiadomość Iana Murdocka na grupie dyskusyjnej comp.os.linux.development zatytułowana „”, , nazywający siebie GNU/LinuksemO Debianie, Systemy Debian używają obecnie jądra Linux. Jest to oprogramowanie, które zaczął tworzyć Linus Torvalds, a którym obecnie zajmują się tysiące programistów z całego świata. [...] Duża część podstawowych programów narzędziowych tworzących system operacyjny pochodzi z projektu GNU; stąd nazwy: GNU/Linux oraz GNU/Hurd..
Nazwa Etymologia Sama nazwa pochodzi ze zbitki słów Linus (będącego imieniem twórcy) i Unix. Później pojawiło się też rozwinięcie nazwy Linux w akronim rekurencyjny (pol. Linux To Nie Jest UniX).
Twórcą nazwy Linux jest Ari Lemmke, administrator serwera ftp://ftp.funet.fi/, na którym umożliwił Torvaldsowi publiczne udostępnienie kodu źródłowego jego systemu. Nie podobała mu się jednak proponowana początkowo przez Linusa nazwa „” ( = + + ) i zaproponował właśnie znaną dziś powszechnie nazwę „Linux”. W lutym 1992 założył on również grupę dyskusyjną comp.os.linux. w głównej hierarchii Usenetu, która miała przejąć ruch z grupy alt.os.linux działającej od stycznia 1992 w hierarchii alternatywnej. Obie grupy istnieją do tej pory.
Nazwa Linux w języku polskim Rada Języka Polskiego proponuje dwojaką pisownię nazwy „Linux” przy odmianie przez przypadki. Rozróżnienie to polega albo na zastąpieniu -x polskim -ks (sposób I), albo na zachowaniu końcówki -x (sposób II): I sposób: M: Linux, D: Linuksa, C: Linuksowi, B: Linuksa, N: Linuksem, Msc: Linuksie, W: Linuksie! II sposób: M: Linux, D: Linuxa, C: Linuxowi, B: Linuxa, N: Linuxem, Msc: Linuxie, W: Linuxie!
Linux a GNU/Linux
Część osób preferuje nazwę „GNU/Linux” zamiast samego „Linux”. Ta pierwsza jest promowana przez Free Software Foundation i Projekt GNU, gdyż sam Linux nie tworzy systemu operacyjnego – do tego potrzebne jest również tzw. środowisko userspace, które zapewnia właśnie Projekt GNU.
Maskotka mały|upright|Tux Maskotka Linuksa|alt=Pigwin
Maskotką i oficjalnym logo Linuksa jest uśmiechnięty pingwin Tux.
Zastosowanie Linux stosowany jest jako podstawowy system operacyjny serwerów (w tym WWW, FTP, pocztowych, baz danych), zapór sieciowych, routerów, a także w systemach osadzonych oraz w niektórych odtwarzaczach DVD i tunerach DVB.
Ze względu na powstanie i rozwój dystrybucji o łatwej instalacji i dużych zasobach oprogramowania, Linux znajduje również zastosowanie na rynku komputerów biurowych i domowych. Rządy kilku państw europejskich prowadzą wdrożenia Linuksa na komputerach administracji państwowej. Ponadto ze względu na bezpieczeństwo, stabilność, możliwość audytu i łatwość modyfikacji kodu źródłowego, z Linuksa korzystają agencje wywiadowcze, kontrwywiad i wojsko.
Linux wykorzystywany jest przez niektóre banki i instytucje finansowe. Przykładowo, system notowań Wall Street oparty jest na tym systemie operacyjnym, jak i również Londyńska Giełda.
Od 2017 roku Linux był używany we wszystkich superkomputerach z listy TOP500. Znalazł również zastosowanie w przemyśle filmowym – zarówno na serwerach, jak i stacjach roboczych. Z jego możliwości korzystały między innymi studia Dreamworks, Pixar czy Industrial Light & Magic.
Również aparatura medyczna, np. tomografy komputerowe firmy GE, korzysta z systemu operacyjnego Linux. Popularne punkty dostępu sygnału Wi-Fi również opierają się na uproszczonym jądrze Linuksa i procesorach ARM, coraz częściej pojawiają się też telefony komórkowe z tym systemem.
System Linux ma również zastosowanie w nawigacji GPS, np. firma TomTom opiera działanie swoich urządzeń na tym oprogramowaniu.
Wiele dekoderów telewizji satelitarnej i naziemnej działa pod kontrolą systemu Linux.
Zasadniczo obecnie (2013) sprzedaż smartfonów z Androidem (opartym na Linuksie) dominuje na rynku wobec innych, a co najmniej co trzeci zaawansowany telefon na świecie posiada system oparty na Linuksie. Liczba urządzeń (tylko telefony i tablety) z samym Androidem to ponad 608 milionów, podczas gdy liczba wszystkich urządzeń pod kontrolą Microsoft Windows to ok. 1,5 miliarda. Do urządzeń z Linuksem trzeba dodać serwery, komputery osobiste oraz zapowiedziane i wykonane migracje szkół i administracji – np. w Federacji Rosyjskiej.
System dla zwykłego użytkownika alt=|mały|249x249px|Zrzut ekranu z dystrybucji Ubuntu ze zmodyfikowanym środowiskiem GNOME. Największy udziałowiec rynku systemów operacyjnych od kwietnia 2017 r., gdy pozycję tę objął Android (oparty na Linuxie).
Linux jest także najpopularniejszym systemem operacyjnym używanym na serwerach w Internecie, co oznacza, że komputer użytkownika, nawet jeśli pracuje pod innym systemem operacyjnym, to z dużym prawdopodobieństwem łączy się z serwerem opartym na systemie Linux.
System wykorzystywany jest również do codziennych zastosowań.
NASA i stabilizacja „Migrujemy z Windowsa na Linuxa, ponieważ potrzebny jest nam stabilny i niezawodny system operacyjny.” – Keith Chuvala, zarządca systemów komputerowych NASA.
W 2013 roku NASA (agencja USA, dotychczas korzystająca z komercyjnego, amerykańskiego Microsoft Windows na maszynach używanych przez astronautów) ogłosiła zainstalowanie we wszystkich komputerach znajdujących się na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej Linuksa. Powodem były problemy ze stabilnością Microsoft Windows oraz chęć większej kontroli nad systemem.
Domy maklerskie i GPW W 2013 roku Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie przeszła na system UTP (na bazie Red Hat Enterprise Linux). Oznacza to dodatkowo, że nie tylko największe giełdy (system UTP wykorzystuje m.in. NYSE) na świecie, ale również wszystkie domy maklerskie w Polsce używają systemu Linux.
Oprogramowanie Programy dystrybuowane są zazwyczaj w formie gotowych (skompilowanych) pakietów binarnych dla danej dystrybucji (np. RPM i deb) lub jako pakiety źródłowe (spakowany kod źródłowy, w takich formatach jak tar.bz2, tar.gz, SRPM), które należy najpierw skompilować, a następnie zainstalować. W niektórych dystrybucjach (np. Gentoo) proces kompilacji źródeł jest wysoce zautomatyzowany. Sama forma dystrybuowanego oprogramowania zwykle jest związana z określoną formą dystrybucji. Najprostsza forma to gotowe pakiety binarne pochodzące z repozytorium.
Gry na Linux W 2018 roku, na wykorzystującym zmodyfikowaną wersję jądra Linuxa Androidzie, w sklepie Google Play było dostępnych ponad 192 187 aplikacji, z czego 15,5% stanowiły gry. Sama liczba pobrań aplikacji przekraczała 34 294 603 185. Jeśli chodzi o pozostałe dystrybucje Linuxa, to przykładowo 10 na 25 gier w „Popularnych” () serwisu GOG.com miało wersję na LinuxaLista TOP10 na stronie https://www.gog.com/ wg stanu na 23 maja 2018.. W serwisie Steam było 2970 gier z potwierdzonym działaniem na Linuksie. Istnieją także inne katalogi gier. Popularne silniki gier bądź biblioteki multimedialne do tworzenia gier pozwalają tworzyć duże i mniejsze produkcje na Linuxa – jak np. Unity czy SDL.
Zdecydowanie większość gier jest wydana na systemy operacyjne Windows, lecz istnieją projekty pozwalające uruchamiać gry z systemu Microsoftu na Linuksie. Są to m.in. Lutris, PlayOnLinux, Wine, oraz ogólnodostępną dystrybucję Linuksa stworzonego przez Valve Software, czyli SteamOS. Firma Valve ogłosiła również wspomożenie wolnościowych systemów operacyjnych, z tego powodu wszystkie produkty ich firmy obsługują systemy GNU/Linux. Dodatkowo stworzyła ona zmodyfikowaną wersję Wine – Proton, umożliwiającą granie w gry natywne dla Windowsa znajdujące się w bibliotece Steam.
Najstarsza uniwersalna wyszukiwarka opisów gier, w rankingu liczby gier na lata 2010–2018 podaje dla Linuxa 11 369 tytułów, podczas gdy dla konkurencyjnych platform jest ich co najmniej kilkakrotnie mniej.
Linux współcześnie obsługuje też bez dodatków zazwyczaj więcej kontrolerów niż wiele znanych systemów. Nie tylko nadal wspiera tzw. GamePort, ale również najnowsze kontrolery Sony. Dzieje się tak dlatego, że większość sterowników jest już wbudowanych w jądro, zaś użytkownicy, którzy chcą oszczędzać na zasobach, mogą usunąć lub zmodyfikować nieprzydatne dla nich funkcjonalności.
Kwestie prawne Oprogramowanie dla Linuksa jest najczęściej otwarte i wolne. Duża część kodu typowej dystrybucji jest objęta takimi licencjami jak GPL, LGPL, BSD i podobnymi.
Linux jest zastrzeżonym znakiem towarowym należącym do Linusa Torvaldsa. Prawa do niego są udzielane przez Linux Foundation.
Interfejs