thumb|Armata morska zdwojona 120 mm wz. 36 L/50 Bofors z ORP Gryf|alt= mały|Faktyczne oznaczenie działa potwierdzone także w dokumentach archiwalnych. mały|Pozostałości stanowiska pojedynczego działa 120 mm z 34. baterii na półwyspie Hel. mały|Pozostałości stanowiska zdwojonych dział 120 mm z 34. baterii na półwyspie Hel. Armata morska 120 mm wz. 36 L/50 Bofors – działo okrętowe kal. 120 mm, będące podstawowym uzbrojeniem polskich niszczycieli ORP Grom, ORP Błyskawica oraz stawiacza min ORP Gryf.
Armata stanowiła ogniwo w łańcuchu rozwojowym dział 120 mm w firmie Bofors. Rozwijano go od lat dwudziestych. Już działa w katalogu firmy Bofors z 1932 r. miały ogólne dane techniczne identyczne z późniejszymi działami polskimi. Ostateczna wersja dział dla Polski powstała w 1934 r. w związku z zamówieniem dział dla ORP „Gryf”. W późniejszej umowie na uzbrojenie kontrtorpedowców, dla standaryzacji, strona polska podkreślała, że mają to być działa identyczne do tych dla „Gryfa”, więc takie same otrzymały kontrtorpedowce ORP „Grom” i ORP „Błyskawica”. Dopiero co do dział zamówionych dla nowych niszczycieli typu „Huragan” oczekiwano obniżenia wysokości dział na czopach o 10 cm, dla poprawienia stateczności.
Armaty zamontowane na podstawach morskich, miały lufy monoblokowe samowzmocnione, wyposażone były w zamek klinowy horyzontalny. Amunicja zespolona miała znaczne wymiary i masę. W zestawach podwójnych były działa prawe i lewe, czyli przystosowane do obsługi z prawej lub lewej strony, zaś w zestawie pojedynczym takie jak działo prawe. W zestawie podwójnym obydwa działa osadzone były na wspólnych czopach kołyski i miały wspólny mechanizm podniesień. Było to rozwiązanie korzystne z punktu widzenia wielkości i masy stanowisk dział zdwojonych. Oprócz zalet miało jednak i wady, jak np. to że w wypadku awarii mechanizmu podniesień z akcji wyłączały się od razu dwa działa, oraz jednoczesne wystrzelenie pocisków mogło spowodować spadek celności w wyniku oddziaływania interferencyjnego. Bliskość obsad zamków dział miała też wpływ na ładowniczych podczas ładowania. Ładowanie mogło odbywać się przy każdym położeniu lufy, ale najwygodniejsze było przy +15 stopni.
Podawany niekiedy kąt podniesienia luf od -3 do +30 stopni jest nieprawdziwy i w rzeczywistości wynosił -10 do +30 stopni.
Po ćwiczeniach artyleryjskich przeprowadzonych na niszczycielu ORP „Grom” w styczniu 1938 r. dowódca Floty w meldunku do szefa KMW informował, że „…platformy wraz z relingami przy działach 120 mm podwójnych są złe, tak że utrudniają i opóźniają ładowanie tych dział…”. W wyniku modernizacji usunięto większość relingów od tyłu, pozostawiając niewielkie fragmenty po bokach, przy stanowiskach zamkowych. Tylna część platform i górne części masek dział zostały jednak usunięte dopiero w Anglii podczas prac nad poprawieniem stateczności okrętu, kiedy to usuwano zbędne elementy. mały|Pojedyncza armata 120 mm L/50 wz.36 Bofors eksponowana w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie. Wbrew informacjom w niektórych źródłach działa nie były zainstalowane w wieżach artyleryjskich, gdyż posiadały maski przeciwodłamkowe, tylko w części przedniej a platformy do obsługi i ładowania posiadały tylko podstawy dwudziałowe. Najważniejsze jednak, że podnośniki amunicji znajdowały się za stanowiskami dział i nie były wbudowane w podstawę. W rzeczywistości na kontrtorpedowcach za stanowiskami dział znajdowały się podnośniki amunicji a przy stanowiskach dział 1, 2 i 3 po dwa parki amunicyjne po 15 naboi każdy. Przy stanowisku dział zdwojonych nr 4 były 3 parki amunicyjne po 10 naboi. Amunicję trzeba więc było donosić do stanowisk dział, co było zresztą zwykłą praktyką na ówczesnych okrętach tej wielkości. Kontrtorpedowce miały po 4 komory amunicyjne, czyli dla każdego stanowiska dział 120 mm po jednej, i każdą obsługiwała jedna winda amunicyjna. Na szkolnym okręcie minowym ORP "Gryf" parków amunicyjnych nie było. Jednostka miała tylko dwie komory amunicyjne dla dział dziobowych i rufowych, ale w każdej po dwa podnośniki amunicji 120 mm. Na dodatek, tylko górne pojedyncze stanowiska dział 120 mm (nr 2 i 3) miały podnośniki amunicyjne w bezpośredniej bliskości za stanowiskiem działa. Zdwojone dział na stanowiskach 1 i 4 miały podnośniki amunicyjne, co prawda na tym samym poziomie, ale w nadbudówkach. Szczególnie przedni podwójny zestaw dział nr 1 miał najdłuższą drogę donoszenia amunicji.
Nad lufą armaty znajdował się hydrauliczny opornik, zaś pod lufą po dwa sprężynowe powrotniki. Na stanowiskach dział z lewej strony zajmował miejsce celowniczy podniesienia a z prawej celowniczy kierunku.
Dwa stanowiska dział 120 mm L/50 wz.36 (w sumie 3 lufy) zostały zdjęte z wraku ORP "Gryf", by utworzyć baterię przeciwdesantową nr 34. Udało się stworzyć jej doraźne stanowiska przed kapitulacją Helu, jednak działa nie wzięły już udziału w walce.
Pojawiające się w literaturze i czasopismach informacje, że działa miały oznaczenie wz.34/36 nie znalazły potwierdzenia w dokumentach archiwalnych, ani w informacjach wyrytych na zachowanych egzemplarzach dział. W dokumentach broń występuje jako 12 cm SK L/50 M36/P w pisowni szwedzkiej, natomiast w polskich dokumentach, jako Działo 120 mm. L/50. wz.36. Taka sama informacja wyryta jest na płasku obsady zamka działa, czyli: Dz. 120 mm. L/50. wz.36 co jest widoczne na załączonym zdjęciu.
Tabela zamówień
Zestawienie umów zawartych z firmą Bofors na zakupy uzbrojenia w których zamawiano działa 120 mm wz.36 przedstawiało się następująco
Przedmiot Numer
umowyKwota umowy Czas zawarciaCzas dostawyUwagi2x120 mm; 2x2 120 mm; 2x2 40 mm; amunicja bojowa, oświetlająca, szkolna + lufy ćwiczebne + transport195/34/35;
dla ORP Gryf1 405 370 koron szwedzkich23.V.1934Do 23.III.1936 r.Dostawa do dowolnego portu we Francji _ dostarczone.6x2 120 mm; 4x2 40 mm; amunicja bojowa, ćwiczebna i oświetlająca; 24 x lufa ćwiczebna do działa 120 mm; 635/34;
dla ORP Grom i ORP Błyskawica2 717 020 koron szwedzkich20.XII.1934do 1.XII.1936 r.Dostawa do dowolnego portu w Anglii - dostarczone2x1 120 mmaneks do poprzedniej umowy; dla ORP Grom i ORP Błyskawicabrak12.II.1935 r.do 1.XII.1936 r.Dostawa do dowolnego portu w Anglii – dostarczone.2x 120 mm; 6x2 120 mm; 4x2 40 mm; amunicja i sprzęt pomocniczy420/38; dla nowych niszczycieli typu Huragan5 143 000 koron szwedzkich (w tym po 240 000 koron za działa podwójne i 150 000 za pojedyncze)1.IX.1938 r.Do 1.IX.1941 r.Nie dostarczone (miały być niższe na czopach o 10 cm).2x 120 mm; 4x2 120 mm; 2x2 40 mm; amunicja i sprzętw ramach poprzedniej umowy; na modernizację ORP Wicher i ORP Burza3 500 000 złotych razem z kosztami ustawienia dział 130 mm w bateriach na Helu, prawdopodobnie koszty zakupu dział są w kwocie podanej w powyższej tabelce (po 240 000 koron za działa podwójne i 150 000 za pojedyncze) i o nie trzeba pomniejszyć tę kwotę.1.IX.1938 r.Do 1.I.1941 r.Nie dostarczone - Zdjęte działa 130 mm miały być ustawione w fortyfikacjach jako artyleria nadbrzeżna.
Jest też wersja, że niszczyciele miały otrzymać nie po 5 a po 6 dział 120 mm i wersja że dział 40 mm miało być 4x2 dla obu, co jest mało prawdopodobne.
Dane taktyczno-techniczne armaty Państwo:Szwecja/PolskaTyp podstawy2-lufowa1 lufowaDługość całkowita lufy z obsadą zamka:6390 mm6390 mmDługość lufy:5940 mm (z katalogu)5940 mm (z katalogu)Długość gwintowanej części lufy:4940 mm4940 mmDługość komory ładunkowej:1071 mm1071 mmLiczba gwintów: 36 (prawostronny rosnący)36 (prawostronny rosnący)Głębokość bruzdy gwintu:1,5 mm1,5 mmSzerokość pola gwintu: 3,5 mm3,5 mmDługość odrzutu:550-600 mm550-600 mmDługość lufy w kalibrach:L/50L/50Kąty ostrzału pionowegood -10° do +30° od -10° do +30° Ostrzał poziomy:po 150° w prawo i w lewopo 150° w prawo i w lewoCiężar lufy z zamkiem:4115 kg (3960 kg z katalogu)4115 kg (3960 kg z katalogu)Ciężar podstawy działa:9420 kg 4635 kgCiężar całkowity działa bez osłon:17650 kg8850 kgCiężar 7 mm osłon przeciwodłamkowych: 2850 kg1550 kgCiężar całkowity dział z osłonami:25 000 kg10 400 kgDonośność pozioma przy kącie podniesienia 30° :19 500 m 19 500 m Prędkość początkowa pocisków:900 m/s900 m/sCiężar naboju:42,3 kg 42,3 kg Ciężar pocisku: zapalającego, burzącego i ppanc.17,2 ; 22,7 ; 24 kg (stosowano też pociski oświetlające)17,2 ; 22,7 ; 24 kg (stosowano też pociski oświetlające)Ciężar ładunku miotającego:8,8 kg 8,8 kg Ciężar pustej łuski:8,3 kg 8,3 kg Długość naboju: 1473 mm1473 mmSzybkostrzelność stanowiska: 14-18 strz/min z obu luf 9 strz/min
Przypisy
Kategoria:Szwedzkie armaty morskie Kategoria:Szwedzka broń artyleryjska II wojny światowej Bofors