mały|Grób Lucyny Kotarbińskiej na cmentarzu Powązkowskim Lucyna Kotarbińska z Kleczeńskich (ur. 27 maja 1858 w PrzasnyszuAkta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Przasnyszu, 1858. Akt chrztu Lucyny Kleczeńskiej (nr 242)., zm. 9 kwietnia 1941 w Warszawie) – publicystka, działaczka społeczna, autorka prac i studiów literackich ogłaszanych w czasopismach, scenografka.
Życiorys Urodziła się 27 (według Stanisława Łozy błędnie 28) maja 1858 w Przasnyszu, w rodzinie Romana Kleczeńskiego (członka przasnyskiego oddziału Centralnego Towarzystwa Rolniczego, naddzierżawcy Ekonomii Przasnysz, dziedzica wsi Brzezienko w parafii Wąsewo) i Zuzanny Barbary z Balińskich z Warszawy. Miała siedmioro rodzeństwa.
Po powstaniu styczniowym rodzina przeprowadziła się do Warszawy, ale bez ojca, który emigrował do Paryża. Jedyny brat Kleczeńskiej został zesłany na Syberię. Jako sześciolatka widziała na własne oczy śmierć Romualda Traugutta.
Uczyła się pod okiem sióstr Emilii i Józefy Krajewskich zaangażowanych w działalność patriotyczną. Ukończyła gimnazjum w Warszawie.
W 1879 wyszła za mąż za lekarza Wojciecha Antoniego Lewandowskiego, z którym miała syna Juliana Edwarda. Mieszkali na Pobereżu. Od 14 października 1884 jej mężem był Józef Kotarbiński. Dla obojga był to drugi związek małżeński. Mieli córkę Alinę (1886–1890). Oboje dzieci Kotarbińskiej zmarły w dziecięctwie i zostały pochowane w Warszawie.
Talent malarski odziedziczyła do dziadku Stefanie Balińskim. Przez 5 lat uczyła się malarstwa u Wojciecha Gersona.
Początkowo mieszkała z mężem Józefem w Warszawie. W 1893 związali się z Krakowem, by w 1905 powrócić do Warszawy. W Krakowie osiedli przy ul. Radziwiłłowskiej 15, a w Warszawie przy ul. Marszałkowskiej 55. Przed I wojną światową wynajmowali mieszkanie w Konstancinie. W 1904 małżonkowie byli bohaterami jednej z najgłośniejszych spraw sądowych w Krakowie na początku XX wieku, wytaczając dziennikarzowi czasopisma „Bocian” proces o obrazę czci. W swoim domu w Warszawie prowadzili salon artystyczny, w którym spotykali się pisarze, malarze, aktorzy.
Od 1905 Kotarbińska była kierowniczką czasopisma „Tygodnik Mód i Powieści” (wydawanego też pod tytułem „Nasz Dom. Tygodnik Mód i Powieści”). W 1912 pod jej redakcją wydano zbiór tekstów publikowanych w czasopiśmie. W tym samym roku była też członkinią komitetu warszawskiego Wystawy „Kobieta Polska”, nazywanej też Wystawą Pracy Kobiety Polskiej w Pradze, zorganizowanej przez Ústředni Spolek Českých Žen (Towarzystwo czeskich pań), oraz członkinią komitetu generalnego wystawy.
W Krakowie współtworzyła Stowarzyszenie Kobiet Szyjących „Dźwignia”. Współpracowała z mężem przy wystawianiu sztuk teatralnych w Krakowie. Małżonek nazywał ją „Zawieruchą”. W Krakowie prowadziła Szkołę dekoracyjno-artystyczną dla kobiet, ucząc kobiety scenografii. W 1903 dekorowała kostiumy m.in. do Bolesława Śmiałego Stanisława Wyspiańskiego.
W latach 1917–1918 prowadziła w Warszawie świetlicę dla żołnierzy. W latach 1919–1921 była członkinią zarządu nowo powołanego Polskiego Białego Krzyża w Warszawie. Pełniła funkcję kierowniczki jego działu propagandy.
Należała do grona emancypantek. Utrzymywała kontakt z angielskimi sufrażystkami. Od 1919 była członkinią Narodowej Organizacji Kobiet. Publikowała w jej biuletynie prasowym pt. „Gazetka dla Kobiet”.
Agitowała na rzecz Polski w czasie plebiscytu na Górnym Śląsku. Działała w Lidze Morskiej i Rzecznej. W 1932 była członkinią komitetu budowy Instytutu Radowego w Warszawie.
Była członkinią Towarzystwa Literatów i Dziennikarzy Polskich w Warszawie (zasiadała w jego zarządzie), o czym wiemy m.in. dzięki jej podpisowi w Polskiej Deklaracji o Podziwie i Przyjaźni dla Stanów Zjednoczonych (1926), oraz Związku Artystów Scen Polskich.
Kolekcjonowała przedmioty, które udostępniała na wystawy i pokazy. W Muzeum Narodowym w Warszawie znajdują się rysunki przedmiotów z jej kolekcji autorstwa Mieczysława Kotarbińskiego.
Wydała wspomnienia o pracy teatralnej męża z czasów jego dyrekcji w teatrze krakowskim pt. Wokoło teatru (1930) i Z za kulis teatru (1933) oraz dokończoną przez nią kronikę męża o teatrze krakowskim pt. W służbie sztuki i poezji przygotowaną w latach 1899–1905. Napisała też następujące pozycje: Orzeszkowa u siebie (1898) (dochód z książki przeznaczono na cele szkoły rzemiosł dla kobiet w Krakowie) i Ze wspomnień o Asnyku (1938).
Pozostawiła maszynopis wspomnień o swoich służących (zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie) opracowanych w 2021 przez Alicję Urbanik-Kopeć. Była to odpowiedź Kotarbińskiej na artykuł o złej sytuacji służących opublikowany w 1934 w czasopiśmie „Kobieta Współczesna”. Próbowała obalić tezę, opisując swoje relacje z pięcioma służącymi, które zatrudniała w czasie zamieszkania w Warszawie i Krakowie. Jej wspomnienia – mimo iż pisane przez feministkę – noszą ślady klasowej wyższości nad opisywanymi kobietami. W 1936 spisała wspomnienia z lat 1863–1930 (tematy to m.in. powstanie styczniowe, pobyt w Łodzi w 1897 i opis miasta, wyjazdy krajowe i zagraniczne, praca w redakcji „Tygodnika Mód i Powieści”) przechowywane w Bibliotece Narodowej jako maszynopis.
Została pochowana na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera C-4-11,12) wraz z mężem, córką i teściemAkta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Czemiernikach, 1850. Akt chrztu Józefa Kotarbińskiego (nr 129)..
W 1978 Państwowy Instytut Wydawniczy wydał Listy Lucyny i Józefa Kotarbińskich wybrane i opracowane przez Zofię Jasińską. W 2025 Kotarbińskiej poświęcono cały numer „Ciechanowskich Zeszytów Literackich” wydawanych przez Związek Literatów na Mazowszu, promowany podczas XXX Ciechanowskiej Jesieni Poezji.
Odznaczenia
Złoty Krzyż Zasługi za zasługi na polu rozwoju Ligi Morskiej i Kolonialnej (30 kwietnia 1937). Srebrny Wawrzyn Akademicki za zasługi dla polskiej sceny (5 listopada 1935).
Przypisy
Bibliografia Listy Lucyny i Józefa Kotarbińskich, wybór i opracowanie Zofia Jasińska, wyd.: Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1978.
Linki zewnętrzne Twórczość Lucyny Kotarbińskiej w bibliotece Polona
Kategoria:Członkinie Narodowej Organizacji Kobiet Kategoria:Ludzie urodzeni w Przasnyszu Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polscy publicyści Kategoria:Urodzeni w 1858 Kategoria:Zmarli w 1941 Kategoria:Polscy pisarze XX wieku Kategoria:Polscy plastycy Kategoria:Polscy działacze społeczni okresu zaborów