thumb|Anisocelis flavolineata thumb|Anoplocnemis curvipes thumb|Pephricus thumb|Galaesus hasticornis thumb|Nemocoris fallenii thumb|Diactor bilineatus thumb|Thasus thumb|Hypselonotus interruptus thumb|Wtyk amerykański Wtykowate (Coreidae) – rodzina owadów z rzędu pluskwiaków i podrzędu różnoskrzydłych. Kosmopolityczna, ale najliczniej reprezentowana w strefie tropikalnej i subtropikalnej. Obejmuje ponad 2570 opisanych gatunków, sklasyfikowanych w ponad 500 rodzajach. Wszystkie są fitofagami ssącymi. W zapisie kopalnym znana od karniku w triasie.

Morfologia Owady o ciele długości od 7 do 45 mm, w przypadku fauny środkowoeuropejskiej do 20 mm. Do rodziny tej należą jedne z największych przedstawicieli pluskwiaków lądowych – rodzaj Thasus. Kształt ciała jest zróżnicowany. Dominują formy o ciele przysadzistym, podługowatym do szeroko-owalnego. Zdarzają się jednak formy ciele smukłym i delikatnym. Częsta u wtykowatych jest obecność liściowatego lub innego kształtu wyrostków na drugim lub trzecim członie czułków oraz udach lub goleniach ostatniej pary odnóży. U licznych gatunków na ciele występują guzki lub kolce, zwłaszcza w kątach barkowych. Ubarwienie zwykle jest stonowane, maskujące. U części gatunków tropikalnych występują jaskrawe barwy metaliczne o funkcji mylącej dla napastnika. Mniej liczne gatunki mają kontrastowe ubarwienie ostrzegawcze.

Głowa zwykle jest mała, czworokątna w zarysie. Czułki osadzone są powyżej linii poprowadzonej przez środki oczu złożonych i ich nasady są dobrze dostrzegalne w widoku grzbietowym. Za nadustkiem występować może podłużna bruzda, a przy podstawach czułków kolce. Charakterystyczną cechą rodziny są policzki (bukule) wyciągnięte poza nasady czułków.

Tułów może mieć przedplecze płaskie do silnie uwypuklonego. Powierzchnia tarczki jest gładka lub wyposażona w żeberka. Dominują formy długoskrzydłe. Formy krótkoskrzydłe i bezskrzydłe spotyka się bardzo rzadko; formy bezskrzydłe dominują jednak w plemieniu Agriopocorini. Półpokrywy cechują się obecnością żyłki subkostalnej oraz obecnością licznych żyłek na zakrywkach. Gruczoły zapachowe zatułowia mają niewielkie, czasem wyniesione ujście.

Odwłok ma wszystkie przetchlinki umieszczone po stronie brzusznej z wyjątkiem Agriopocorini, u których część przetchlinek umieszczona jest brzegowo i niektóre widoczne są od strony grzbietowej. Sternity segmentów od trzeciego do szóstego mają trzy trichobotria, a segmentów drugiego i siódmego dwa trichobotria. Zazwyczaj wewnętrzne laterotergity są wykształcone. Paratergity ósmy i dziewiąty są oddzielone do tergitów. Samice mają sternit siódmy zwykle wcięty do połowy długości, ale bywa też wcięty na całej długości, jak i zupełnie wcięcia pozbawiony. Pokładełko ma spłaszczone, płytkowate walwule. Spermateka pozbawiona jest pompy dystalnej, natomiast pompa proksymalna zwykle jest obecna. Kanalik spermateki zazwyczaj jest krótki.

Jaja wtykowatych zwykle mają nibywieczko (pseudoperculum) w postaci dobrze wyodrębnionej, okrągłej czapeczki. Wśród Pseudophloeinae i Hydarinae spotyka się jednak jaja nibywieczka pozbawione. Mikropyle często są liczne, może być ich do około 60. Stadia larwalne mają ujścia grzbietowych gruczołów zapachowych odwłoka zlokalizowane pomiędzy tergitami czwartym i piątym oraz piątym i szóstym.

Biologia i ekologia Wszystkie wtykowate są fitofagami ssącymi. W większości żerują na nadziemnych, wegetatywnych organach roślin. Nieliczne wysysają nasiona lub żerują na organach generatywnych. Spotykane są wśród wtykowatych gatunki polifagiczne, oligofagiczne i monofagiczne. Wiele gatunków, a nawet całych plemion wyspecjalizowanych jest w przedstawicielach bobowatych. Gatunki polifagiczne najczęściej związane są z roślinami jednorocznymi.

Niektóre gatunki potrafią się komunikować, wytwarzając dźwięki poprzez strydulację. U niektórych gatunków samce wykazują terytorializm. Zajmują niewielką przestrzeń, np. kwiatostan, i toczą o nią walki z innymi samcami. W potyczkach tych wykorzystywane są często powiększone, zaopatrzone w szeregi kolców uda tylnej pary odnóży. Samice u części gatunków wykazują troskę rodzicielską nosząc jaja przy sobie. Zmniejsza to szansę na zasiedlenie jaj przez parazytoidy.

U niektórych gatunków występuje zjawisko migracji sezonowej, np. z pól uprawnych w góry.

Rozprzestrzenienie Rodzina kosmopolityczna, najliczniej reprezentowana w strefie tropikalnej i subtropikalnej. Do fauny krainy palearktycznej zalicza się 305 gatunków z 84 rodzajów. W Polsce stwierdzono występowanie 17 gatunków (zobacz: wtykowate Polski). Z Australii wykazano 92 gatunki z 46 rodzajów, w tym 25 rodzajów i 64 gatunki endemiczne.

Taksonomia i ewolucja Do rodziny tej należy ponad 2570 opisanych gatunków, sklasyfikowanych w ponad 500 rodzajach. Takson ten wprowadzony został w 1815 roku przez Williama Elforda Leacha pod nazwą Coreides. Autor ów zdefiniował tę rodzinę szerzej, zaliczając doń także taksony klasyfikowane współcześnie wśród wysysowatych i symyczykowatych. Współcześnie wszystkie te trzy rodziny klasyfikuje się wraz z Hyocephalidae, Stenocephalidae oraz wymarłymi Trisegmentatidae i Yuripopovinidae w nadrodzinie Coreoidea w obrębie infrarzędu Pentatomomorpha.

Sposób podziału wtykowatych na podrodziny i plemiona odznacza się dużą zmiennością na przestrzeni lat i między autorami. Współcześnie najczęściej przyjmowany jest podział na 4 podrodziny i 37 plemion: Coreinae Leach, 1815 Acanthocephalini Stål, 1870 Acanthocerini Bergroth, 1913 Acanthocorini Amyot & Serville, 1843 Agriopocorini Miller, 1954 Amorbini Stål, 1873 Anhomoeini Hsiao, 1964 Anisoscelini Laporte, 1832 Barreratalpini Brailovsky, 1988 Chariesterini Stål, 1868 Chelinideini Blatchley, 1926 Cloresmini Stål, 1873 Colpurini Breddin, 1900 Coreini Leach, 1815 Cyllarini Stål, 1873 Daladerini Stål, 1873 Dasynini Bergroth, 1913 Discogastrini Stål, 1868 Gonocerini Mulsant & Rey, 1870 Homoeocerini Amyot & Serville, 1843 Hypselonotini Bergroth, 1913 Latimbini Stål, 1873 Manocoreini Hsiao, 1964 Mecocnemini Hsiao, 1964 Mictini Amyot & Serville, 1843 Nematopodini Amyot & Serville, 1843 Petascelini Stål, 1873 Phyllomorphini Mulsant & Rey, 1870 Placoscelini Stål, 1868 Prionotylini Puton, 1872 Procamptini Ahmad, 1964 Sinotagini Hsiao, 1963 Spartocerini Amyot & Serville, 1843 Hydarinae Stål, 1873 Meropachyinae Stål, 1868 Merocorini Stål, 1870 Meropachyini Stål, 1868 Spathophorini Kormilev, 1954 Pseudophloeinae Stål, 1868 Clavigrallini Stål, 1873 Pseudophloeini Stål, 1868

Stosowane powszechnie podziały Coreoidea przypuszczalnie nie odzwierciedlają ich filogenezy. Na siostrzaną relację Hydarinae ze smyczykowatymi wskazują wyniki analiz molekularnych Hua i innych z 2008 roku, Songa i innych z 2012 roku, Yuana i innych z 2015 roku oraz Zhao i innych z 2018 roku. Według analizy molekularnej Forthmana, Miller i Kimball z 2019 roku Hydarinae zajmują pozycję siostrzaną względem Micrelytrinae w obrębie smyczykowatych, Pseudophloeinae pozycję siostrzaną względem Alydinae (również w obrębie smyczykowatych), a Meropachyinae zagnieżdżają się w obrębie Coreinae.

Najstarsze skamieniałości wtykowatych pochodzą z karniku w triasie i należą do Kerjiecoris oopsis. Z jury znane są skamieniałości rodzaju Weichangicoris, a z kredy rodzajów Bibiticen, Corioides i Kezuocoris. Liczniejszy jest zapis kopalny tej rodziny z kenozoiku.

Znaczenie gospodarcze W rolnictwie niektóre gatunki notowane są jako szkodniki. Dotyczy to zwłaszcza pewnych gatunków strefy tropikalnej i subtropikalnej żerujących na ryżu, fasoli, soi, ogórkach i dyniach. Przedstawiciele rodzaju Amblypelta są szkodnikami kakaowca, manioku, kokosa, gujawy pospolitej i papai. W Indiach istotne szkody w roślinach strączkowych, w tym nikli indyjskiej, powoduje Clavigralla gibbosa. Z kolei żerujący na opuncjach przedstawiciele rodzaju Chelinidea wykorzystywani są do zwalczania tych roślin w Australii, gdzie są inwazyjne.

Przypisy