Habiru (także Habiri, Khabiri, Hapiru, `Apiru, `Eperu) – starożytna grupa ludzi zamieszkujących rejon Syropalestyny, którzy nie posiadali własnego państwa. Byli przybyszami (zza Eufratu) i prowadzili głównie koczowniczy tryb życia, przez co można ich porównać do wędrownych Cyganów. Do grupy tej należeli głównie Huryci i Semici, zaś w starożytnych inskrypcjach występują jako włóczędzy i rabusie, zaciężni wojownicy, słudzy i niewolnicy oraz kupcy i handlarze. Z racji zbliżonego brzmienia oraz wspólnego źródłosłowu nazwy, podobnego stylu życia, a także relacjach o podboju Kanaanu w listach amarneńskich wielu uczonych uważa, że do grupy tej zaliczano także Hebrajczyków.
Etymologia nazwy G. Kline w swojej pracy doktorskiej The Habiru: Kin or Foe of Israel poświęcił wiele miejsca dogłębnej analizie pochodzenia słowa Habiru. Zaprezentował on różne opcje genezy słowa postulowane przez uczonych: nomada, koczownik – od semickiego czasownika `br (=mijać, przechodzić [z miejsca na miejsce]); możliwe pokrewieństwo z terminem Arab obcokrajowiec – od semickiego czasownika `br (=przejść, przekroczyć [granicę]); ten z drugiej strony (rzeki) – od semickiego przyimka `br; zakurzony podróżnik – od semickiego rzeczownika `apar (=kurz, proch); zaopatrywany w żywność – od akadyjskiego eperu (=dostarczać, zaopatrywać) lub od egipskiego `pr (=wyposażać); kupiec, handlarz – od sumeryjskiego IBIRA o tym samym znaczeniu;
Język akadyjski Jako że w języku akadyjskim odpowiednikiem ha-BI-ru był ideogram SA-GAZ, czytany w niektórych miejscach jako habbatum proponowano następujące rozwiązania: dusiciel, morderca, procarz – od ideogramów SA (=sznur, ścięgno) oraz GAZ (=uderzyć, zabić); rabuś – od formy qattal rdzenia habatu (=plądrować); pracujący za żywność – od formy nomen professionis rdzenia habatu (=pożyczyć, otrzymać, uzyskać); najeźdźca lub wędrowiec, emigrant, przybysz – od habatu (=przemieścić się, przejść za, zrobić łupieżczy wypad na terytorium wroga);
Język arabski i staroegipski Zauważono także podobieństwo do arabskiego habata oznaczającego wędrować. Znaczenie wędrować, przekroczyć, mijać, przemieszczać się jest wspólne także dla semickiego `br i akadyjskiego habatu. W języku staroegipskim odpowiednikiem terminu habiru był apiru (`pr.w).
Język hebrajski oraz odwołania w Piśmie Świętym Należy zwrócić także uwagę na genezę słowa Hebrajczyk. W języku hebrajskim brzmi ono ibri (עברי) i oznacza ten zza lub będący spoza, czyli przychodzień, przybysz, obcokrajowiec. Potwierdzenie takiego tłumaczenia można znaleźć w nazwach geograficznych wywodzących się z tego samego rdzenia, np. Abarim (עברים = rejony poza, pasmo górskie w Moabie po wschodniej stronie Jordanu naprzeciwko Jerycha) lub Ebrona (עברינה = przejście, jeden z etapów wędrówki Izraelitów przez pustynię niedaleko Esjon Geber, obecnego Ejlat). Także słowo gniew (ebra, עברה) zawiera w sobie znaczenie przelania się, przepływu z nadmiaru. Zapisywany identycznie wyraz abara tłumaczono jako równina [pustyni] lub prom (2 Księga Samuela 15:28, 17:16, 19:18). Wszystkie one pochodzą od wspomnianego wcześniej słowa abar czy też eber (עבר) o znaczeniach minąć, przekroczyć, przejść, za, poza, [druga] strona, stąd też imię Eber (Księga Rodzaju 10:21-11:17) oznacza obszar poza.
Można się jedynie domyślać, że narody zamieszkujące Kanaan używały terminu ibri (=pochodzący spoza, emigrant, przybysz) w odniesieniu do różnych grup napływających do Palestyny z obszarów Mezopotamii. Widać to na przykładzie Abrahama, który został nazwany hebrajczykiem dopiero jako wędrowny przybysz w Kanaanie (Księga Rodzaju 14:13). Podobnie też, termin ten został użyty kilkakrotnie przez Egipcjan w odniesieniu do Józefa jako niewolnika z okolic Palestyny na długo przed powstaniem narodu hebrajskiego (Księga Rodzaju 39:14.17, 41:12). Sam Józef nazywa Kanaan ziemią Hebrajczyków, chociaż jego rodzina liczyła wówczas mniej niż 70 osób (Księga Rodzaju 40:15). Z kolei werset z Księgi Rodzaju 43:32 może oznaczać, iż Egipcjanie zwyczajowo nie jadali przy wspólnym stole z Hebrajczykami. Wszystkie przypadki użycia nazwy Hebrajczyk w księdze Rodzaju sugerują, iż termin ten był pierwotnie używany nie tylko w odniesieniu do Izraelitów, lecz oznaczał wszelkich bezpaństwowców przybyłych zza Eufratu, którzy wędrowali po Kanaanie.
W powyższym kontekście bardzo ciekawe użycie imienia Eber (עבר) znajduje się w Księdze Liczb 24:24, Przybędą bowiem okręty Kittim, pognębią Aszszur, pognębią też Eber, ale i oni przepadną na zawsze.
Balaam określa tu mianem Eber naród lub kraj, który – jak się wydaje – sąsiaduje z Asyrią i może oznaczać rejon znajdujący się za rzeką, czyli po drugiej stronie Eufratu. Także w księdze Rodzaju 10:21 czytamy:
Również Semowi, praojcu wszystkich Hebrajczyków [dosł. synów Ebera] i starszemu bratu Jafeta, urodzili się [synowie].
Zwrot wszyscy Hebrajczycy (wszyscy potomkowie Ebera) z pewnością odnosi się do różnych szczepów, plemion czy narodów, które Biblia nazywa hebrajskimi. Jednym z nich byli właściwi Hebrajczycy znani później jako Izraelici.
Źródła starożytne / dowody archeologiczne mały|Sumeryjska inskrypcja SA.GAZ Najstarsza wzmianka o Hapiru występuje pod postacią logogramu SA.GAZ w pewnym dokumencie z czasów panowania króla sumeryjskiego Szulgi. Opisano ich wówczas jako rabusiów mieszkających ze swymi rodzinami w namiotach na pustkowiu, którzy chodzą własnymi drogami, a utrzymują się z hodowli zwierząt oraz pracy na roli:
Ci nadzy ludzie, którzy podróżują w martwej ciszy. Co do ich mężczyzn i ich kobiet, ich mężczyźni chodzą tam gdzie im się podoba, ich kobiety noszą wrzeciono i misę przędzalniczą. Ich obozowiska są gdziekolwiek je rozbiją. Dekretów Szulgi, mojego króla, oni nie przestrzegająBurt Alpert, Rachmones. A Personal Journey through Jewish Culture in Corporate Society. (2004), s. 32 oraz s. 33.
Ta pierwsza znana charakterystyka hapiru odpowiada także wszystkim późniejszym opisom tej grupy pochodzącym z II tysiąclecia p.n.e. Wspomina o nich co najmniej 235 tekstów klinowych z tego okresuBottéro J. 1981. Les Habiru, les Nomades et les Sédentaires. ss. 89-107 w Eveline Johanna van der Steen, Tribes and Territories in Transition..
Tabliczka z pałacu w Mari W ruinach królewskiego pałacu Zimrilima w Mari (początek II tysiąclecia p.n.e.) odkryto list wzmiankujący o wojownikach hapiru:
Następnego dnia nadeszło następujące słowo wroga: „Yapah-Adad przygotował osadę Zallul po tej stronie brzegi rzeki Eufratu i wraz z dwoma tysiącami żołnierzy Hapiru tego kraju przebywa w mieście.”James Pritchard, ANET, s. 483; Édouard Dhorme, RHR, CXVIII, ss. 170-187.
Pryzma z Tikunani Akadyjski dokument króla Tunip-Teššup władającego miastem-państwem Tikunani w Mezopotamii (za rządów Hattusilisa I, króla Hetytów) wymienia 438 Hapiru, którzy byli jego żołnierzami lub sługami. Większość to imiona huryckie, pozostałe są wschodniosemickie oraz jedno kasyckieMirjo Salvini, The Habiru prism of King Tunip-Teššup of Tikunani (Istituti Editoriali e Poligrafici Internazionali: Rzym, 1996), książkę omówił Robert D. Biggs w Journal of Near Eastern Studies 58 (4), October 1999, s. 294.. Fakt ten sugeruje, iż termin hapiru był stosowany wówczas nie tyle w odniesieniu do pewnego narodu czy grupy etnicznej, co raczej do ludzi prowadzących podobny styl życia (tu prawdopodobnie przybysze i bezpaństwowcy oferujący swe usługi jako zaciężni wojownicy królowi Tikunani).
Inskrypcja Idrimi z Mitanni Książę z Mitanni imieniem Idrimi po ucieczce z Halab do Emar postanowił udać się następnie do Kanaanu, gdzie zamieszkał w miejscu o nazwie Ammija (znanym także z korespondencji amarneńskiej, np. EA 81). Byli tam już ludzie z Halab oraz krajów Mukisz, Nihi i Amae (huryci), którzy widząc Idrimi rozpoznali w nim syna swego pana i ustanowili go swoim przywódcą. Idrimi opisał później ten okres w królewskiej inskrypcjiInskrypcja Idrimi: wersja PDF, wersja HTML; James Pritchard, ANET, 3rd ed., p. 557.:
Przebywałem wśród ludzi Hapiru przez siedem lat.
Idrimi zdołał później zbudować statki i z pomocą swoich wojowników zdobył panowanie nad Alalak i okolicznymi terytoriami. Wydarzenia te miały miejsce mniej więcej za panowania Totmesa III w Egipcie. Hapiru ukazani zostali w inskrypcji jako huryccy przybysze w Kanaanie, którzy nie zasymilowali się z miejscową ludnością.
Apiru w Egipcie Starożytne teksty egipskie wspominają o Apiru co najmniej 14 razyEveline Johanna van der Steen w swojej pracy doktorskiej Tribes and Territories in Transition. The central east Jordan Valley and surrounding regions in the Late Bronze and Early Iron Ages: a study of the sources z 2002 roku wspomina o 14 starożytnych tekstach egipskich, w których jest mowa o Apiru (str. 11, powołując się na Bottéro J. 1981. Les Habiru, les Nomades et les Sédentaires. pp. 89-107 in: J.S. Castillo, ed. Papers of the 30th International Congress of Orientalists. 30th International Congress of Human Sciences in Asia and North Africa. Seminar: Nomads and Sedentary People. Mexico City). Za rządów Totmesa III w tebańskich grobowcach Pujemre, Drugiego Proroka Amona (TT39) oraz Intefa (TT155) ukazano Apiru pracujących przy produkcji winaNicolas Grimal, History of Ancient Egypt; Torgny Säve-Söderbergh, The 'prw as Vintagers in Egypt, Orientalia Suecana 1 (1952), pp. 5-7.. Z okresu panowania tego samego władcy pochodzi historia zdobycia Joppy (Jafy) przez Egipcjan, kiedy to generał Tahutia (Thot=Djehuty) przemycił w koszach do miasta swoich 200 żołnierzy, którzy po zmroku otworzyli bramy. W opowieści jest także wzmianka o prośbie egipskiego generała do swojego przeciwnika z Joppy, by wprowadzić do miasta konie zaprzęgane do rydwanów, gdyż przechodzący Apir (Apuro) mógłby je ukraśćPapyrus Harris 500 (BM 10060); W. M. Flinders Petrie, Egyptian Tales, Translated From The Papyri, zob. też eBook ; James B. Pritchard, Ancient Near Eastern Texts, p. 22..
Amenhotep II na stelach odkrytych w Memfis i Karnaku mówi o swoich wyprawach wojennych do Palestyny w 7. i 9. roku panowania. Wśród niemal 90.000 jeńców uprowadzonych z okolic Kanaanu znalazło się także 3.600 ApiruBurt Alpert, Rachmones. A Personal Journey through Jewish Culture in Corporate Society. (2004), p. 40; James B. Pritchard, Ancient Near Eastern Texts, p. 247; Johanan Aharoni, The Land of the Bible. Revised. Translated by A.F. Rainey. (Philadelphia: Westminster Press, 1979), pp. 166-9; Niels Peter Lemche, The Canaanites and Their Land (Sheffield: JSOT Press, 1991), pp. 43-46..
Seti I na steli wystawionej w Bet Sze’an mówi, że wysłał swoje oddziały przeciwko Apiru z góry Jarmut (hebr. ירמות w Księdze Jozuego 21:29), którzy razem z ludem Tejer zaczęli atakować Azjatów mieszkających w RehemJ. B. Pritchard, ANET, p.254-5; BASOR (1952): 24-32.
Dwa listy urzędników Ramzesa II wspominają o Apiru, którzy transportują kamienie na wielki pylon RamzesaPapyrus Leiden 348, recto 6:6 oraz 349, recto 15; Abraham Malamat, Haim Hillel Ben-Sasson, A History of the Jewish People (Harvard University Press: 1976); Meredith G. Kline, "The Ha-bi-ru – kin or foe of Israel?" in Westminster Theological Journal (1956) 170-84, przypis 122.; Oswald Loretz, Habiru – Habräer (Berlin: DeGruyter, 1984), str. 39 oraz przypis 161..
Ramzes III w jednym ze swoich dekretów wymienia Apiru wśród sług świątynnych w HeliopolisPapyrus Harris I, 31, 8. Meredith G. Kline, ibid., p. 171.; J. B. Pritchard, ANET, s. 261; Oswald Loretz, ibid., s. 39..
Ramzes IV na steli w Wadi Hammamat mówi o wysłaniu do kamieniołomów ekspedycji liczącej ponad 8 000 ludzi, z czego 800 stanowili ApiruMeredith G. Kline, ibid., przypis 122.; Oswald Loretz, ibid., str. 40..
Korespondencja amarneńska