thumb|Napisy w językach Przedlitawii na banknocie 50 koron austro-węgierskich Korona austro-węgierska () – jednostka walutowa Austro-Węgier w latach 1892–1918.
Historia Korona austro-węgierska została wprowadzona do obiegu w 1892, w związku z reformą walutową mającą zastąpić złotego reńskiego. Ostra dysproporcja między złotym reńskim mającym oparcie w srebrze (którego ceny były nieproporcjonalnie niższe od cen złota), a obcymi walutami opartymi na złocie przynosiła Austrii spore straty w handlu i wymianie międzynarodowej. Zjawisko to pogłębiło się na początku lat 70. XIX w., kiedy Niemcy i kraje skandynawskie również przyłączyły się do systemu waluty złotej. W tym okresie prawie wszystkie kraje Europy i Stanów Zjednoczonych przyjęły już system waluty złotej. Wprowadzenie nowej waluty opartej na złocie stało się więc dla Austro-Węgier nieodzowną koniecznością.
Złote reńskie wymieniano na korony w relacji 1:2Dr Helmut Jungwirth: 2500 Jahre Geldgeschite, broszura Narodowego Banku Austrii i Muzeum Pieniądza, s. 19.. Wymiana nie została przyjęta przez ludność monarchii z entuzjazmem i jeszcze przez wiele lat po wprowadzeniu korony wielu mieszkańców Austro-Węgier nadal liczyło w złotych reńskich, do których byli przywiązani od dziesięcioleci. Korona o masie 5 g odpowiadała 4,175 g srebra próby 835/1000 i dzieliła się w Austrii na 100 halerzy, na Węgrzech na 100 fillérów. Emitentem nowej waluty był powołany do życia w 1878, a utworzony w 1880 r. (Oesterreichisch-Ungarische Bank), który jednak nie był zobowiązany do wymiany emitowanych przez siebie banknotów na złoto. W latach 1900–1918 bank ten emitował wspólne dla Przedlitawii i Zalitawii banknoty (do 1900 w obiegu były nadal stare banknoty w złotych reńskich), oraz w latach 1892–1918 odrębne monety: inne dla krajów austriackich, inne dla krajów Korony Świętego Stefana.
Monety austriackie wybijane były w mennicach w Wiedniu (bez jakichkolwiek oznaczeń) i w Kremnicy (oznaczane literami KB)Józef Szwagrzyk: Pieniądz na ziemiach polskich X-XX w., Wrocław 1990, s. 274.. Na banknotach zwykle na awersie umieszczone były napisy w języku niemieckim i językach Przedlitawii, najczęściej w kolejności: czeski, polski, rusiński, włoski, słoweński, chorwacki, serbski i rumuński. Na rewersie umieszczone były napisy w języku węgierskim. Węgrzy nie dopuszczali napisów w innych językach Zalitawii. Większość z nich była jednak umieszczona na awersie banknotów, czyli na stronie austriackiej (chorwacki, serbski, rumuński i rusiński), z tego powodu, że narodowości te zamieszkiwały również Przedlitawię. Zabrakło jedynie napisów w języku słowackim, ponieważ Słowacy nie mieszkali w Przedlitawii.
W następstwie Wielkiej Wojny doszło do znacznego pogorszenia kursu korony i wyparcia z obiegu monet srebrnych i złotych przez pieniądz papierowy. W schyłkowych latach wojny z rynku pieniężnego zaczęły znikać nawet drobne monety wykonane z metali nieszlachetnych, co spowodowało wydanie monet halerzowych bitych z żelaza, a w końcu nawet dochodziło do tego, że rozrywano banknoty mniejszych nominałów na połówki lub ćwiartki, aby zrekompensować nimi brak bilonu. Wydatki wojenne Austro-Węgier były tylko w niewielkiej części finansowane z podatków, a większość funduszy pochodziła z obligacji wojennych. Rosło zadłużenie rządu, kładąc się cieniem na kondycję Banku Austriacko-Węgierskiego. Wartość pieniędzy pozostających w obiegu niemal eksplodowała z 3,4 miliarda koron w okresie poprzedzającym wybuch wojny, do 42,6 miliarda podczas trwania wojny. Pociągnęło to za sobą natychmiastowy szesnastokrotny wzrost cen w okresie trwania wojny. Władze doprowadziły do zwiększenia inflacji poprzez masowe drukowanie pieniędzy.
Banknoty + Banknoty austro-węgierskie w walucie koronowej wyemitowane do rozpadu monarchii w 1918 r.Austriacki Bank Narodowy. Nominał Awers RewersWymiary Rok wydania Autor projektu 1 koronacenter|150pxcenter|150px113 × 68 mm 1916Hans Schramm 2 koronycenter|150pxcenter|150px113 × 68 mm 1914Josef PfeifferRudolf Rössler 2 koronycenter|150pxcenter|150px124 × 83 mm 1917Rudolf JunkRudolf Rössler 10 koroncenter|150pxcenter|150px120 × 80 mm 1900Rudolf Rössler 10 koroncenter|150pxcenter|150px135 × 80 mm 1904Josef PfeifferRudolf Rössler 10 koroncenter|150pxcenter|150px150 × 80 mm 1915Josef Pfeiffer 20 koroncenter|150pxcenter|150px135 × 90 mm 1900Rudolf Rössler 20 koroncenter|150pxcenter|150px150 × 90 mm 1907Josef PfeifferRudolf Rössler 20 koroncenter|150pxcenter|150px150 × 90 mm 1913Josef Pfeiffer 25 koroncenter|150pxcenter|150px135 × 80 mm 1918Rudolf Rössler 50 koroncenter|150pxcenter|150px150 × 100 mm 1902Rudolf Rössler 50 koroncenter|150pxcenter|150px160 × 100 mm 1914Josef Pfeiffer 100 koroncenter|150pxcenter|150px165 × 110 mm 1902László Hegedűs 100 koroncenter|150pxcenter|150px163 × 108 mm 1910Koloman Moser 100 koroncenter|150pxcenter|150px163 × 108 mm 1912Josef Pfeiffer 200 koroncenter|150pxcenter|150px168 × 100 mm 1918Rudolf Rössler 1000 koroncenter|150pxcenter|150px194 × 129 mm 1902Heinrich LeflerRudolf Rössler 10000 koroncenter|150pxcenter|150px192 × 128 mm 1918Heinrich LeflerRudolf Rössler
Po rozpadzie monarchii Korona austro-węgierska obowiązywała na całym terytorium monarchii do 1918, a w samej Austrii (po rozpadzie Austro-Węgier po I wojnie światowej) do 20 grudnia 1924, kiedy zastąpił ją szyling austriacki (wymieniany po kursie 10 000 koron = 1 szyling). W Austrii od marca 1919 r. banknoty koronowe były stemplowane nadrukiem Deutschösterreich, aby odróżnić je od banknotów używanych nadal w krajach sukcesyjnych monarchii, które już wcześniej wdrożyły takie procedury (Królestwo SHS w styczniu 1919 r., a Czechosłowacja w lutym). Nie udało się jednak doprowadzić do stabilizacji kursu korony. Wymiana korony na szylingi spowodowana była szalejącą hiperinflacją, która wymknęła się spod kontroli latem 1921 r., i gwałtownym spadkiem wartości korony. Na sytuację tę wpłynęła klęska Austro-Węgier w wojnie, załamanie się produkcji przemysłowej i klęska nieurodzaju w rolnictwie. Na dodatek gospodarka austriacka musiała dopasować się do nowych warunków polityczno-gospodarczych stworzonych przez upadek monarchii i utratę większości terytorium tego do niedawna rozległego kraju: mała Austria została odcięta od krajowych źródeł surowców, które teraz musiała sprowadzać z zagranicy. Podobnie zmuszona została do importu energii i żywności. Subsydia na żywność, wydatki administracyjne i zasiłki socjalne w znacznym stopniu obciążały budżet młodej republiki i prowadziły do nieustannego powiększania się deficytu finansowego, co z kolei prowadziło do dewaluacji korony i galopującej inflacji. Doszło do tego, że w 1922 r. Austriacy zaczęli drukować banknoty o nominale 500 tysięcy koron.
thumb|Banknot tysiąckoronowy z nadrukiem Deutschösterreich
Banknoty w walucie koronowej wydane w Austrii po rozpadzie Austro-Węgier w 1918 r. i będące środkiem płatniczym jedynie na terytorium Republiki Austrii: 1 korona (1922) 2 korony (1922) 10 koron (1922) 20 koron (1922) 100 koron (1922) 1000 koron (1922) 5000 koron (1922) 10 000 koron (1924) 50 000 koron (1922) 100 000 koron (1922) 500 000 koron (1922)
Korona austro-węgierska była w użyciu także w państwach powstałych po rozpadzie Austro-Węgier (w Polsce używana była na terenie Galicji, Śląska Cieszyńskiego i południowej części byłej Kongresówki znajdującej się w latach 1915–1918 pod okupacją austriacką) do czasu wprowadzenia tam własnych walut narodowych (korony czechosłowackiej w 1919, w 1920 serbskiego dinara, później przekształconego w dinar jugosłowiański i w 1927 węgierskiego pengő). Na Węgrzech i w Królestwie Serbów, Chorwatów i Słoweńców bezpośrednio przed wprowadzeniem nowych środków płatniczych w obiegu były przestemplowane banknoty koron austro-węgierskich nazywane odpowiednio koronami węgierskimi i koronami serbochorwacko-słoweńskimi.
W Polsce w drodze ustawy z 15 stycznia 1920 ustalono kurs wymiany na 100 koron za 70 marek polskichUstawa z dnia 15 stycznia 1920 r. w przedmiocie ustanowienia marki polskiej prawnym środkiem płatniczym na całym obszarze Rzeczypospolitej ().. Wymianę zakończono w maju 1920.
Monety W tabeli przedstawione są wszystkie monety austriackie w walucie koronowej wybijane w latach 1892–1918 z pominięciem złotej 20 koronówki z wizerunkiem cesarza Karola I. Moneta ta została wybita w 1918 r. w nakładzie 2 tys. egzemplarzy (złoto próby 900, waga 6,775 g), a następnie przetopiona. Zachował się jeden egzemplarz tej najprawdopodobniej najrzadszej monety austriackiejSchön Günter i Schön Gerhard: Welt Münzkatalog, 20. & 21. Jahrhundert, 1900-2008, s. 1456..
+ Monety austriackie w walucie koronowej, 1892-1918Chester Krause, Clifford Mishler: Standard Catalog of World Coins, 19th Century Edition, 1801-1900.2010 Standard Catalog of World Coins 1901-2000, Iola 2009, s. 122–125. Nominał Rok wydania Materiał WagaŚrednica Wizerunek Nominał Rok wydania Materiał WagaŚrednica Wizerunek 1 halerz 1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915, 1916 brąz 1,66 g17 mmcenter|100px 1 halerz 1916 (jak poprzednie, lecz z herbem Austrii, zamiast dotychczasowego Habsburgów na piersi orła) brąz 1,66 g17 mmcenter|100px 2 halerze 1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1904, 1905, 1906, 1907, 1908, 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915 brąz 3,32 g19 mmcenter|100px 2 halerze 1916, 1917, 1918 żelazo 2,77 g17 mmcenter|100px 10 halerzy 1892, 1893, 1894, 1895, 1907, 1908, 1909, 1910, 1911 nikiel 3,0 g19 mmcenter|100px 10 halerzy 1915, 1916 miedzionikiel 3,0 g19 mmcenter|100px 10 halerzy 1916 (jak poprzednia, lecz z uproszczonym herbem Habsburgów na piersi orła) miedzionikiel 3,0 g19 mmcenter|100px 20 halerzy 1892, 1893, 1894, 1895, 1907, 1908, 1909, 1911, 1914 nikiel 4,0 g21 mmcenter|100px 20 halerzy 1916, 1917, 1918 żelazo 3,33 g21 mmcenter|100px 1 korona 1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1904, 1905, 1906, 1907 srebro 835 5,0 g23 mmcenter|100px 1 korona 1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I) srebro 835 5,0 g23 mmcenter|100px 1 korona 1912, 1913, 1914, 1915, 1916 (jak 1 korona z lat 1892–1907, lecz ze zmienionym wizerunkiem cesarza Franciszka Józefa I) srebro 835 5,0 g23 mmcenter|100px 2 korony 1912, 1913 srebro 835 10,0 g27 mmcenter|100px 5 koron 1900, 1907 srebro 900 24,0 g36 mmcenter|100px 5 koron 1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I) srebro 900 24,0 g36 mmcenter|100px 5 koron 1909 (jak 5 koron z 1907 r., lecz z powiększonym wizerunkiem Franciszka Józefa I) srebro 900 24,0 g36 mmcenter|100px 10 koron 1892, 1893, 1896, 1897, 1905, 1906 złoto 900 3,3875 g19 mmcenter|100px 10 koron 1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I) złoto 900 3,3875 g19 mmcenter|100px 10 koron 1909 (jak monety z lat 1892–1906, lecz ze zmienionym wizerunkiem Franciszka Jozefa I) złoto 900 3,3875 g19 mmcenter|100px 10 koron 1909, 1910, 1911, 1912 (jak poprzednia, lecz z powiększonym wizerunkiem Franciszka Józefa I) złoto 900 3,3875 g19 mmcenter|100px 20 koron 1892, 1893, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1899, 1900, 1901, 1902, 1903, 1904, 1905 złoto 900 6,7751 g21 mmcenter|100px 20 koron 1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I) złoto 900 6,7751 g21 mmcenter|100px 20 koron 1909 (jak monety z lat 1892–1905, lecz ze zmienionym wizerunkiem Franciszka Józefa I) złoto 900 6,7751 g21 mmcenter|100px 20 koron 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915, 1916 (jak monety z lat 1892–1905, lecz z powiększonym wizerunkiem Franciszka Józefa I) złoto 900 6,7751 g21 mmcenter|100px 20 koron 1916 (jak poprzednia, lecz z uproszczonym herbem Habsburgów na piersi orła) złoto 900 6,7751 g21 mmcenter|100px 100 koron 1908 (60 rocznica panowania Franciszka Józefa I) złoto 900 33,8753 g37 mmcenter|100px 100 koron 1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 1914, 1915 złoto 900 33,8753 g37 mmcenter|100px
Przypisy
Bibliografia