307x307px|thumb|Autograf Filipa Orlika (ostatnia strona "Paktów i konstytucji praw i wolności Wojska Zaporoskiego..." Filip Orlik herbu Nowina (ukr. Пилип Орлик, w języku środkowoukraińskim Филиппъ Орликъ, łac. Philippus Orlik, ur. we wsi Kasuta koło Oszmiany, zm. 24 maja 1742 w JassachDaty podane według kalendarza Juliańskiego/Gregoriańskiego lub tylko Gregoriańskiego.) – hetman kozacki na uchodźstwie (1710–1742), poeta, publicysta. Był jednym z autorów Konstytucji Benderskiej (1710) – aktu konstytucyjnego, który niektórzy historycy uznają za pierwszą ukraińską konstytucję, de facto stanowiącego projekt kozackiego społecznego kontraktu.
Życiorys Urodził się w Kosucie (powiat oszmiański, województwo wileńskie, obecnie rejon wilejski na Białorusi) w rodzinie szlacheckiej Orlików herbu Nowina, która miała czeskie, polskie oraz litewsko-białoruskie korzenie. Podczas wojen husyckich w XV wieku przodkowie Orlików wyemigrowali do Królestwa Polskiego, a stamtąd przeniosły się do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ojciec Filipa Orlika, Stefan Orlik, był katolikiem, zginął w bitwie pod Chocimiem. Matka, Irena Orlik (z domu Małachowska) była prawosławna i w tym obrządku ochrzciła synaN. Jakowenko, Historia Ukrainy do 1795 roku, tłum. A. Babiak-Owad, K. Kotyńska, Warszawa 2011, s. 417.. Przyszły hetman uczył się prawdopodobnie w kolegium jezuickim w Wilnie, później w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, którą ukończył prawdopodobnie w 1694 roku. Zdobył solidne wykształcenie, wykazywał szczególne uzdolnienia w dziedzinie teologii, filozofii, historii, poezji, retoryki i logiki, dobrze władał językiem polskim, łaciną i cerkiewnosłowiańskim oraz innymi językamiВасиль Ульяновський, Пилип Орлик w: Володарі гетьманської булави: Історичні портрети, Київ 1994, s. 419—488..
Istotną rolę w życiu Filipa Orlika odegrał jego nauczyciel, profesor retoryki i filozofii, myśliciel Stefan Jaworski, który później został metropolitą riazańskim. To on wspierał swojego ucznia w karierze w kancelariach kościelnych. Istnieje hipoteza, że Orlik „zamierzał się ostrzyc”, to jest zostać postrzyżonym na mnichaО. Прокоп’юк, М. Яременко, На початку кар’єри: катедральний писар Пилип Орлик, w: Пилип Орлик: життя, політика, тексти. Матеріали Міжнародної наукової конференції „Ad fontes” до 300-річчя Бендерської конституції 1710 р. Київ, НAУКМА, 14–16 жовтня 2010 року, red. Н. Яковенко, Київ 2011, s. 55–59.. Jednak ostatecznie wybrał on karierę w administracji kozackiej. 23 listopada 1698 r. poślubił Hanną Hercyk, córkę pułkownika połtawskiego Pawła Hercyka. Hanna Hercyk była siostrą Grzegorza Hercyka, którego żoną była wnuczka hetmana Iwana MazepyПилип Орлик і мазепинці: джерела, red. Т. Таїрова-Яковлєва, Київ, 2022, s. 105-106.. Zawarcie małżeństwa z Hanną Hercyk przyczyniło się do rozwoju kariery Orlika w administracji kozackiej. Mazepa został ojcem chrzestnym ich pierwszego syna Gregorza, który urodził się w 1702 rokuТарас Чухліб, Пилип Орлик, Київ 2008, с. 13..
W ciągu pierwszej dekady XVIII wieku zrobił szybką karierę w Generalnej Kancelarii Wojskowej Hetmanatu. Pełnił funkcję kancelisty, następnie starszego kancelisty, a później rejenta. W roku 1708 został pisarzem generalnym Hetmanatu i najbliższym współpracownikiem hetmana Mazepy. Po bitwie pod Połtawą wraz z nim, królem Szwecji Karolem XII i wieloma Kozakami emigrował na terytorium Imperium Osmańskiego. Król i hetman, a wraz z nimi Orlik zatrzymali się w miejscowości Bendery. 2 października 1709 Mazepa zmarł. Pół roku po jego śmierci, 5 (16) kwietnia 1710, Filip Orlik został obrany hetmanem. Tego dnia zatwierdzono zredagowaną przez Orlika Konstytucję Benderską (Pakty i konstytucje praw i wolności Wojska Zaporoskiego…), która w historiografii ukraińskiej jest uznawana przez niektórych historyków za pierwszą konstytucję UkrainyWłodzimierz Korniłow, «Староукраинский» язык «конституции» Филиппа Орлика, Alternatio.org. Dokument ten został napisany w języku staroruskim oraz łacińskimКононенко В., "Пакти і Конституції" 1710 р.: історико-правовий статус міст, "Україна в Центрально-Східній Європі", 17, 2017, s. 192-198.. Pakty i konstytucje praw i wolności Wojska Zaporoskiego… nigdy nie weszły w życie na lewym brzegu DniepruТарас Чухліб, Пилип Орлик, Київ 2008, s. 14 . 10 (21) maja 1710 roku wybór hetmana oraz Pakty i konstytucje praw i wolności Wojska Zaporoskiego… zostały oficjalnie zatwierdzone przez szwedzkiego monarchę.
Za poparciem Karola XII Filip Orlik wszedł w sojusz z Tatarami krymskimi oraz Imperium Osmańskim, a 8 listopada 1710 roku to ostatnie, wspierając hetmana, ogłosiło wojnę Rosji. wojnę z Moskwą. 8 listopada 1710 roku wypowiedziała wojnę Rosji. Na początku 1711 Orlik zawarł sojusz z chanem krymskim Dewletem II Girejem (Kairska umowa). Po zawarciu tego sojuszu, razem z Tatarami oraz Polakami pod dowództwem Józefa Potockiego – zwolennikami Stanisława Leszczyńskiego, ruszył na Ukrainę PrawobrzeżnąGierowski Józef A. Orlik Filip h. Nowina (1672—1742), s. 198.. Początkowo odnosił sukcesy w walkach z Rosjanami, później jednak, na wieść o nadchodzeniu dużych sił rosyjskich pod wodzą feldmarszałka Borysa Szeremietiewa hetmana opuścili Polacy, a wśród Tatarów następowały masowe dezercje i rabunki ukraińskiej ludności cywilnej. Siły Orlika stopniały na tyle, że był on zmuszony powrócić do Bender.
W 1714 roku Orlik, wraz z częścią starszyzny kozackiej, skorzystał z zaproszenia Karola XII i osiedlił się w Szwecji, gdzie mieszkał do 1720 roku. Z powodu szwedzko-rosyjskich rozmów pokojowych opuścił Szwecję i przebywał kolejno w Niemczech, Austrii oraz Rzeczypospolitej. W 1720, w dobie walki o oswobodzenie się Rzeczypospolitej spod kurateli carskiej po sejmie niemym, ułożył plan antycarskiego sojuszu. W 1722 roku Orlik udał się do Imperium Osmańskiego, gdzie został osiedlony przez Turków w Salonikach. Mieszkając w tym mieście, nie przestał jednak poszukiwać wsparcia w różnych europejskich państwach, takich jak Francja, Wielka Brytania, Rzeczpospolita, Watykan, Saksonia, Prusy i inne. Wielokrotnie poruszał kwestie "sprawy ukraińskiej" i planował, wspólnie z synem Grzegorzem, kroki mające na celu uwolnienie Ukrainy spod moskiewskiego jarzma. Imperium Osmańskie próbowało wykorzystać Orlika podczas wojny rosyjsko-tureckiej (1735-1739), a on sam starał się angażować w sprawę ukraińską podczas wojny szwedzko-rosyjskiejEncyklopedia ukrainoznawstwa, s. 1875.. Zmarł 24 maja 1742 roku w mołdawskich Jassach.
Rodzina Żoną Filipa Orlika była Hanna Hercyk (ur. 29 lipca 1683), która razem z mężem po bitwie pod Połtawą uciekła na tereny Imperium Osmańskiego (do Mołdawii), a następnie przeprowadziła się z mężem i dziećmi do Szwecji. Po wyjeździe ze Szwecji mieszkała przez pewien czas w Krakowie, we Wrocławiu, w Stanisławowie i niemal 15 lat przeżyła mężaБорис Крупницький, Гетьман Пилип Орлик (1672-1742), Mюнхен 1956, s. 12, 43, 48, 49, 70, 71.. Mieli siedmioro dzieci: Anastazja (1699–1728) Grzegorz (1702, Baturyn – 1759) Michał (ur. 1704) Warwara (ur. 1707) Jakub (1711, Bendery – 1721) Marta (ur. 1713) Maryna (ur. 1715) Katarzyna (ur. 1718, zmarła w dzieciństwie).
Dziedzictwo mały|Pierwsza strona wydanego w 2013 roku faksymile „Diariusza” Filipa Orlika|280x280px Filip Orlik pozostawił po sobie wiele listów, politycznych memoriałów, książek poetyckich, wielotomowy dziennikOrlik F. Prognostyk szczęsliwy, Kijów 1693; idem. Alcides Rossijski, Wilna 1695; idem. Hippomenes Sarmacki, Kijów 1698.. Po śmierci ukraińskiego hetmana, mołdawski hospodar Konstantyn Mavrokordat zajął się Archiwum Filipa Orlika. Aby je zachować, wysłał archiwum do posła Francji w Stambule markiza de Villeneuve, który przesłał je do zamku Detenwille, gdzie mieszkał syn Filipa – Grzegorz. Wśród Archiwum Filipa Orlika jest również dziennik Filipa OrlikaКрупницький Б., Гетьман Пилип Орлик (1672-1742). Огляд його політичної діяльности, Варшава 1938, s. 237..
Postać Filipa Orlika zainteresowała wielu historyków z różnych krajów, w tym ukraińskich (Mykoła Wasylenko, Taras Czuchlib), polskich (Józef Andrzej Gierowski, Piotr KrolI), rosyjskich (Tatiana Tairowa-Jakowlewa), francuskich (Iryna Dmytryszyn) oraz kanadyjskich (Orest SubtelnyOrest Subtelny, The Mazepists: Ukrainian Separatism in the Early Eighteenth Century. East European Monographs, no. 87. Boulder, CO: East European Quarterly, 1981. ). W czerwcu 2011 roku, z okazji 15. rocznicy uchwalenia Konstytucji Ukrainy oraz w ramach obchodów 295. rocznicy przyjęcia Konstytucji Filipa Orlika, w Kijowie odsłonięto pomnik tego wybitnego ukraińskiego hetmana. Monument znajduje się w skwerze na skrzyżowaniu ulic Lipskiej i Filipa Orlika.
Pamięć o Filipu Orliku jest również czczona poza granicami Ukrainy. W jego rodzinnej wsi Kasyta, w rejonie wilejskim obwodu mińskiego na Białorusi, odsłonięto pamiątkowy znak. Co roku do inwazji rosyjskiej na Ukrainę 24 lutego 2022, w dniu św. Piotra i Pawła, odbywają się tam uroczystości upamiętniające Orlika. 29 czerwca 2011 roku w szwedzkim mieście Krystianstad miało miejsce uroczyste otwarcie pomnika oraz tablicy pamiątkowej poświęconej Orlikowi, z okazji 300-lecia Konstytucji Benderskiej oraz 15-lecia współczesnej konstytucji Ukrainy. Inicjatorem tego wydarzenia było Ambasada Ukrainy w Szwecji, a sam pomnik, jako dar Ukrainy dla Krystianstadu, został wykonany przez ukraińskich rzeźbiarzy Olesia Sydoruka i Borysa Kryłowa. W ceremonii wzięli udział m.in. przewodniczący rady miejskiej Krystianstadu Sten Hermansson oraz ambasador Ukrainy w Szwecji, Jewhen Perebyjnis.
Imię Filipa Orlika nosi wiele ulic w Ukrainie, w tym jedna z ulic w prestiżowej dzielnicy Kijowa - Lipkach, gdzie znajduje się Sąd Najwyższy Ukrainy. Jego imię upamiętniono także w innych krajach, w tym na jednej z ulic w Wilejce na Białorusi. Pamięć o Orliku trwa, pokazując, jak ważną postacią był dla historii Ukrainy i jej konstytucyjnych tradycji.
Bibliografia Encyclopedia of Ukraine, Lwów 1993, t. 5, s. 1875-1876. Elie Borschak, Hryhor Orlyk, France’s Cossack General, Toronto 1956. Pacta et Constitutiones legum libertatumqe Exercitus Zaporoviensis Józef A. Gierowski, Orlik Filip h. Nowina (1672—1742) [w] Polski Słownik Biograficzny, Wrocław — Warszawa — Kraków — Gdańsk : Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk 1979, t. XXIV/1, zeszyt 100, s. 198—202. Bronisław Majgier, Pierwsza Konstytucja dla Ukrainy Hetmana Filipa Orlika z 1710 r. – Przemyśl, 2005 s. 9–11. Tomasz Wituch, Hetman Filip Orlik – Memoriał o antymoskiewskim sojuszu (1720 rok) Arcana, Kraków, 2002 № 26, 27. Пилип Орлик і мазепинці. Джерела, oprac. Татьяна Таїрова-Яковлєва, Київ ТОВ Видавництво „Кліо” 2022, 216 s. Pakty i konstytucje... Filipa Orlika, w: Pierwsze konstytucje europejskie Konopczyński W., Polska а Szwecja (1660-1795), Warszawa 1924. Konopczyński W., Polska a Turcja (1683-1792), Warszawa 1936. Костомаровъ М., Мазепа и мазепинцы, Санкт-Петербург 1885. Konstytucja Filipa Orlika z 1710 roku Борис Крупницький, Гетьман Пилип Орлик (1672-1742): його життя і доля, Мюнхен: Дніпрова хвиля 1956, 80 с. Василь Кононенко, «Pacta et Constitutiones …» між традиційним та модерним конституціоналізмом Franciszek Rawita-Gawronski, Filip Orlik, nieuznany hetman Kozacki w: "Studya і szkice historyczne", serya II, Lwów 1900. Тарас Чухліб, Орлик, Київ 2008, 64 s. Vasyl Kononenko [Recenzja], Пилип Орлик і мазепинці. Джерела, oprac. Татьяна Таїрова-Яковлєва, Київ ТОВ Видавництво „Кліо” 2022, 216 s., „Kwartalnik Historyczny” 2 2025, s. 394–398.
Przypisy
Kategoria:Absolwenci Akademii Mohylańskiej Filip Kategoria:Hetmani kozaccy Kategoria:Urodzeni w 1672 Kategoria:Zmarli w 1742