alt=|mały|Widok katedry przed 1939, po przebudowie fasady w latach 1901–1903 według projektu Hugona Kudery thumb|Nawa główna przed 1939 (widok z prezbiterium) thumb|Nawa główna (2025)
thumb|Kaplica Literacka z relikwiami metropolity warszawskiego św. Zygmunta Szczęsnego Felińskiego thumb|Kaplica-mauzoleum kardynała Stefana Wyszyńskiego thumb|Krucyfiks w Kaplicy Cudownego Pana Jezusa (Baryczków)
Bazylika Archikatedralna św. Jana Chrzciciela w Warszawie – katedra archidiecezji warszawskiej znajdująca się na Starym Mieście w Warszawie, przy ul. Świętojańskiej 8.
Jest jedną z najstarszych świątyń Warszawy. Pierwotnie nosiła wezwanie Ścięcia św. Jana Chrzciciela, współcześnie Męczeństwa św. Jana Chrzciciela.
Stanowi jedno z najważniejszych miejsc kultury i tradycji narodowej Polski. W jej murach wygłaszał kazania ksiądz Piotr Skarga, Władysław IV Waza zaprzysiągł swoje pacta conventa, tu odbywały się śluby, koronacje dwóch władców Polski, pogrzeby wielu osobistości oraz została zaprzysiężona Konstytucja 3 maja.
Historia Świątynia została wzniesiona przy ulicy, a nie − jak w innych lokowanych w tamtym czasie polskich miastach − w narożniku rynku. Taka lokalizacja jest tłumaczona jej podwójną rolą – kościoła farnego dla miasta oraz kaplicy dla zamku.
Pierwszą świątynią w miejscu dzisiejszego prezbiterium była wybudowana na przełomie XIII i XIV wieku drewniana kaplica zamkowa. Kaplica ta w pocz. XIV wieku została kościołem parafialnym miasta (parafia została erygowana w 1313 lub 1315). Na placyku Kanonie za kościołem urządzono cmentarz. Z 1321 pochodzi wzmianka o Gunterze, plebanie (proboszczu) warszawskim, a w 1338 na drzwiach świątyni przybito pozew przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu. Podczas procesu warszawskiego w 1339 w świątyni oraz w domu wójta na Rynku Starego Miasta zasiadał sąd.
Około 1390 z inicjatywy księcia Janusza I Starszego powstała gotycka budowla murowana. Kościół stał się także miejscem pochówku książąt mazowieckich.
W 1406 kościół farny stał się kolegiatą (kapituła na polecenie Janusza I Starszego przybyła z Czerska).
W 1428 Anna Holszańska ufundowała w niej pierwszą kaplicę pod wezwaniem Wniebowzięcia Matki Boskiej. W 1510 roku kolegiata otrzymała nowy gotycki ołtarz (zachowany do dzisiaj w Cegłowie). Jesienią 1602 roku na skutek huraganu zawaliła się potężna gotycka wieża zachodnia niszcząc częściowo wnętrze świątyni. Podczas odbudowy zmieniono fasadę kościoła budując nową wczesnobarokową. Wybudowano także dwa chóry w prezbiterium. Po 1611 roku kolegiata otrzymała nowy ołtarz barokowy.
W 1637 w świątyni odbyła się pierwsza koronacja – Cecylii Renaty.
Około 1650 roku po prawej stronie fasady wybudowano wysoką dzwonnicę. Po 1763 roku wybudowano zakrystię według proj. Jakuba Fontany. W 1798, po utworzeniu godności biskupa warszawskiego, bullą Piusa VI kolegiata otrzymała tytuł katedry. W 1818 stała się archikatedrą.
24 maja 1829 roku w świątyni odbyła się uroczysta msza po koronacji Mikołaja I Romanowa na króla polskiego (sam akt koronacji miał miejsce w Sali Senatorskiej na Zamku Królewskim).
Kościół do XIX wieku stanowił przykład gotyku. W latach 1837–1842 (według innego źródła 1836–1840) będąca w złym stanie technicznym świątynia została gruntowanie przebudowana z funduszy rządowych w stylu neogotyku angielskiego według projektu Adama Idźkowskiego. Powstała m.in. nowa fasada z wieżową częścią środkową, otynkowana, o bogatej dekoracji kamiennej. W latach 1901–1903 miała miejsce kolejna renowacja fasady według projektu Hugona Kudery.
W czasie stanu wojennego w Królestwie Polskim, 15 października 1861 roku wojska rosyjskie dowodzone przez wojskowego generał-gubernatora warszawskiego Aleksandra Daniłowicza Gerstenzweiga dokonały pacyfikacji ludności cywilnej zebranej tu dla uczczenia rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki. W wyniku tego Kościół katolicki ogłosił 16 października zamknięcie wszystkich kościołów warszawskichStefan Kieniewicz, Warszawa w powstaniu styczniowym, Warszawa 1983, s. 93-95. Большой Русский Биографический Словарь.
Świątynia została uszkodzona w czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939 i niemal całkowicie zniszczona przez Niemców w 1944. Najlepiej zachowanymi fragmentami zrujnowanej katedry były Kaplica Baryczków i prezbiterium.
Zrekonstruowano ją w latach 1948–1956 wzorując się na planach pierwotnego kościoła z XIV wieku, według projektu odbudowy autorstwa Jana Zachwatowicza oraz Marii i Kazimierza Piechotków. Fasada odbudowywanej świątyni została oparta na akwareli Zygmunta Vogla z początku XIX wieku ukazującej odsłoniętą z tynku gotycką fasadę katedryZagrodzki T., Gotycka architektura katedry św. Jana w Warszawie, Warszawa 2000, s. 70-81. Została zbudowana w tzw. gotyku nadwiślańskim i wzorowana była również na fasadzie Kościoła Dominikanów św. ap. Piotra i Pawła w Chełmnie oraz Kościele św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława we Wrocławiu. Do 1952 funkcję prokatedry pełnił Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Józefa Oblubieńca (seminaryjny)
Uroczystej konsekracji odbudowanej katedry dokonał 9 czerwca 1960 prymas Stefan Wyszyński.
W 1960 kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej. Od 1994 jest miejscem Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Organowej „Organy Archikatedry”.
W latach 2012–2015 w katedrze przeprowadzono rozległe prace remontowe m.in. odnowiono ceglane elewacje i jego wnętrze z kaplicami oraz odrestaurowano portale, rzeźby, epitafia i organy. W podziemiach, po przebiciu przejść pomiędzy niektórymi kryptami, powstała specjalna trasa edukacyjna z elementami multimedialnymi.
Wnętrze Bazylika posiada surowe wnętrze ze sklepieniem gwiaździstym. W prezbiterium znajdują się ołtarz główny z obrazem MB Częstochowskiej oraz będące wotum Jana III Sobieskiego za zwycięstwo pod Wiedniem barokowe stalle z drewnianymi figurami świętych (spalonymi w czasie powstania warszawskiego, zrekonstruowanymi na podstawie projektu Marii Zachwatowicz i Józefa Zencikiewicza w latach 1963-1973) i wiszącymi nad nimi gankami dla orkiestry ozdobionymi rzeźbionymi herbami. Na uwagę zasługują m.in.: renesansowy nagrobek dwóch ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza III. Płytę nagrobną z czerwonego marmuru chęcińskiego wykonał w latach 1526–1528 najprawdopodobniej Bernardinus de Gianottis. Był to pierwszy renesansowy nagrobek na Mazowszu Barokowa Kaplica Cudownego Pana Jezusa (Baryczków) wzniesiona w latach 1708–1719 na miejscu dawnego skarbca kościelnego dla otoczonego kultem przez mieszkańców gotyckiego krucyfiksu z naturalnymi włosami z początku XVI wieku. Według różnych źródeł został on przywieziony do Warszawy z Wrocławia w 1520 lub Norymbergi w 1539 przez Jerzego Baryczkę. Krucyfiks został uratowany przed zniszczeniem podczas powstania warszawskiego.
Kaplica św. Jana Chrzciciela (patrona katedry), która składa się z zrekonstruowanego portalu z XVII w. oraz wnętrza, które jest dziełem artysty plastyka Zbigniewa Łoskota. Wnętrze kaplicy zdobi kopuła z mozaiką i ceramiczny ołtarz przedstawiający św. Jana Chrzciciela w otoczeniu proroków Starego Testamentu, wskazującego na Baranka Bożego. Po prawej stronie kaplicy znajduje się sarkofag kardynała Augusta Hlonda, Prymasa Polski, przeniesiony tu z podziemi katedry w 2006 roku. Płyta z renesansowego nagrobka kanonika i proboszcza Stanisława Strzelicy (rekonstrukcja) Płyta nagrobka braci: biskupa kujawskiego Mikołaja Wolskiego i kasztelana sandomierskiego Stanisława Wolskiego (obudowa architektoniczna została zniszczona w 1944 roku) epitafium burgrabiego krakowskiego Adama Parzniewskiego z 1614 roku epitafium sekretarza i koniuszego królewskiego Wojciecha Baryczki z 1643 roku barokowa kaplica Literacka z relikwiami metropolity warszawskiego świętego Zygmunta Szczęsnego Felińskiego klasycystyczny pomnik Stanisława Małachowskiego, wykuty z białego marmuru, zaprojektowany przez Bertela Thorvaldsena i wykonany przez Cavaliere Massimiliano w Rzymie (złożony z kawałków po 1944 r.) mauzoleum prymasa Stefana Wyszyńskiego z 1990 pomniki, popiersia i tablice ku czci znanych Polaków m.in. fragment pomnika Zygmunta Kazanowskiego, Aleksandra Kakowskiego, Józefa Piłsudskiego, Romana Dmowskiego, Wincentego Witosa, Stefana Starzyńskiego, Jana Pawła II, Orląt Lwowskich i żołnierzy poległych w latach 1920, 1939 i 1944. Witraże w oknach prezbiterium ze scenami z życia św. Jana Jerozolimskiego (Chrzciciela), witraże w oknach nawy południowej zawierające postacie z historii Polski oraz w oknach ściany zachodniej ze scenami z księgi Genezis i księgi Apokalipsy św. Jana. Witraże projektował i wykonał Wacław Taranczewski.
Dzwony Wewnątrz dzwonnicy zawieszone są trzy dzwony, odlane w różnych latach i odlewniach. ImięTonWagaRok odlaniaOdlewniaStanisławcis' (+)ok. 900 kg1926Warsztaty Rusznikarskie, Cytadela WarszawskaPrawdop. Maryja lub Jezusf' (-)ok. 1000 kg1909Franz Schilling, Apoldabrakcis'ok. 1800 kg1730Michael Wittwerck, Gdańsk
Pochowani w katedrze
król Stanisław August Poniatowski książę mazowiecki Janusz I Starszy książę Bolesław III Januszowic książę mazowiecki Stanisław książę mazowiecki Janusz III Izabella Wazówna, córka Władysława IV Wazy prezydent Gabriel Narutowicz prezydent Ignacy Mościcki premier Ignacy Jan Paderewski wódz naczelny gen. Kazimierz Sosnkowski arcybiskupi warszawscy Szczepan Hołowczyc, prymas Królestwa Polskiego Wojciech Skarszewski, prymas Królestwa Polskiego Antoni Melchior Fijałkowski św. Zygmunt Szczęsny Feliński Wincenty Teofil Popiel kard. August Hlond, prymas Polski bł. kard. Stefan Wyszyński, prymas Polski kard. Józef Glemp, prymas Polski biskup Stanisław Jan Witwicki marszałek nadworny koronny Adam Kazanowski pisarz Henryk Sienkiewicz malarz Marcello Bacciarelli i jego żona Fryderyka Adam Parzniewski, marszałek dworu Anny Wazówny Remigian Zaleski, kasztelan łęczycki
Śluby królewskie w katedrze 12 września 1637 – Władysław IV Waza i Cecylia Renata 10 marca 1646 – Władysław IV Waza i Ludwika Maria Gonzaga 30 maja 1649 – Jan Kazimierz i Ludwika Maria Gonzaga 5 lipca 1665 – Jan III Sobieski i Maria Kazimiera d’Arquien
Koronacje w katedrze 13 września 1637 – Cecylia Renata (żona Władysława IV Wazy) 19 października 1670 – Eleonora Habsburg (żona Michała Korybuta Wiśniowieckiego) 4 października 1705 – Stanisław Leszczyński i Katarzyna Opalińska 25 listopada 1764 – Stanisław August Poniatowski
Papieże w katedrze 28 października 1919 odbyła się tutaj uroczystość przyjęcia sakry biskupiej przez Achillego Rattiego, późniejszego papieża Piusa XI (1922–1939). Święcenia przyjął z rąk kardynała Aleksandra Kakowskiego, metropolity warszawskiego. Nuncjusz Ratti niejednokrotnie uczestniczył lub sam celebrował msze św. w tej świątyni. Warszawska archikatedra była pięciokrotnie odwiedzana przez papieża Jana Pawła II (1979, 1983, 1987, 1991, 1999) w czasie jego pontyfikatu oraz wielokrotnie wcześniej, gdy był biskupem i arcybiskupem. 25 maja 2006 roku wizytę w archikatedrze złożył papież Benedykt XVI, odbyło się wówczas spotkanie z klerem archidiecezji warszawskiej. Benedykt XVI jako Joseph Ratzinger był też obecny w tym miejscu w 1981, podczas pogrzebu metropolity warszawskiego, prymasa Stefana Wyszyńskiego.
Pozostałe informacje W południową ścianę katedry jest wmurowana pamiątka z powstania warszawskiego: fragment gąsienicy wraz z tabliczką pamiątkową z błędnym napisem „Gąsienica niemieckiego czołgu - miny „Goliat”, który podczas powstania warszawskiego w 1944 r. zburzył część murów Katedry”. Tak naprawdę znajdujący się tam fragment gąsienicy nie należał do miny Goliath, ale prawdopodobnie do cięższego pojazdu typu Borgward IV. Eksplozja jednego z takich pojazdów na pobliskiej ulicy Kilińskiego doprowadziła 13 sierpnia 1944 do śmierci kilkuset powstańców i cywilów. Wzór dla trójkątnego gotyckiego szczytu sterczynowego katedry stanowił Kościół św. Doroty we WrocławiuMaria I. Kwiatkowska, Katedra św. Jana, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1978, s. 224.