Fibromialgia (ang. fibromyalgia, fibromyalgia syndrome, FMS) – przewlekły zespół chorobowy charakteryzujący się uogólnionym bólem, któremu często towarzyszą zmęczenie, zaburzenia snu, w tym sen nieprzynoszący wypoczynku, oraz zaburzenia funkcji poznawczych. Mogą występować również sztywność, bóle głowy, zaburzenia nastroju i inne objawy somatyczne.
W ICD-11 fibromyalgia syndrome jest terminem włączonym do kategorii przewlekłego bólu uogólnionego (chronic widespread pain, MG30.01), należącej do grupy przewlekłego bólu pierwotnego (chronic primary pain).
Fibromialgia jest również jednym z prototypowych przykładów stanów związanych z bólem nocyplastycznym, czyli bólem związanym ze zmienioną nocycepcją, którego nie można w pełni wyjaśnić uszkodzeniem tkanek powodującym aktywację nocyceptorów ani chorobą lub uszkodzeniem układu somatosensorycznego.
Patofizjologia fibromialgii nie została w pełni poznana. Badania wskazują na zmiany w przetwarzaniu i modulacji bodźców nocyceptywnych oraz możliwy udział mechanizmów zarówno ośrodkowego, jak i obwodowego układu nerwowego. Fibromialgia może współistnieć z innymi chorobami powodującymi przewlekły ból, a ich obecność nie wyklucza jej rozpoznania.
Objawy
Podstawowym objawem fibromialgii jest przewlekły, uogólniony ból występujący w wielu obszarach ciała. Jego lokalizacja i nasilenie mogą zmieniać się w czasie.
Do częstych objawów należą: przewlekłe zmęczenie, sen nieprzynoszący wypoczynku i inne zaburzenia snu, uczucie sztywności, zaburzenia koncentracji, pamięci i innych funkcji poznawczych, określane potocznie jako fibro fog, bóle głowy objawy depresyjne i lękowe.
U części chorych obserwuje się zwiększoną wrażliwość na bodźce. Mogą występować hiperalgezja, czyli nasilona reakcja na bodziec bólowy, oraz allodynia, czyli ból wywołany bodźcem, który zwykle bólu nie powoduje.
Zaburzenia snu są częstym objawem fibromialgii. Metaanaliza badań polisomnograficznych wykazała między innymi gorszą efektywność snu, krótszy całkowity czas snu i mniejszy udział snu wolnofalowego w porównaniu z osobami zdrowymi.
Epidemiologia
Oszacowania częstości występowania fibromialgii różnią się w zależności od badanej populacji, zastosowanych kryteriów diagnostycznych i metodologii badań.
Metaanaliza opublikowana w 2026 roku, obejmująca 188 badań populacji ogólnej z 38 państw i ponad 30 milionów osób, oszacowała łączną częstość fibromialgii na około 1,4%. Wyniki poszczególnych badań były jednak bardzo zróżnicowane, a pewność zbiorczego oszacowania oceniono jako bardzo niską.
Fibromialgia jest częściej rozpoznawana u kobiet, jednak wielkość różnicy pomiędzy płciami zależy między innymi od zastosowanych kryteriów diagnostycznych. Starsze kryteria wykorzystujące badanie punktów tkliwych prowadziły do znacznie większej przewagi rozpoznań u kobiet niż późniejsze kryteria oparte na rozległości bólu i nasileniu objawów.
Przyczyny i patofizjologia
Przyczyna fibromialgii nie została jednoznacznie ustalona. Współcześnie nie uważa się jej za chorobę wynikającą przede wszystkim z patologii mięśni, stawów lub innych struktur układu ruchu.
Badania wskazują na zmiany w przetwarzaniu i modulowaniu sygnałów nocyceptywnych. Fibromialgia jest jednym z prototypowych stanów klinicznych związanych z bólem nocyplastycznym.
Jednym z badanych zjawisk jest sensytyzacja ośrodkowa. Nie jest ona jednak synonimem bólu nocyplastycznego. Ból nocyplastyczny opisuje kliniczny mechanizm bólu, natomiast sensytyzacja ośrodkowa jest zjawiskiem neurofizjologicznym dotyczącym zwiększonej reaktywności neuronów nocyceptywnych ośrodkowego układu nerwowego.
U części osób z fibromialgią stwierdzano nieprawidłowości małych włókien nerwowych. Metaanaliza 20 badań obejmujących 903 osoby oszacowała częstość somatycznych nieprawidłowości małych włókien na 49%, a nieprawidłowości autonomicznych na 45%, przy dużej heterogeniczności wyników.
Przegląd z 2025 roku wskazuje, że cechy patologii małych włókien wykrywa się u około połowy badanych osób z fibromialgią. Znaczenie tych zmian dla powstawania choroby pozostaje jednak niejasne. Obecność takich zmian u części chorych nie oznacza, że fibromialgia jako całość jest klasyfikowana jako ból neuropatyczny.
Zaburzenia snu są częste i pozostają związane z nasileniem objawów fibromialgii. Nie wykazano jednak jednej charakterystycznej nieprawidłowości architektury snu, którą można uznać za przyczynę choroby.
Na podatność na rozwój fibromialgii prawdopodobnie wpływa wiele czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych. Nie zidentyfikowano jednej przyczyny ani jednego charakterystycznego czynnika wyzwalającego.
Historia
Przewlekłe bóle mięśni określano historycznie między innymi jako reumatyzm mięśniowy. W 1904 roku William Gowers wprowadził termin fibrositis, odzwierciedlający ówczesne przypuszczenie o zapalnym podłożu dolegliwości.
W latach 70. XX wieku zaczęto odchodzić od koncepcji zapalnego pochodzenia choroby W 1976 roku termin fibrositis zastąpiono określeniem fibromyalgia.
W 1990 roku American College of Rheumatology (ACR) opublikowało kryteria klasyfikacyjne obejmujące przewlekły ból uogólniony oraz bolesność co najmniej 11 spośród 18 określonych punktów tkliwych.
W 2010 roku ACR opublikowało nowe kryteria, w których zrezygnowano z obowiązkowego badania punktów tkliwych. Wprowadzono ocenę rozległości bólu za pomocą Widespread Pain Index (WPI) oraz nasilenia objawów za pomocą Symptom Severity Scale (SSS).
W 2011 roku opracowano zmodyfikowaną wersję kryteriów przeznaczoną między innymi do badań epidemiologicznych.
W rewizji z 2016 roku dodano wymóg bólu w co najmniej czterech z pięciu regionów ciała, aby ograniczyć klasyfikowanie regionalnych zespołów bólowych jako fibromialgii. Wyraźnie zaznaczono również, że fibromialgia może być rozpoznawana niezależnie od obecności innych chorób.
Zmieniła się także klasyfikacja choroby. W ICD-10 fibromialgię umieszczono wśród zaburzeń tkanek miękkich, natomiast w ICD-11 włączono ją do klasyfikacji przewlekłego bólu pierwotnego.
Rozpoznanie
Nie istnieje pojedynczy biomarker ani badanie laboratoryjne lub obrazowe umożliwiające potwierdzenie fibromialgii. Rozpoznanie opiera się na obrazie klinicznym.
Według kryteriów z 2016 roku fibromialgię u osoby dorosłej można rozpoznać, gdy spełnione są następujące warunki:
wskaźnik rozległości bólu (Widespread Pain Index, WPI) wynosi ≥7, a wynik skali nasilenia objawów (Symptom Severity Scale, SSS) wynosi ≥5, lub WPI wynosi 4–6, a SSS ≥9; występuje ból uogólniony, definiowany jako ból w co najmniej czterech z pięciu regionów ciała; objawy występują na podobnym poziomie przez co najmniej trzy miesiące; rozpoznanie fibromialgii jest ważne niezależnie od obecności innych rozpoznań i nie wyklucza innych klinicznie istotnych chorób.
W analizowanych badaniach walidacyjnych kryteriów 2010/2011 mediana czułości wynosiła około 86%, a swoistości około 90% w porównaniu ze starszymi kryteriami i rozpoznaniem klinicznym.
Punkty tkliwe
Badanie określonej liczby punktów tkliwych było elementem kryteriów klasyfikacyjnych ACR z 1990 roku. Od kryteriów ACR z 2010 roku nie jest ono wymagane do rozpoznania fibromialgii.
Diagnostyka różnicowa Objawy fibromialgii, takie jak uogólniony ból, przewlekłe zmęczenie, zaburzenia snu i trudności poznawcze, są nieswoiste i mogą występować również w innych chorobach. Diagnostyka różnicowa powinna być dostosowana do obrazu klinicznego, wywiadu i badania przedmiotowego.
Wśród chorób i stanów mogących powodować objawy podobne do fibromialgii uwzględnia się między innymi:
choroby reumatologiczne, zapalne i autoimmunologiczne – m.in. reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń rumieniowaty układowy, twardzina układowa, spondyloartropatie, polimialgia reumatyczna oraz miopatie; choroby endokrynologiczne i metaboliczne – przede wszystkim niedoczynność tarczycy, nadczynność tarczycy oraz nadczynność przytarczyc; niedobory składników odżywczych – w odpowiednim kontekście klinicznym należy uwzględnić m.in. niedobór witaminy B12, witaminy D lub żelaza, ponieważ mogą one powodować m.in. zmęczenie, osłabienie oraz bóle mięśniowo-szkieletowe; choroby neurologiczne – m.in. stwardnienie rozsiane oraz choroby powodujące ból neuropatyczny; zaburzenia snu – zwłaszcza obturacyjny bezdech senny, który może powodować sen nieprzynoszący odpoczynku, zmęczenie, senność dzienną oraz zaburzenia koncentracji i pamięci; mialgiczne zapalenie mózgu i rdzenia / zespół przewlekłego zmęczenia (ME/CFS), którego obraz kliniczny częściowo nakłada się z fibromialgią; niektóre zakażenia – w zależności od wywiadu i obrazu klinicznego diagnostyka różnicowa może obejmować m.in. boreliozę lub wirusowe zapalenie wątroby; działania niepożądane leków – rozlane bóle mogą występować m.in. w związku ze stosowaniem statyn, opioidów, bisfosfonianów i inhibitorów aromatazy.
Fibromialgia i ME/CFS mają częściowo nakładający się obraz kliniczny. W obu mogą występować przewlekłe zmęczenie, zaburzenia snu, zaburzenia funkcji poznawczych i ból. W fibromialgii podstawową cechą jest przewlekły uogólniony ból, natomiast jednym z kluczowych kryteriów ME/CFS jest pogorszenie po wysiłku (ang. post-exertional malaise, PEM), czyli nasilenie objawów po wysiłku fizycznym lub poznawczym, z czasem powrotu do stanu wyjściowego wynoszącym od godzin do nawet kilku tygodni. Pogorszenie dolegliwości bólowych po wysiłku opisywano jednak również u osób z fibromialgią, dlatego sam ten objaw nie pozwala na jednoznaczne różnicowanie obu zespołów. Fibromialgia i ME/CFS mogą również współistnieć u tej samej osoby.
W badaniu przedmiotowym osób z fibromialgią typowa jest rozlana bolesność bez innych charakterystycznych nieprawidłowości. Obecność obrzęku, cech zapalenia lub deformacji stawów powinna skłaniać do poszukiwania innej lub współistniejącej choroby.
Fibromialgia jest rozpoznaniem klinicznym i rutynowe wykonywanie szerokiego panelu badań laboratoryjnych nie jest konieczne. Badania dodatkowe służą przede wszystkim wykrywaniu innych lub współistniejących chorób na podstawie danych z wywiadu i badania przedmiotowego W zależności od obrazu klinicznego można rozważyć m.in. morfologię krwi, podstawowe badania biochemiczne oraz oznaczenie TSH.
Oznaczanie czynnika reumatoidalnego (RF) lub przeciwciał przeciwjądrowych (ANA) nie jest zalecane rutynowo u osób bez objawów sugerujących chorobę reumatologiczną, między innymi ze względu na możliwość wyników fałszywie dodatnich. Podobnie nie zaleca się wykonywania badań w kierunku boreliozy wyłącznie z powodu nieswoistych objawów mięśniowo-szkieletowych, jeżeli brak odpowiedniego wywiadu dotyczącego ekspozycji i odpowiadających jej objawów klinicznych.
Fibromialgia nie jest rozpoznaniem z wykluczenia. Kryteria diagnostyczne z 2016 roku wyraźnie wskazują, że rozpoznanie fibromialgii pozostaje ważne niezależnie od obecności innych rozpoznań i nie wyklucza współistnienia innych klinicznie istotnych chorób.
Leczenie
Celem leczenia jest zmniejszenie nasilenia objawów oraz poprawa funkcjonowania i jakości życia. Zaleca się postępowanie indywidualne i wielokierunkowe.
Według zaleceń EULAR postępowanie powinno rozpoczynać się od edukacji chorego i metod niefarmakologicznych, a dalsze leczenie należy dostosować do dominujących objawów i potrzeb danej osoby.
Aktywność fizyczna
Regularna aktywność fizyczna jest jednym z podstawowych elementów leczenia. W zaleceniach EULAR ćwiczenia były jedyną metodą terapeutyczną, która otrzymała silną rekomendację.
Metaanaliza 24 badań opublikowana w 2026 roku wykazała, że ćwiczenia zmniejszały ból i zmęczenie oraz poprawiały jakość życia osób z fibromialgią.