Front Południowy (ros. Южный фронт) – jedno z wielkich operacyjno-strategicznych ugrupowań wojsk Armii Czerwonej o kompetencjach administracyjnych i operacyjnych na zachodnim terytorium ZSRR działających podczas wojny domowej na terenie byłego Imperium Rosyjskiego, wojny polsko-bolszewickiej oraz w czasie II wojny światowej.

Historia Działania bojowe w latach 1918–1921 Wystawiony do walki po raz pierwszy w trakcie wojny domowej z lat 1918–1921. Utworzony we wrześniu 1918 w celu walki z wojskami interwentów i białogwardzistów na podstawie decyzji Rewolucyjnej Rady Wojennej Republiki z dnia 11 września 1918, obejmował wojska od Briańska po Astrachań. W październiku zreorganizowany w pięć armii (8 Armia, 9 Armia, 10 Armia, 11 Armia, 12 Armia). Prowadził walki głównie przeciwko zgrupowaniom „białych” generała Piotr Krasnowa i generała Antona Denikina. W lipcu i sierpniu 1919 roku odparł ofensywę tego ostatniego na Moskwę spychając go nad Morze Czarne i Kaukaz (armie: 8, 9, 10, 10, 14). W styczniu 1920 roku po zablokowaniu Denikina front z dwoma armiami przerzucono na Ukrainę prawobrzeżną i przemianowano we Front Południowo-Zachodni.

Ponownie do walki wystawiony w celu zlikwidowania na Krymie „białej” Armii Rosyjskiej generała Wrangla (21.09.1920, operacja perekopsko-czongarska). Otrzymał jednostki Frontu Południowo-Zachodniego. Wojska „białych” rozbił siłami 4 i 6 armii wspartymi przez 1 Armię Konną. Na początku grudnia przemianowany w Dowództwo Wszystkich Wojsk na Ukrainie i dokończył likwidację jednostek generała Wrangla.

Działania bojowe w latach 1940–1943 Po raz drugi Front Południowy sformowano latem 1940 roku w celu opanowania Besarabii odebranej Rumunii na podstawie Paktu Ribbentrop-Mołotow. Wystawiony na bazie dowództwa Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego w składzie 5 i 12 Armii z Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego oraz 9 Armii z Odeskiego Okręgu Wojskowego (27.06.1940). Po opanowaniu Besarabii front ponownie przekształcono w Kijowski Specjalny Okręg Wojskowy (10.07.1940).

Po raz trzeci Frontu Południowy utworzono decyzją Biura Politycznego z 21 czerwca 1941 roku. Zadaniem wojsk Frontu było osłanianie granic z Węgrami i Rumunią, a następnie uderzenie na Tulczę i Konstancę oraz miały „zająć północną Dobrudzę, wyjść na granicę z Bułgarią, odcinając Rumunię od morza”. Dowództwo frontu sformowano na bazie dowództwa Moskiewskiego Okręgu Wojskowego.

Po sformowaniu w czerwcu 1941 rozwinął się na linii: Kamieniec Podolski, Soroki, Orgiejew, Komrat, Izmaił przeciw niemieckiej Grupie Armii „Południe” (3 i 4 Armia rumuńska, 11 Armia niemiecka). Toczył walki obronne i odwrotowe na Ukrainie, początkowo w rej. Krzywego Rogu potem Zaporoża. W ciężkich walkach zmuszony został do powolnego odwrotu przez wojska rumuńskie i 11 Armię niemiecką. Po zwycięstwie Grupy Armii „Środek” pod Humaniem, gdzie zniszczona została duża część wojsk sąsiedniego Frontu Południowo-Zachodniego (07/08.1941), jego wojska musiały wycofać się za Dniepr. Pozostawiono jednak silną załogę w Odessie, która broniła się jeszcze przez dwa miesiące. Po otrzymaniu posiłków (nowe 6 i 12 Armia) Front Południowy wytrzymał nad Dnieprem do początków września kiedy to wojska niemieckiej 11 Armii zdobyły przyczółki i przebiły się w rejon Krymu. Próby przeciwuderzeń na tyły tej armii w końcu września zakończyły się klęską, gdy z kolei na tyły Frontu uderzyła 1 Grupa Pancerna gen. Kleista (kocioł pod Melitopolem). Do 5 października 1941 większość wojsk Frontu – 9 i 18 Armia uległa likwidacji. Resztki Frontu Południowego wycofały się za rzekę Mius.

W ciągu października front został jednak odbudowany (9 Armia, 18 Armia, 12 Armia) mimo że trzeba było wycofać się jeszcze dalej na wschód. W listopadzie 1941 ustabilizował się na linii: Artiomowsk, Debalcewo, Rostów nad Donem. 20 listopada 1941 r. utracono Rostów nad Donem. W listopadzie – grudniu 1941 front przeprowadził operację zaczepną w rejonie Rostowa przeciw niemieckiej 1 Armii Pancernej. Gdy Niemcy wjeżdżali do Rostowa od 3 dni trwała już kontrofensywa Frontu Południowego. W pierwszej połowie listopada otrzymano dwie nowe armie (37 i 56), które uderzyły w północno-wschodnie skrzydło 1 Armii Pancernej. Natarcie było na tyle skuteczne, że do 2 grudnia Niemcy wycofali się za rzekę Mius. Ofensywę kontynuowano w styczniu 1942 wraz z Frontem Południowo-Zachodnim w ramach zaczepnej operacji barwienkowsko-łozowskiej, co doprowadziło do powstania przyczółka barwienkowsko-łozowskiego. Jednak dalsza próba wyzwolenia rejonu Donbasu zakończyła się niepowodzeniem (maj 1942), ze względu na niemiecką operację zaczepną. W lipcu 1942 Front Południowy (skład: 12, 18, 24, 37, 56 Armie, 4 Armia Lotnicza) zmuszony został do kolejnego odwrotu i wycofania za Don. Po pokonaniu wojsk Frontu Południowo-Zachodniego Niemcy maszerując wzdłuż Donu zagrozili tyłom frontu, który musiał wycofać się za tę rzekę. Kolejne uderzenie wojsk Grupy Armii „A” doprowadziło do jeszcze większego odwrotu, tym razem aż w dolinę rzeki Kubań. W nowych warunkach dowództwo sowieckie zdecydowało, że istnienie Frontu Południowego straciło sens. 28 lipca 1942 dowództwo frontu rozwiązano, a wojska przekazano Frontowi Północno-Kaukaskiemu.

Front w składzie czterech armii oraz armii lotniczej miał wykonać uderzenie na zachód w celu wyzwolenia Rostowa i zablokowania wojsk niemieckich na Kaukazie. W wyniku przeprowadzonej operacji (1.01.1943 – 18.02.43) uzyskano tylko częściowe powodzenie. Front wziął udział w końcowej części operacji stalingradzkiej (likwidacja katielnikowskiego zgrupowania niemieckiego), następnie w operacji na Salsk, Rostów nad Donem i w Zagłębiu Donieckim. Rostów wyzwolono (14 lutego) i odrzucono Niemców za rzekę Mius, ale nie udało się odciąć wojsk niemieckich na Kaukazie. Dalsze próby przełamania obrony niemieckiej zakończyły się niepowodzeniem. W lipcu – sierpniu posuwał się wzdłuż wybrzeża Morza Azowskiego prowadząc walki z 6 Armią niemiecką. Wraz z wojskami Frontu Południowo-Zachodniego wyzwolił Donbas (13.08.1943 – 22.09.1943). Pod koniec września wyszedł na linię Zaporoże, Melitopol. Następnie odrzucono przeciwnika spod Melitopola i odcięto wojska niemieckie na Krymie (29.09.1943 – 5.11.1943). 20.10.1943 przemianowany na 4 Front Ukraiński.

Dowódcy Frontu Stopień Imię i nazwisko Okres pełnienia służby Formowania generał armii Iwan Tiuleniew ok. 21. VI 1941 – 30 VIII 1941 I formowanie generał porucznik Dmitrij Riabyszew 30 VIII 1941 – 5 X 1941 generał pułkownik Jakow Czeriewiczenko 5 X 1941 – 24 (18?) XII 1941 generał porucznik Rodion Malinowski 24 (18?) XII 1941 – 28 VII 1942 generał pułkownik Andriej Jeriomienko 1 I 1943 – 2 II 1943II formowanie gen. por./gen. płk Rodion Malinowski 2 II 1943 – 22 III 1943 gen. por./gen. płk/gen. armii Fiodor Tołbuchin 22 III 1943 – 20 X 1943

Struktura organizacyjna Skład frontu w latach 1918-1920 8 Armia 9 Armia 10 Armia 11 Armia 12 Armia

Skład frontu (1.07.1941) 9 Armia 18 Armia 9 Samodzielny Korpus Strzelecki, 3 Korpus Powietrznodesantowy 116 i 189 Dywizje Strzeleckie 81, 83, 84 i 86 rejony umocnione 137, 515 i 527 Pułki artylerii haubic wielkiej mocy 245 samodzielny dywizjon artylerii wielkiej mocy 15 brygada obrony przeciwlotniczej (ПВО) Zaporoski, Kiszyniowski, Mohylewsko-podolski i Pierwomajski brygadowy rejon obrony przeciwlotniczej (бригадный район ПВО) 391 i 504 samodzielny dywizjon artylerii przeciwlotniczej 317 lotniczy pułk rozpoznawczy 19 pułk pontonowo-mostowy Flotylla Dunajska. Front liczył łącznie 21 dywizji (w tym 4 pancerne, 2 zmotoryzowane i 3 dywizje kawalerii).

Skład frontu (1943) Utworzony 1 stycznia 1943 w wyniku przemianowania Frontu Stalingradzkiego w składzie: 2 Armia Gwardii 5 Armia Uderzeniowa 28 Armia 44 Armia 51 Armia 8 Armia LotniczaP.N. Pospiełow, Wielka wojna narodowa Związku Radzieckiego 1941-1945. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej Warszawa 1969, s.287..

85 Brygada Pancerna 10, 23 i 27 samodzielne zmotoryzowane bataliony narciarzy (аэросанные) 1105 pułk artylerii 101 gwardyjski pułk artylerii przeciwpancernej 383 pułk artylerii przeciwpancernej 487 samodzielny pułk moździerzy 488 i 489 pułk moździerzy 18 samodzielna brygada moździerzy gwardyjskich (BM-13) 4, 18, 19, 89, 91 i 92 pułk moździerzy gwardyjskich (BM-13) 223 i 622 pułki artylerii przeciwlotniczej 1 i 2 brygada pontonowo-mostowa 7 i 9 brygada sapersko-minowa 43 inżynieryjna brygada specjalnego przeznaczenia 63 brygada inżynieryjno-saperska 1 pułk pontonowo-mostowy 17 gwardyjski batalion minerów 119 i 240 samodzielne bataliony inżynieryjne 1504 samodzielny batalion saperów.

Przypisy

Bibliografia Путеводитель В двух томах, том I, red. Л.В.Двойных, Т.Ф.Каряева, М.В.Стеганцев, 1991. Военная история Государства Российского, Великая Отечественная Действующая армия 1941–1945 гг., red. В. А. Золотарева,Москва 2005.

Mała Encyklopedia Wojskowa MON 1970

Południowy Kategoria:Radzieckie jednostki organizacyjne wojska utworzone w 1918 Kategoria:Radzieckie jednostki organizacyjne wojska rozwiązane w 1920 Kategoria:Radzieckie jednostki organizacyjne wojska utworzone w 1941 Kategoria:Radzieckie jednostki organizacyjne wojska rozwiązane w 1943