Atak na Pearl Harbor – przeprowadzony 7 grudnia 1941 roku japoński atak lotniczo-morski na amerykańskie bazy marynarki wojennej i lotnictwa na wyspie Oʻahu na Hawajach, będący jednym z ataków rozpoczynających działania II wojny światowej na obszarze Pacyfiku i elementem szerzej rozumianej wojny na Pacyfiku. Skutkiem ataku na najważniejszą bazę amerykańskiej Floty Pacyfiku – Naval Station Pearl Harbor – oraz kilka baz amerykańskiej armii i piechoty morskiej, było przystąpienie Stanów Zjednoczonych do II wojny światowej. Atak został przeprowadzony w okresie narastającego napięcia politycznego w regionie Pacyfiku wywołanego japońską agresją na Chiny, po przystąpieniu przez cesarstwo japońskie do paktu trójstronnego oraz w czasie największych sukcesów nazistowskiej III Rzeszy na froncie wschodnim II wojny światowej.
Operacja poprzedzona została wielomiesięcznymi przygotowaniami, studiami koncepcyjnymi, grami wojennymi i ćwiczeniami, w trakcie których były jednocześnie prowadzone negocjacje dyplomatyczne Japonii ze Stanami Zjednoczonymi. Po niepomyślnym zakończeniu negocjacji, atak został przeprowadzony za pomocą 360 samolotów bombowych, torpedowych oraz myśliwskich startujących z sześciu lotniskowców wchodzących w skład zespołu Kidō-butai pod dowództwem wadm. Chūichiego Nagumo.
Przeprowadzając atak bez wcześniejszego wypowiedzenia wojny, japońska marynarka wojenna uzyskała operacyjne zaskoczenie, co umożliwiło zniszczenie znacznej części trzonu Floty Pacyfiku. W dwugodzinnym ataku zatopionych lub ciężko uszkodzonych zostało pięć z ośmiu pancerników oraz szereg okrętów innych klas, na okolicznych zaś lotniskach zniszczonych lub ciężko uszkodzonych zostało 328 amerykańskich samolotów. W wyniku ataku Flota Pacyfiku zepchnięta została do strategicznej defensywy, co umożliwiło Japonii osiągnięcie wszystkich terytorialnych i ekonomicznych celów wojny w ciągu zaledwie pięciu następnych miesięcy.
Sukces w skali operacyjnej ataku na Pearl Harbor stanowił jednak jedno ze źródeł niepowodzenia strategicznego planu szybkiego rozstrzygnięcia wojny na korzystnych dla Japonii warunkach. Atak rozpoczął bowiem długą, czteroletnią wojnę, której wobec różnicy potencjałów obu krajów, Japonia nie miała szansy wygrać. Japoński atak na okręty w amerykańskiej bazie skutkował również wypowiedzeniem Stanom Zjednoczonym wojny przez Niemcy i Królestwo Włoch, co spowodowało włączenie USA do wojny także na teatrze europejskim.
Geneza ataku Od połowy lat 30. XX wieku Cesarstwo Wielkiej Japonii znajdowało się w fazie ekspansji, z otwartym od 1937 roku konfliktem zbrojnym z Chinami. Japonia, pozbawiona znaczących zasobów surowców mineralnych na terytorium macierzystym, dążyła do ich przejęcia drogą podboju na terytoriach innych państw. Sprzyjały temu rosnące wpływy armii cesarskiej w życiu politycznym kraju, działania młodych oficerów armii i marynarki – bakuryo – których celem było zwiększenie wpływów w życiu politycznym, połączone z aktami terroryzmu politycznego, nacjonalizmem i rasizmemRobert Stern: Scratch One Flattop, s. 13. Ideologia Wielkiej Strefy Wspólnego Dobrobytu Azji Wschodniej z jej hasłami „Azji dla Azjatów”, niezależnie od chęci zniszczenia wpływów „białych” europejskich mocarstw kolonialnych w Azji Południowo-Wschodniej, połączona była z przekonaniem o wyższości Japończyków nad innymi ludami rasy żółtejEri Hotta: Pan-Asianism and Japan’s War, s. 205–206.. Ideologia Wielkiej Strefy Wspólnego Dobrobytu była w praktyce narzędziem dominacji nad Chińczykami, Koreańczykami, Malajami i innymi ludami azjatyckimi, które postrzegano jako zacofane i dziecinne. thumb|Grupa ofiar masakry nankińskiej Brutalność wojny chińsko-japońskiej, z masakrą nankińską na czele, spowodowała oburzenie i wzrost poparcia dla Chin w amerykańskim społeczeństwie. Korelowało to z obowiązującą od 1931 roku doktryną Stimsona, odmawiającą uznania zmian terytorialnych dokonanych siłą, co stało się przyczyną wsparcia politycznego, materiałowego i sprzętowego Stanów Zjednoczonych dla rządu Czang Kaj-szekaKrzysztof Michałek: Na drodze ku potędze, s. 354.. Postawiło to Stany Zjednoczone na kursie kolizyjnym z działaniami kolejnych rządów japońskich. W grudniu 1937 roku doszło do zatopienia amerykańskiej kanonierki „Panay” na rzece JangcyIan Toll: Pacific Crucible, s. 112–114. Incydent ten był rezultatem zaostrzania się i militaryzacji japońskiej polityki. 26 lipca 1939 roku Stany Zjednoczone wypowiedziały traktat handlowy z Japonią z 1911 roku, a w lipcu 1940 roku (po zajęciu przez cesarstwo Indochin Francuskich) amerykański Kongres uchwalił ustawę o kontroli eksportu, wprowadzającą ograniczenia eksportu metali i paliw lotniczych do JaponiiKrzysztof Michałek: Na drodze ku potędze, s. 368–391.. left|thumb|Ceremonia zawarcia Paktu Trójstronnego między Japonią, III Rzeszą i Włochami Po przystąpieniu Japonii do Paktu Trzech z hitlerowskimi Niemcami i Włochami, w październiku 1940 roku embargo zostało rozszerzone przez wprowadzenie zakazu eksportu stali, złomu żelaznego i części lotniczych. Trójprzymierze zostało bowiem odczytane w Waszyngtonie jako akt wrogi, którego ostrze – obok Wielkiej Brytanii – skierowane było w kierunku Stanów ZjednoczonychStanley Sandler: World War II in the Pacific, s. 581.. W kwietniu 1941 roku Japonia uzyskała zapewnienie Adolfa Hitlera, że Niemcy wypowiedzą wojnę Stanom Zjednoczonym w razie wybuchu wojny japońsko-amerykańskiej. Zapewnienie to Hitler ponowił w listopadzie oraz na początku grudnia tego samego rokuAlan Zimm: The Attack on Pearl Harbor, s. 33–37..
26 lipca 1941 roku – w reakcji na pełną japońską okupację Francuskich Indochin oraz z obawy o zaatakowanie przez Japonię radzieckiej Syberii – zamrożono japońskie aktywa w USA, faktycznie odcięto też Japonię od dostaw ropy naftowejStanley Sandler: World War II in the Pacific, s. 508–511.. Nałożone przez USA, Wielką Brytanię i Holandię embargo na dostawy ropy do cesarstwa, stanowiło bezpośrednie zagrożenie dla japońskich planów militarnych i stało się przyczyną intensywnych dyskusji w Tokio. Stany Zjednoczone zaspokajały bowiem dotąd 80% japońskiego zapotrzebowania na ropę. Japonia zamierzała zająć bogate w ropę tereny południowo-wschodniej Azji bez względu na zachodnie embargo, zdaniem zaś militarystycznych polityków japońskich, embargo bezpośrednio przymusiło ją do tegoStanley Sandler: World War II in the Pacific, s. 450–452..
Istotnym czynnikiem w japońskim planowaniu politycznym i wojennym była kwestia Filipin. Od wojny amerykańsko-hiszpańskiej (1898) Filipiny były terytorium zależnym Stanów Zjednoczonych, które na podstawie amerykańskiej ustawy Tydings–McDuffie Act z 1934 roku, miało uzyskać niepodległość w roku 1944. W latach 30. XX wieku na terytorium Filipin stacjonowały jednak siły amerykańskie, w Manili znajdowała się też baza amerykańskiej Floty Azjatyckiej. Od kontynentu azjatyckiego Filipiny oddzielone są Morzem Południowochińskim, przez które biegły najdogodniejsze szlaki komunikacyjne z Holenderskich Indii Wschodnich do Japonii, które cesarstwo zamierzało zdobyć w najważniejszej fazie swoich podbojów w Azji Południowo-Wschodniej. Ani japońska armia, ani japoński rząd nie miały żadnych militarnych bądź ekonomicznych interesów w ataku na Filipiny, które nie były zbyt bogate w surowce naturalne, w porównaniu do innych obszarów w regionieStanley Sandler: World War II in the Pacific, s. 478–479.. Na opanowanie Filipin naciskała natomiast japońska marynarka wojenna, która amerykańskie bazy morskie i lotnicze w archipelagu odczytywała jako zagrożenie dla linii komunikacyjnych. Spowodowało to, że w japońskich kręgach politycznych i wojskowych, toczyła się dyskusja na temat potencjalnej reakcji amerykańskich sił na Filipinach na ofensywne operacje japońskie w regionie. Brano pod uwagę, zarówno ominięcie przez japońskie siły Filipin w swoich podbojach, jak i zaatakowanie ich – co automatycznie oznaczałoby wojnę ze Stanami ZjednoczonymiCraig Symonds: The Battle of Midway, s. 90–93..
Znaczenie bazy w Pearl Harbor Krytyczny charakter Hawajów był bardzo dobrze rozumiany po obu stronach Oceanu Spokojnego. Pearl Harbor zajmowało centralną pozycję w obszarze Pacyfiku; zlokalizowane było 2074 mil morskich od San Francisco, 2200 mil od San Diego, 5000 mil od Filipin i 3350 mil od Tokio; bazę marynarki utworzono tam po raz pierwszy w 1908 roku, a siedziba dowództwa Floty Pacyfiku znajdowała się tam od roku 1940. Stanowiło również istotne centrum logistyczne i remontowe w komunikacji morskiej i powietrznej między Stanami Zjednoczonymi a Filipinami. Stanowiło też idealną bazę wyjściową dla amerykańskiego kontrataku przeciwko Japonii oraz ostatnią linię obrony przeciwko japońskiemu atakowi na amerykańskie Zachodnie WybrzeżeAlan Zimm: The Attack on Pearl Harbor, s. 15–17.. thumb|Widok w kierunku południowym bazy Pearl Harbor oraz baza lotnicza Hickam w 1940 roku. W centrum widoczna jest wyspa Ford, z lotniskowcem „Enterprise” nietypowo zacumowanym wraz z pancernikami w Battleship Row. Wiosną 1940 roku prezydent Roosevelt przekazał szefowi operacji morskich (CNO) adm. Haroldowi Starkowi polecenie, aby doroczne ćwiczenia Fleet Problem odbyły się na centralnym Pacyfiku – na zachód od Hawajów, co miało pełnić rolę odstraszania przeciw dalszej agresji japońskiej w południowej AzjiCraig Symonds: Nimitz at War, s. 3–4.. Po zakończeniu Fleet Problem XXI prezydent podjął jednak decyzję, że flota nie wróci na Zachodnie Wybrzeże, lecz pozostanie w Pearl HarborAlbert Nofi: To Train the Fleet for War, s. 262.. Niektórzy wysocy rangą oficerowie floty amerykańskiej uważali taką decyzję za ryzykowną, uważając że wysunięta baza w Pearl Harbor nie jest przygotowana infrastrukturalnie i socjalnie na przyjęcie tak dużej floty. Podnoszono argumenty o dużych trudnościach logistycznych z zaopatrzeniem tej bazy oraz o trudnościach szkoleniowych. Pozostaniu floty w Pearl Harbor otwarcie sprzeciwiał się ówczesny dowódca Floty Pacyfiku adm. James Richardson, co stało się jednym z powodów jego zdymisjonowania przez prezydenta Roosevelta.
W samym imperium japońskim baza w Pearl Harbor widziana była nie tylko jako zagrożenie dla dalszej ekspansji, mogła bowiem stanowić punkt wyjścia dla spodziewanego przez Japończyków amerykańskiego kontrataku po przygotowywanej japońskiej inwazji na bogate w surowce Holenderskie Indie Wschodnie, Malaje Brytyjskie, w tym fortecę Singapur. Hawaje stanowiły także część idei japońskiej Wielkiej Strefy Wspólnego Dobrobytu Azji Wschodniej i jako takie przedstawiane były jako legitymizowany obiekt japońskiej ekspansji. Ponadto 160 000 mieszkańców z 400 000 populacji Hawajów, Japończycy uważali za doho, czyli etnicznych Japończyków, którzy według japońskiej propagandy pragnęli re-unifikacji z ich japońskimi korzeniami. left|thumb|Inicjator ataku adm. Isoroku Yamamoto Nie jest dziś wiadome z całą pewnością, kiedy u admirała Isoroku Yamamoto narodziła się konkretna idea ataku na bazę na Hawajach. Najpoważniejszym źródłem informacji na ten temat był wiceadmirał Shigeru Fukudome – szef sztabu adm. Yamamoto od 5 listopada 1939 do 10 kwietnia 1941 roku. Według admirała Fukudome, dowódca Połączonej Floty po raz pierwszy wspomniał mu o swoim pomyśle w marcu bądź w kwietniu 1940 rokuGordon Prange: At Dawn We Slept, s. 14. W trakcie tej rozmowy, obaj admirałowie zgodzili się, że najważniejszą rolę w tej operacji pełnić powinny ataki torpedowe. Idea japońskiego ataku na Pearl Harbor nie była jednak nowa. Już bowiem w 1927 roku rozważano na poziomie akademickim japońskich wyższych uczelni wojskowych atak na Pearl Harbor za pomocą dwóch lotniskowcówRobert Stern: Scratch One Flattop, s. 16–17. Także w Stanach Zjednoczonych, serię ćwiczeń ataku na Pearl Harbor – w ramach dorocznych manewrów Fleet Problem – od 1928 roku przeprowadziły również amerykańskie lotniskowce. 7 stycznia 1941 roku adm. Yamamoto złożył formalną propozycję ataku na Pearl Harbor szefowi sztabu japońskiej marynarki adm. Osami Nagano.