Ludobójstwo – zbrodnia przeciwko ludzkości, obejmująca celowe wyniszczanie całych lub części narodów, grup etnicznych, religijnych lub rasowych poprzez: fizyczne zabójstwa członków grupy; powodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy; wstrzymanie urodzeń w obrębie grupy; stworzenie warunków życia obliczonych na fizyczne wyniszczenie; przymusowe odbieranie dzieci.

Definicja Termin ludobójstwo (a dokładnie ang. genocide, który później został przetłumaczony na ludobójstwo)Wyraz powstały z dwóch członów: gr. γένος genos (ród, rodzaj, szczep) i końcówki -cide (od łac. caedes mordowanie, zabijanie) na wzór homicide, łac. homicidium 'zabójstwo' (Zbrodnie przeszłości. Opracowania i materiały prokuratorów IPN, t. 2: Ludobójstwo s.14 i 21). wprowadził polski prawnik Rafał Lemkin (1900–1959; po emigracji do USA używający imienia Raphael) w swojej pracy „Axis Rule in Occupied Europe” („Rządy Osi w okupowanej Europie”) wydanej w 1944 w USA. Użyto go w akcie oskarżenia w procesie norymberskim przeciwko przywódcom nazistowskich Niemiec (choć Karta Międzynarodowego Trybunału Wojskowego w Norymberdze nie wymieniała expressis verbis ludobójstwa, lecz jedynie zbrodnie przeciwko ludzkości, ). Do języka prawnego termin ludobójstwo wszedł za sprawą Konwencji ONZ w sprawie Zapobiegania i Karania Zbrodni Ludobójstwa podpisanej 9 grudnia 1948, której wstępny projekt był współtworzony przez Rafała Lemkina.

Artykuł II Konwencji definiuje ludobójstwo jako czyn „dokonany w zamiarze zniszczenia w całości lub części grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych, jako takich:

a) zabójstwo członków grupy

b) spowodowanie poważnego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia psychicznego członków grupy

c) rozmyślne stworzenie dla członków grupy warunków życia, obliczonych na spowodowanie ich całkowitego lub częściowego zniszczenia fizycznego

d) stosowanie środków, które mają na celu wstrzymanie urodzin w obrębie grupy

e) przymusowe przekazywanie dzieci członków grupy do innej grupy”Definicję tę powtarza Artykuł 6 Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego z 17 lipca 1998 (Dz.U. 2003 nr 78 poz. 708).

W pierwotnej wersji Konwencji z 1946 definicja ta obejmowała również zbrodnie popełnione z przyczyn „politycznych”, lecz zostały one usunięte ze względu na naciski m.in. Związku Radzieckiego, prawdopodobnie z powodu obawy Stalina przed odpowiedzialnością.

Konwencja ta wskazuje, że karane jest nie tylko ludobójstwo, ale także podżeganie do niego, współuczestnictwo, usiłowanie jego popełnienia oraz zmowa w celu jego popełnienia. W celu skutecznego ścigania zbrodni zapowiedziano karanie winnych bez względu na ewentualne sprawowanie przez nich funkcji państwowych. Orzekanie o zbrodni ludobójstwa i karanie jej zostało powierzone sądownictwu wewnętrznemu państw-członków konwencji oraz sądownictwu międzynarodowemu, o ile dane państwo jest członkiem tego systemu.

Konwencja ONZ z 26 listopada 1968 zalicza ludobójstwo do zbrodni nieprzedawnialnych.

Alain Besançon, francuski politolog, historyk socjologii i filozofii, tak zdefiniował to pojęcie: ludobójstwo w sensie właściwym, w odróżnieniu od zwykłej rzezi, żąda następującego kryterium: jest to rzeź zamierzona w ramach ideologii, stawiającej sobie za cel unicestwienie części ludzkości dla wprowadzenia własnej koncepcji dobra. Plan zniszczenia ma obejmować całość określonej grupy, nawet jeśli nie zostaje doprowadzony do końca w rezultacie niemożliwości materialnej czy zwrotu politycznego.

Ludobójstwo w historii thumb|Ludobójstwo (Holocaust) Samo zjawisko jest o wiele starsze – za przykłady ludobójstwa uważa się eksterminację Jaćwingów i Prusów przez Krzyżaków w XIII-XIV w. Autor stwierdza tam, że o eksterminacyjnej działalności zakonu krzyżackiego względem Prusów i Jaćwingów świadczą źródła pochodzące od księdza krzyżackiego Piotra z Dusburga. czy śmierć niemal jednej trzeciej populacji Irlandii w XVII wieku w wyniku kampanii Cromwella w IrlandiiSamuel Totten, Paul Robert Bartrop. Dictionary of Genocide: Volume One: A-L, s. 91.. Niektórzy autorzy do wczesnych przykładów tego typu zbrodni zaliczają także eksterminację katarów podczas krucjat prowadzonych przez Kościół katolicki i wyniszczenie Wandei przez rządowe „kolumny piekielne” w okresie rewolucji francuskiej. W XX wieku ludobójstwo dotknęło Ormian, Asyryjczyków i Greków Pontyjskich w Turcji, Polaków, wielu mniejszości narodowych w Związku Radzieckim (operacja polska NKWD lub sztucznie wywołany głód na Ukrainie), w Afryce i Azji, Niemcy dokonali eksterminacji ludności żydowskiej (Holocaust) i cygańskiej (Porajmos).Ludobójstwo na Polakach w Małopolsce wschodniej i na Wołyniu dokonane przez Ukraińców z UPA.Szacunkowo zginęło ok 100000 do nawet 200000 cywilów.

Eksterminacja ludności miała też miejsce w czasie kolonizacji obu Ameryk, gdzie najpierw na Antylach Hiszpanie doprowadzili do wytępienia rodzimej ludności poprzez zmuszanie ich do niewolniczej pracy, a później amerykańscy pionierzy w Ameryce Północnej. W obu przypadkach eksterminacja nie była celem samym w sobie, lecz wynikiem ekspansji terytorialnej Europejczyków na ziemiach nowego lądu. Podobnie wyglądała sytuacja w przypadku wyniszczania rdzennej ludności w Ameryce Południowej czy w Australii, gdzie masowo ginęli Aborygeni.

Często jednak wymieranie tych grup etnicznych było spowodowane nie tylko zmuszaniem ich do ciężkiej pracy czy zabijaniem, lecz także niemożliwością przystosowania się do nowych warunków kulturowych wprowadzanych przez Europejczyków. Jednoznacznie nie można określić, jak bardzo procesy te były celowe i planowe, oraz w jakim stopniu wynikały z nieświadomości odpowiednich instytucji.

Przykłady ludobójstw

Prawo polskie

Ogólna charakterystyka Choć sama nazwa „ludobójstwo” nie jest wprost wymieniana w polskim kodeksie karnym jako typ przestępstwa, jest ono zbrodnią uregulowaną w art. 118 Kodeksu karnego z 1997 roku, umieszczonym w rozdziale XVI – „Przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne”.

Zgodnie z art. 118 § 1 k.k. karalne jest dokonanie zabójstwa lub spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu osoby należącej do grupy narodowej, etnicznej, rasowej, politycznej, wyznaniowej lub grupy o określonym światopoglądzie, jeżeli sprawca działa w celu wyniszczenia takiej grupy w całości lub w części. Czyn ten zagrożony jest karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 12 albo karą dożywotniego pozbawienia wolności. Artykuł 118 § 2 k.k. penalizuje ponadto stwarzanie dla członków takiej grupy warunków życia grożących jej biologicznym wyniszczeniem, stosowanie środków mających służyć wstrzymaniu urodzeń w obrębie grupy oraz przymusowe odbieranie dzieci osobom do niej należącym – czyny te zagrożone są karą pozbawienia wolności od lat 5 do 25.

Różnice względem konwencji o ludobójstwie Definicja zawarta w art. 118 k.k. różni się od definicji ludobójstwa zawartej w art. II Konwencji ONZ z 1948 roku. Na przykład zamiast konwencyjnego zwrotu „” użyto sformułowania „kto w celu”, które w literaturze interpretowane jest jako odnoszące się do zamiaru bezpośredniego. Zakres grup chronionych w art. 118 § 1 k.k. również odbiega od zakresu stosowanego w konwencji o ludobójstwie. Polski ustawodawca, oprócz przesłanek narodowej, etnicznej, rasowej i wyznaniowej, objął ochroną również grupy polityczne oraz grupy o określonym światopoglądzie, które nie są wymienione w konwencji. Ponadto w miejsce konwencyjnej grupy religijnej odnosi się do grupy wyznaniowej. Odstępstwem od konwencji jest też pominięcie wyrządzenia rozstroju zdrowia psychicznego w klasyfikacji czynu na rzecz ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.

Zobacz też

czystka etniczna masowe morderstwo Międzynarodowy Trybunał Karny obóz koncentracyjny terroryzm zbrodnia wojenna

Uwagi

Przypisy A. Besançon, Przekleństwo wieku. O komunizmie, narodowym socjalizmie i jedyności Zagłady, Warszawa 2000, s. 83.

J. Białocerkiewicz, Prawo międzynarodowe publiczne. Zarys wykładu, Toruń 2007, s. 462.

Bibliografia Bernard Bruneteau, Wiek ludobójstwa, Oficyna Wydawnicza „Mówią wieki”, Warszawa 2005 Paweł Machcewicz: Narodziny pojęcia „ludobójstwo”. Jak nazywać zbrodnie?, [w:] „Polityka”, 25 IV – 8 V 2012, nr 17/18, s. 68-71. Kocharyan, Hovsep and Vardanyan, Lusine, The Protected Group in the Crime of Genocide: Between "People", "Nation" and "Social Group" (September 07, 2026). Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=7427158 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.7427158

! Kategoria:Międzynarodowe prawo karne Kategoria:Przestępstwa Kategoria:Psychologia konfliktu