Nałęczów (dawniej: Nałęczów-Zdrój) – miasto w województwie lubelskim, w powiecie puławskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Nałęczów. Historycznie położony jest w Małopolsce (początkowo w ziemi sandomierskiej, a następnie w ziemi lubelskiej). Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Nałęczów liczył 3753 mieszkańców.
. Leczy się tam przede wszystkim choroby: wieńcową, nadciśnienie tętnicze, nerwice serca i stany ogólnego wyczerpania psychofizycznego. W powrocie do zdrowia pomaga mikroklimat sprzyjający naturalnemu obniżeniu się ciśnienia tętniczego krwi oraz zmniejszeniu dolegliwości serca. Nałęczów posiada również dobre warunki dla rehabilitacji pacjentów po zawale serca i operacjach kardiochirurgicznych.
W centrum miasta znajduje się 25-hektarowy park Zdrojowy ze stawem i z historyczną zabudową: pałacem Małachowskich, sanatorium „Książę Józef”, Starymi Łazienkami, Werandkami, Domkiem Gotyckim. Do nowszych budynków stojących w tej okolicy należą: Dom Zdrojowy, „Pawilon Angielski”, sanatoria uzdrowiskowe: „Rolnik”, „Atrium”, „Termy Pałacowe”.
Nałęczów jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii św. Jana Chrzciciela.
Położenie geograficzne Nałęczów leży na Wyżynie Lubelskiej w środkowej części Płaskowyżu Nałęczowskiego. Jest częścią trójkąta turystycznego: Puławy – Kazimierz Dolny – Nałęczów. Położony jest nad rzeką Bystrą, przy ujściu jej dopływu Bochotniczanki. Obszar miasta jest silnie zróżnicowany pod względem wysokości, pofałdowany i poprzecinany głębokimi wąwozami. Najwyżej położone są południowe i północne wzniesienia doliny, osiągające odpowiednio wysokości 212,2 (Las Zakładowy) oraz 207,3 m n.p.m. Centrum miasta z Parkiem Zdrojowym wznosi się na wysokości 170–175 m n.p.m.
Zarys historii Nałęczowa
Początki sięgają przełomu VIII i IX wieku, gdy na obecnej Górze Poniatowskiego, wzgórzu górującym nad okolicą, wzniesiono gród. Później centrum osady przeniesiono na wzgórze, gdzie dziś znajduje się kościół parafialny. W I połowie XIV w. powstała parafia. Również w tym samym stuleciu dokonano lokacji wsi na prawie niemieckim. Pierwotnie miejscowość była nazywana Bochotnicą.
23 czerwca 1751 tereny te należące do Aleksandra Gałęzowskiego zakupił Stanisław Małachowski (starosta wąwolnicki), nazywając w 1772 roku od noszonego przez swój ród herbu Nałęcz całą posiadłość Nałęczowem. Po powstaniu styczniowym dobra nałęczowskie kupił Michał Górski.
Około 1800 odkryto lecznicze właściwości wód i złoża borowin, a po ich analizie chemicznej w 1817 roku potwierdził je prof. Piotr Celiński z Uniwersytetu Warszawskiego. Wyniki te wykorzystali trzej lekarze-sybiracy: Fortunat Nowicki, Wacław Lasocki i Konrad Chmielewski, modernizując w końcu XIX w. funkcjonujące już uzdrowisko za pieniądze ówczesnego właściciela Nałęczowa – Michała Górskiego. Stworzył on uzdrowisko w dzisiejszym kształcie miasta ogrodu. To on uczynił z Nałęczowa liczący się ośrodek leczniczo-kulturalny. Kuracjuszami byli tutaj m.in. Stefan Żeromski, Bolesław Prus i Henryk Sienkiewicz.
3 grudnia 1961 roku otwarto Muzeum Bolesława Prusa.
W 1963 roku Nałęczów otrzymał prawa miejskie. W latach 1975–1998 miasto należało administracyjnie do ówczesnego województwa lubelskiego.
Ludność Według danych z 30 czerwca 2010 liczba mieszkańców gminy miejskiej Nałęczów (osób faktycznie zamieszkałych w Nałęczowie) wynosiła 4250. Gęstość zaludnienia była stosunkowo niewielka – wynosiła przeciętnie 303 osoby na km² wobec 1048 na 1 km² przeciętnie w miastach województwa lubelskiego. Większość mieszkańców stanowiły kobiety: 2287 kobiet wobec 1897 mężczyzn – wskaźnik feminizacji wynosił więc aż 121. Dane z 31 grudnia 2012 pokazywały wyraźny spadek liczby ludności do 3958. Struktura demografii według płci kształtowała się następująco – 2142 kobiety wobec 1816 mężczyzn.
Struktura ludności według ekonomicznych grup wieku przedstawiała się następująco: 19,86% (831 osób) – ludność w wieku przedprodukcyjnym 61,59% (2577 osób) – ludność w wieku produkcyjnym 18,55% (776 osób) – ludność w wieku poprodukcyjnym. Zatem na 100 osób w wieku produkcyjnym przypadały 62 osoby w wieku nieprodukcyjnym.
Przyrost naturalny miał wartość –0,5 ‰ (–2 osoby). Saldo migracji kształtowało się ujemnie (-6,8‰) i wynosiło. Piramida wieku mieszkańców Nałęczowa w 2014 roku: 690x480px
Ludzie związani z Nałęczowem
Gospodarka Ważną rolę w gospodarce Nałęczowa odgrywa rolnictwo. Świadczy o tym m.in. struktura użytkowania ziemi, według której użytki rolne – gleby II i III klasy bonitacyjnej – stanowią 70,4% powierzchni miasta, a 85,3% – powierzchni gminy. Na jej obszarze znajduje się ok. 2000 gospodarstw rolnych o przeciętnej powierzchni niewiele ponad 2 ha użytków rolnych. Przeważa produkcja roślinna, obok upraw zbożowych (ok. 50% w strukturze zasiewów) istotne znaczenie mają: sadownictwo, uprawy krzewów jagodowych, chmielu, buraków cukrowych (ok. 7% powierzchni upraw), warzyw (głównie ziemniaków – 9% struktury zasiewów) oraz szkółkarstwo.
W 2008 w pozarolniczych działach gospodarki działało ponad 600 podmiotów (w tym w samym mieście – 400). Strukturę według formy prawnej podmiotów gospodarczych miasta i gminy Nałęczów w 2008 przedstawia poniższa tabela.
+ Podmioty gospodarki narodowej w powiecie puławskim, w gminie miejsko-wiejskiej Nałęczów w roku 2008 Spółki cywilneSpółki cywilne zostały w materiale źródłowym ujęte jako podmioty gospodarcze. Nie uznaje się ich jednak za podmioty prawa. Spółki Spółdzielnie Osoby fizyczne prowadzące działalność gosp.Do wymienionej kategorii nie wlicza się osób prowadzących indywidualne gospodarstwa rolne.OsoboweZ o.o.Akcyjne Miasto Nałęczów 38 02617398 Inne miejscowości w gminie Nałęczów 18 1603220Ogółem56132110618
Uwagi
Trzy największe przedsiębiorstwa w Nałęczowie to: Zakład Leczniczy Uzdrowisko Nałęczów SA Nałęczowianka, sp. z o.o. w Bochotnicy Nałęczowska Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa w Nałęczowie
O charakterze gospodarczym miasta decydują podmioty zajmujące się obsługą kuracjuszy i turystów, korzystających z jego walorów krajobrazowych, klimatycznych i zdrojowych. W 2001 w Nałęczowie działało 50 przedsiębiorstw z branży hotelarstwa i gastronomii oraz 14 związanych z ochroną zdrowia.
Transport thumb|Dworzec kolejowy Najbliższa stacja kolejowa znajduje się we wsi Drzewce-Kolonia, 4 km na północ od centrum miasta Nałęczów. Od 2021 między dworcem a centrum Nałęczowa kursuje autobus elektryczny. Przy stacji znajduje się wąskotorowa stacja kolejowa Nałęczów Wąskotorowy Nadwiślańskiej Kolejki Wąskotorowej. W 2021 uruchomiono system roweru miejskiego.
Przez miasto przebiega równoleżnikowo droga wojewódzka nr 830 łącząca go z Kazimierzem Dolnym i Puławami oraz z odległym o 28 km Lublinem. Droga wojewódzka nr 826 relacji Nałęczów – Przybysławice łączy miejscowość z drogą ekspresową S12/S17. W 2023 ma powstać obwodnica miasta, wyprowadzająca ruch drogi wojewódzkiej 830.
Charakterystyka uzdrowiska Uwarunkowania klimatyczno-przyrodnicze Nałęczów leży w najcieplejszym w kraju, V regionie bioklimatycznym „południowo-wschodnim”. Jest uzdrowiskiem nizinnym, równinnym i charakteryzuje się typem bioklimatu słabo bodźcowym. Średnie roczne usłonecznienie wynosi 1593 godziny (od maja do sierpnia przekracza 200 h w miesiącu), zaś zachmurzenie, liczone z obserwacji południowych, – 69% (w sierpniu – 61%, w grudniu – 81%). Temperatura powietrza w Nałęczowie osiąga średnio w roku 7,4 °C (najcieplejszy miesiąc – lipiec 17,5 °C, najchłodniejszy – styczeń –3,2 °C). Średnia roczna względna wilgotność powietrza w godzinach około południowych to 69% (max grudzień 83% – powietrze umiarkowanie wilgotne, min kwiecień i maj 60% – powietrze umiarkowanie suche). Roczna suma opadów wynosi przeciętnie 540 mm (max opadów w czerwcu – 84 mm, min w lutym – 25 mm). Liczba dni z opadem w ciągu roku kształtuje się na poziomie 155 i jest mniejsza od normy przyjętej dla uzdrowisk (183 dni). W Nałęczowie występuje przewaga wiatrów wschodnich (13,8%) i zachodnich (11,8%) oraz z sektora południowego (SW, S, SE, w sumie 28,8%), zaś cisze stanowią 28,3%. Średnia prędkość wiatru to 3,4 m/s, największa – 4,1 m/s występuje w kwietniu (wiatr umiarkowany).
+ Zanieczyszczenie powietrza w Nałęczowie w latach 1990–2000 Rok Opad pyłu(g/m² na rok) Średniodobowe stężeniePyłu zawieszonego (μg/m³)SO2 (μg/m³)NO2 (μg/m³) 1990 68 14 11 12 1991 69 14 10 30 1992 62 12 6 31 1993 58 10 8 21 1994 58 12 5 16 1995 53 7 3 14 1996 56 9 3 11 1997 61 10 3 13 1998 – 8 3 14 1999 – 7 3 14 2000 – 11 3 13 Norma dla uzdrowisk od 15 V 1998 40 (jak wcześniej) 30 (wcześniej 11) 25 (wcześniej 30)
Specyficzny mikroklimat Nałęczowa wytworzył się dzięki naturalnym warunkom klimatycznym. Jego właściwości lecznicze powodują samoczynne obniżanie ciśnienia tętniczego krwi oraz zmniejszanie dolegliwości chorób serca. Wysoką jonizację powietrza wywołują czynniki takie jak: gleby lessowe, przepływające rzeki Bystra i Bochotniczanka, urozmaicona sieć wąwozów oraz bogata szata roślinna (ok. 72 gatunków drzew i krzewów). Wymienione walory zadecydowały o powstaniu jedynego tego typu w Polsce jednoprofilowego uzdrowiska klimatyczno-kardiologicznego. Najlepsze warunki do lecznictwa klimatycznego panują od maja do września:
+ Ocena warunków biotermicznych do klimatoterapii, Nałęczów 1971–1989 Rodzaj klimatoterapii Miesiące I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Helioterapia * * * * * * * * * * * * Aeroterapia 1 * * * * * ** ** ** * * * * 2 * * * ** *** *** *** *** *** ** * * Kinezyterapia łagodna 1 * * * * ** ** ** ** ** * * * 2 ** ** ** *** *** *** *** *** *** *** ** ** Kinezyterapia intensywna 1 * * * ** *** *** *** *** *** ** * * 2 ** *** *** *** ** ** ** ** ** *** *** ***
Objaśnienie oznaczeń
1 – zwykła odzież letnia 2 – odzież sezonów przejściowych *** – okres przydatny bez ograniczeń ** – okres przydatny z ograniczeniami * – okres nieprzydatny
Ważny punkt oferty uzdrowiska stanowią źródła wód mineralnych z przewagą wodorowęglanu wapnia i żelaza. Budowa geologiczna Płaskowyżu Nałęczowskiego charakteryzuje się dosyć grubą warstwą lessu. Głównym poziom wodonośny występuje w szczelinach węglanowych utworów kredy górnej. Mineralizacja oraz bardzo dobra jakość wody tego poziomu wodonośnego powoduje, że wykorzystuje się ją do produkcji wód mineralnych.
Rozlewnie wód mineralnych Nałęczowianka Cisowianka Nałęczów-Zdrój
Uzdrowisko Nałęczów S.A. Uzdrowisko Nałęczów powstało 11 lutego 1878 r. jako dzieło lekarzy-sybiraków, aby w 2 lata później zostać zarejestrowane, stając się spółką użyteczności publicznej. Po II wojnie światowej zostało upaństwowione, a w roku 1998, zgodnie z ustawą o prywatyzacji i komercjalizacji, przekształcone w jednoosobową spółkę skarbu państwa.
Od 1999 r. Ministerstwo Skarbu Państwa podjęło działania mające na celu prywatyzację spółek uzdrowiskowych (w stosunku do 13 spółek). Przy opracowywaniu koncepcji prywatyzacyjnej przyjęto za główne cele: zachowanie profilu spółek uzdrowiskowych i pozyskanie środków na ich rozwój. Zakład Leczniczy „Uzdrowisko Nałęczów” S.A. był wtedy w dobrej sytuacji ekonomicznej – w dwóch poprzednich latach został odnotowany zysk. W 2001 roku „Nałęczów” został sprywatyzowany przez sprzedaż 85% akcji firmie East Springs International NV z Amsterdamu. Według wyników kontroli NIK dotyczącej przekształceń własnościowych zakładów lecznictwa uzdrowiskowego z 2003 roku, kontynuację działalności uzdrowiskowej – w tym przypadku – zapewniono jedynie na 5 lat. Mimo początkowych obaw związanych z prywatyzacją, Uzdrowisko pozostało w dobrej sytuacji finansowej, inwestowało i rozwijało się. Dzięki temu otrzymuje nagrody i wyróżnienia. Przykładowo w 2007 otrzymało markę Lubelskie, a w 2008 – tytuł Ambasadora Lubelszczyzny w kategorii „firma”, nagrodę Cent for Future w kategorii Produkt z przyszłością. W obiektach uzdrowiska dostępne są zabiegi odnowy biologicznej, a Uzdrowisko zapewnia je m.in. zawodniczkom drużyny piłkarek ręcznych SPR Lublin.
Sanatoria, placówki medyczne, usługi lecznicze W Nałęczowie działa sześć sanatoriów: