Bitwa pod Gettysburgiem

Bitwa pod Gettysburgiem – najkrwawsza bitwa wojny secesyjnej, stoczona w dniach 1−3 lipca 1863 roku pod miastem Gettysburg w stanie Pensylwania. Armia Północnej Wirginii generała Roberta E. Lee została pokonana przez Armię Potomaku, ponosząc przy tym ogromne straty w ludziach; straty, które – przy ograniczonych możliwościach naboru rekruta – okazały się nie do odrobienia. Trzeciego, decydującego dnia, Lee popełnił błąd, nakazując atak na dobrze przygotowane centrum wojsk Unii. Ten manewr odebrał mu zwycięstwo i kosztował tysiące ofiar.

Konfederacka armia, nieatakowana przez wojska Unii, wycofała się wprawdzie w dobrym porządku, ale nigdy już nie miała podjąć większej ofensywy. Wraz z upadkiem 4 lipca oblężonego Vicksburga, bitwa ta – choć nie decydująca sama w sobie – wyznaczyła punkt zwrotny, od którego Konfederacja systematycznie chyliła się ku upadkowi, a wojna secesyjna zbliżała się do końca, mimo że miała trwać jeszcze prawie dwa lata.

Tło historyczne thumb|Generałowie George Meade i Robert E. Lee Od chwili, gdy Robert E. Lee przejął w czerwcu 1862 roku (po bitwie pod Seven Pines) dowodzenie Armią Północnej Wirginii, wiódł ją od zwycięstwa do zwycięstwa w szeregu bitew o charakterze obronnym. Gdy jednak podczas pierwszej w wojnie secesyjnej inwazji na Północ został odparty w bitwie nad Antietam Creek (wrzesień 1862 roku), nie udało mu się przeprowadzić zwycięskiej ofensywy na terytorium wroga, co mogłoby przekonać mocarstwa europejskie do udzielenia Konfederacji potrzebnej jej pomocy.

Niemniej sława Lee nieustannie rosła, do czego przyczyniali się kolejni nieudolni lub zbyt ostrożni dowódcy sił Unii, którzy nie potrafili go pokonać. Wygrane bitwy na własnym terytorium nie zmieniały jednak pogarszającej się sytuacji konfederackich armii, odczuwających coraz poważniejsze braki w zaopatrzeniu.

W tej sytuacji, po zwycięstwie nad unijną Armią Potomaku pod Chancellorsville (1−3 maja 1863 roku), Lee zdecydował się na drugą inwazję na stany Północy. Taki też plan przedłożył prezydentowi Konfederacji Jeffersonowi Davisowi oraz wiceprezydentowi Alexandrowi Stephensowi i otrzymał ich pełne poparcie. Lee pojął wreszcie, że wojen nie wygrywa się w defensywie, a ponadto liczył na to, że zwycięski marsz przez terytorium Unii będzie ważnym sukcesem propagandowym konfederatów i wzmocni stronnictwo pokojowe na Północy. Chciał przenieść wojnę na terytorium unijnej Pensylwanii, dotychczas nietkniętej działaniami wojennymi i dać odpocząć ludności konfederackiego stanu Wirginia, do tego czasu głównego teatru walk. Bogata Pensylwania byłaby też doskonałym źródłem darmowego zaopatrzenia dla armii konfederackiej.

W najbardziej optymistycznym wariancie wydarzeń Lee miał nadzieję na zmuszenie Armii Potomaku do bitwy na korzystnych dla siebie warunkach, zniszczenie jej (i być może zagrożenie potem Waszyngtonowi, Filadelfii i Baltimore), a przez to zmuszenie Unii do rozpoczęcia rokowań pokojowych. Kolejne sukcesy militarne mogły również (na co liczono w Richmond) doprowadzić do uznania przez Wielką Brytanię i Francję państwowości Południa. Były to jednak tylko mrzonki: Proklamacja Emancypacji prezydenta Abrahama Lincolna, opublikowana 1 stycznia 1863 roku, znosiła niewolnictwo na terytorium Konfederacji; społeczeństwa mocarstw europejskich nie pozwoliłyby swoim rządom na nawiązanie stosunków dyplomatycznych z krajem, który otwarcie utrzymywał się z niewolniczej siły roboczej.

Na Południu powstała wprawdzie idea, której głosicielem już w roku 1861 był gen. bryg. Richard Ewell, by ogłosić zaciąg do wojska dla Murzynów, którzy w ten sposób zyskiwaliby wolność, ale spotkało się to ze sprzeciwem konserwatystów, więc Kongres CSA przegłosował ją dopiero w kwietniu 1865 roku, na kilka tygodni przed kapitulacją pod Appomattox Court House, czyli zdecydowanie za późno.

Organizacja i uzbrojenie stron thumb|12-funtowe działo „Napoleon 1857” W obu armiach regiment (pułk) piechoty składał się z dziesięciu kompanii numerowanych od A do K (nie było kompanii J) i liczących od 64 do 100 żołnierzy. Kompanią dowodził kapitan mający pod sobą trzech poruczników, trzech podporuczników, czterech sierżantów i czterech kaprali. Podoficerowie w bitwie zajmowali miejsce z tyłu szyku (by pilnować ustawienia żołnierzy w linii).

Obie armie różniły się w systemie rekrutacji. Na południu, gdy regiment odnosił poważne straty, otrzymywał uzupełnienia. Na północy taki regiment rozwiązywano, tworząc w jego miejsce nowy. Skutkowało to tym, że konfederaci łatwo uzupełniali swe siły, bowiem rekruci dołączali do weteranów, podczas gdy unioniści musieli od początku szkolić nowych rekrutów.

Artyleria obu stron zorganizowana była nieco inaczej. W Armii Unii regiment artylerii składał się z dwóch batalionów, te zaś z pięciu 4-6-działowych baterii. Połowa artylerii korpuśnej stanowiła rezerwę operacyjną, zaś rezerwa armijna składała się z około stu dział. W Armii Konfederacji dywizja piechoty posiadała batalion artyleryjski składający się z 4 baterii, a w każdym korpusie były dwa bataliony rezerwy.

Artyleria polowa używała wielu różnych armat, haubic i moździerzy. Oto kilka wybranych typów: 12-funtowa gładkolufowa armata typu „Napoleon 1857” gładkolufowe haubice 6-, 12-, 24- i 32-funtowe gwintowane armaty Parrota 10-, 20- i 30-funtowe 10-funtowe gwintowane armaty Rodman i Ordnance

Kawaleria zorganizowana była w 5-szwadronowe regimenty, przy czym każdy szwadron składał się z dwóch kompanii (półszwadronów) rzadko przekraczających stan 250 szabel. W Armii Potomaku były trzy dywizje kawalerii i dwie brygady artylerii konnej. W Armii Północnej Wirginii była jedna duża dywizja (3 brygady + 6 baterii artylerii konnej).

Podstawową bronią piechoty był odprzodowy karabin Springfield wzór 1861 (Unia) i odprzodowy karabin Enfield wzór 1853 strzelający pociskami Minié (Konfederacja). Kawaleria unijna posługiwała się powtarzalnymi karabinkami Spencera lub Henry’ego, podczas gdy kawalerzyści konfederaccy używali różnej, często przypadkowej broni.

Pierwowzór broni maszynowej, czyli kartaczownica Gatlinga, był ciężki i nieporęczny, dlatego takie kartaczownice stosowano głównie na okrętach obu stron. W bitwie pod Gettysburgiem nie zostały użyte.

Działania przed bitwą thumb|Kampania gettysburska (3 czerwca – 3 lipca); ruchy kawalerii wykropkowane. 3 czerwca 1863 roku Armia Północnej Wirginii opuściła swoje obozy naprzeciwko stojącej nad rzeką Rappahannock Armii Potomaku pod Fredricksburgiem i pomaszerowała na zachód do doliny rzeki Shenandoah, a stamtąd na północ do granicy ze stanem Maryland. Morale w Armii Północnej Wirginii było wysokie; żołnierze zostali nakarmieni, dezerterów prawie nie było.

W dniach 15–25 czerwca Lee przeprawił swoją armię przez graniczną rzekę Potomak. Pierwszym celem kampanii była linia kolejowa przebiegająca przez Harrisburg – newralgiczna arteria zaopatrzeniowa armii Unii. Jednocześnie wysłał większą część swojej kawalerii pod dowództwem gen. mjra „Jeba” Stuarta na dalekie tyły wojsk Unii w celu wywołania zamieszania w szeregach przeciwnika. Jak powszechnie się przyjmuje, odłączenie się jazdy od sił głównych miało decydujące dla całej kampanii konsekwencje. Związane to było z faktem, iż oddziały federalne były rozciągnięte na bardzo szerokim froncie, przez co Stuart stracił kontakt z Lee i nie mógł przekazywać mu żadnych informacji o posunięciach przeciwnika.

Poszczególne korpusy Armii Północnej Wirginii rozlewały się szeroko po kraju, rabując prywatne posiadłości mieszkańców. W Chambersburgu zaopatrzeniowcy gen. por. Longstreeta włamywali się do zamkniętych sklepów, a on sam miał odpowiedzieć skarżącej się na zabranie jej całego bydła i trzody chlewnej kobiecie ze wsi: „Tak, droga pani, to bardzo smutne, bardzo smutne, a tak właśnie działo się przez ostatnie dwa lata w Wirginii... rzeczywiście bardzo smutne”. Przy okazji żołnierze konfederaccy zagarnęli też pewną liczbę czarnoskórych, wolnych od pokoleń obywateli Pensylwanii i odesłali ich – jako niewolników – na Południe.

W pogoni za armią konfederatów Armia Potomaku maszerowała na północ i przeprawiła się przez rzekę Potomak między 25 a 27 czerwca, starając trzymać się między armią konfederatów a Waszyngtonem (gen. Henry W. Halleck, głównodowodzący wojsk Unii, pisał do jej dowódcy, gen. mjra Josepha Hookera: „Twoja armia ma wolną rękę w działaniu, pamiętaj jednak, że najważniejszym zadaniem Armii Potomaku jest ochrona Waszyngtonu i Baltimore”). W tym newralgicznym momencie (28 czerwca) Hooker podał się do dymisji z powodu sporów w kwestiach dowodzenia, jakie toczył z prezydentem Lincolnem i gen. Halleckiem. Następcą Hookera został gen. mjr George Meade. Ta nagła zmiana dowódcy w trakcie trwania kampanii Lee w Pensylwanii zwiększyła jeszcze pewność siebie konfederatów. Nie było bowiem pewne, czy Meade zdąży przejąć pełne i skuteczne dowództwo nad armią przed rozpoczęciem spodziewanego starcia. On sam zresztą w to nie wierzył, mówiąc płk. Jamesowi Hardiemu, który przywiózł mu rozkaz: No cóż, zostałem osądzony i skazany bez przesłuchania; myślę, że teraz pewnie pójdę na egzekucję.

Lee dowiedział się o przeprawie armii Unii przez Potomak późno – dopiero 29 czerwca – od jednego z konfederackich szpiegów. Tu uwidoczniła się nieobecność kawalerii, która przy normalnym biegu wydarzeń dałaby mu te informacje dwa-trzy dni wcześniej. Lee był zaskoczony niespodziewaną bliskością Armii Potomaku, w momencie gdy jego armia była rozrzucona na sporym obszarze Pensylwanii. W tej sytuacji wydał rozkaz natychmiastowej koncentracji swoich rozrzuconych korpusów. Patrząc na mapę, za najlepsze miejsce do osiągnięcia najszybszej koncentracji uznano okolice Gettysburga, liczącego 2390 mieszkańców miasteczka, wyróżniającego się tym, że zbiegało się tam kilka ważnych dróg. Korpusy konfederatów rozpoczęły koncentryczny marsz na Gettysburg od północy i zachodu. Dowódca Armii Północnej Wirginii liczył też, iż uda mu się całością sił uderzyć na przeciwnika znajdującego się w marszu i zepchnąć jego jednostki jedna na drugą. Co równie ważne, w miasteczku miał znajdować się jakoby magazyn butów (co nie było prawdą; spis powszechny z roku 1860 wymieniał 22 szewców w Gettysburgu, ale żadnej fabryki), a buty konfederatów były już w strzępach; wielu żołnierzy maszerowało boso raniąc stopy na kamienistych drogach.

W tym samym czasie Armia Potomaku maszerowała na północ, podchodząc do Gettysburga od południa. Meade, nie wiedząc dokładnie gdzie są siły Lee, planował stoczenie bitwy wzdłuż linii rzeczki Pipe Creek, dopływu Susquehanna, bowiem – jak wyjaśniał generałowi Halleckowi – „jeśli nieprzyjaciel przekroczy Susquehanna z zamiarem marszu na Baltimore, wydam mu bitwę”. W okolicach Gettysburga miało działać jedynie lewe skrzydło jego armii, a mianowicie korpusy I (Reynoldsa), III (Sicklesa) i XI (Howarda). 29 czerwca korpusy Meade’a rozciągnięte były na odcinku 40 km, maszerując szerokim na 32 km frontem pomiędzy granicą stanu a Emmitsburgiem.

Pierwszy dzień bitwy thumb|Pierwszy dzień bitwy

W okolice Gettysburga około godz. 7.30 rano 1 lipca dotarła część dywizji gen. mjra Hetha z III Korpusu Armii Północnej Wirginii. Na Grzbiecie McPhersona (McPherson Ridge), kilka kilometrów na zachód od miasta, natknęła się na rzadką tyralierę spieszonych kawalerzystów Unii z dywizji gen. bryg. Johna Buforda. Między żołnierzami obu stron wywiązała się walka. Heth zdecydował się na to, choć w okolicy była na razie tylko jego dywizja, sądził jednak, że ma przed sobą co najwyżej nieliczny oddział pensylwańskiej milicji lub jakieś siły rozpoznania.