Dąb szypułkowy (Quercus robur L.) – gatunek typowy dla rodzaju dębów, obejmującego drzewa liściaste z rodziny bukowatych (Fagaceae). Występuje naturalnie w niemal całej Europie (z wyjątkiem północnej Skandynawii), na Kaukazie oraz w Azji Zachodniej. W Polsce jest bardziej pospolity od dębu bezszypułkowego. Ceniony jest w przemyśle drzewnym (ze względu na wytrzymałe, twarde i trwałe drewno) oraz leśnictwie. Jest gatunkiem długowiecznym – żyje ponad 1000 lat. Jest jednym z najbardziej charakterystycznych drzew w europejskim krajobrazie. Ze względu na okazałe rozmiary, jakie osiąga, sprawia majestatyczne wrażenie i dlatego odgrywa istotną rolę w symbolice i kultach religijnych. Jest symbolem długowieczności, dostojeństwa i siły. Stare okazy często chronione są jako pomniki przyrody. Jest gatunkiem kluczowym.
Rozmieszczenie geograficzne Zasięg występowania dębu szypułkowego obejmuje niemal całą Europę. Gatunek rośnie także w Azji Zachodniej – na Kaukazie, w Azji Mniejszej i Iranie. W Europie występuje we wszystkich państwach z wyjątkiem Islandii. Na północy jest spotykany do 63° szerokości północnej – jest nieobecny na północnym skraju Szkocji, w północnej Norwegii, Szwecji, Finlandii i Rosji. Na południu swoim zasięgiem obejmuje północną część Półwyspu Iberyjskiego, Półwyspu Apenińskiego oraz część Półwyspu Bałkańskiego. Na wschodzie jego zasięg sięga po góry Ural. W Polsce jest rozprzestrzeniony niemal na całym obszarze państwa jedynie w Tatrach i na Podhalu nie rośnie w stanie naturalnym.
Morfologia thumb|left|Pokrój zimą thumb|Kora thumb|left|Pąki thumb|Liście thumb|Kwiatostany męskie thumb|Żołędzie osadzone są na długich szypułkach Pokrój Zrzucające liście drzewo dorastające do 38 m wysokości (czasami nawet do 50 m). Korona drzewa jest szeroka, nieregularna i rozgałęziona. Generalnie solitery mają koronę szerokostożkowatą i nisko osadzoną, natomiast drzewa w drzewostanach – mają koronę jajowatą lub cylindryczną, osadzoną wyżej na pniu. Pień i pędy Drzewo rosnące swobodnie ma krótki pień dochodzący do 2–3 m średnicy. Konary są grube, nisko osadzone i rozłożyste. Drzewa rosnące w gęstych drzewostanach mają pień walcowaty z wysoko osadzonymi i niezbyt rozbudowanymi koronami. Kora ma barwę od bladoszarej do ciemnobrązowej, początkowo jest gładka, lecz wcześnie zaczyna być pokryta regularnymi, podłużnymi bruzdami. Warstwa kory ma grubość kilku centymetrów, na starych drzewach może dochodzić nawet do 15 cm. Pędy mają szarą, brązową lub czerwonobrązową barwę, są nagie, połyskujące, a ich rdzeń jest pięciokątny. Barwa jest zmienna w zależności od nasłonecznienia – od szarej w miejscach nasłonecznionych do oliwkowozielonych od spodu. Młode pędy są słabo kanciaste, grube, chropowate i nieco błyszczące. Międzywęźla na pędach są krótkie i nagie, ewentualnie najmłodsze części bywają nieznacznie owłosione. Pąki Pąki skrętoległe (2/5), krótkie, jajowate, najczęściej słabo zaostrzone na wierzchołku, na przekroju poprzecznym mają kształt zbliżony do pięciokąta. Łuski są brązowe, czarno obrzeżone, na końcach czarne, szaro owłosione. Pąk szczytowy ma pomarańczowobrązową barwę i okrągławy kształt. Otoczony jest zwykle kilkoma pąkami bocznymi, które osadzone są na pędzie płytko i wyraźnie odchylone są od pędu. Liście Ułożone są skrętolegle, wyrastają w pękach. Ogonek liściowy jest krótki (zazwyczaj nie przekracza 7 mm długości), nagi, półkolisty w przekroju, o żółtawej barwie. Blaszka liściowa jest skórzasta, nieregularna, asymetryczna i ma w zarysie eliptyczny lub odwrotnie jajowaty kształt (nieco szersza przy wierzchołku). Mierzy 5–18 cm długości (średnio 11–12 cm) i szerokość 2,5–12 cm (średnio 6–7 cm), jest z 4–7 parami nieregularnych, zaokrąglonych klap na brzegu (klapy są ostro zakończone tylko u siewek), ma uszkowatą nasadę (dwie małe klapy okalają ogonek) i zaokrąglony (lub nawet wycięty) wierzchołek. Największe klapy są w górnej części blaszki. Górna powierzchnia jest naga, połyskująca i ma ciemnozieloną barwę, natomiast od spodu jest żółtawozielona albo niebieskawozielona i naga (mogą jednak się zdarzać pojedyncze włoski). Mają 5–7 par żyłek drugorzędnych dochodzących zarówno do szczytów klap, jak i głębokich, wąskich wcięć między nimi. Kwiaty Rozdzielnopłciowe. Kwiaty męskie są zebrane w długie, luźne, zwisające, nieciągłe kotki o barwie od żółtej do bladozielonej (pomarańczowieją, gdy pojawią się liście) i długości 2–6 cm. Osie kwiatostanów są nagie. Wyrastają po 2–3 z pąków bocznych zeszłorocznych pędów. Ich okwiat składa się z 6–8 listków. Mają od 5 do 8 nagich pręcików. Zgrupowane po kilka sztuk i wyrastające z pąków bocznych zeszłorocznych pędów. Kwiaty żeńskie są niepozorne, rozwijają się na szczytach tegorocznych pędów, zebrane po 2–5 w kwiatostany na długich szypułkach. Okwiat złożony jest z 6 małych, bezwłosych listków. Okrągła zalążnia okryta jest łuskami kupuli. Owocolistki są krótkie, zwieńczone spłaszczonymi, potrójnie klapowanymi znamionami. Kiedy kwiat zostaje zapłodniony, zalążnia zaczyna się rozrastać razem w kupuli (zalążnia powiększa się jednak szybciej od miseczki). Owoce Orzechy zwane żołędziami dorastają do 1,5–3,5 cm długości oraz 1,5–2 cm szerokości, są gładkie, początkowo mają zieloną barwę, podczas dojrzewania zmieniają kolor na brązowy, z charakterystycznymi paskami (są one widoczne tylko na świeżych żołędziach – gdy wyschną zanikają, lecz po ich namoczeniu ponownie się ukazują). Ich kształt jest zmienny – od jajowatego do podługowatego, z ostrym wyrostkiem na szczycie. Zebrane są po 1–3 na smukłych, giętkich szypułkach o długości 5–12 cm. Osadzone są w półokrągłych, nagich, zielonych kupulach do mniej więcej ⅓ ich długości. Kupula ma trójkątne, ściśnięte, lekko owłosione łuski. Żołędzie oddzielają się od miseczki, gdy dojrzeją. Masa 1000 szt. żołędzi to 2–7 kg (przeciętnie 4 kg). W jednym kilogramie mieści się ich 145–500 sztuk. Korzeń Początkowo korzeń jest palowy, lecz dopiero z wiekiem (30–50 lat) wykształca się typowy dla dębu ukośny system korzeniowy, sięgający na głębokość nawet 5 m. Dzięki temu drzewo jest odporne na silne wiatry. Oprócz tego może czerpać wodę i sole mineralne z głębokich warstw podłoża. Na glebach płytkich rozwija powierzchniowy system korzeniowy. W takich warunkach nie jest odporny na wiatry. Na włośniczkach dębu występuje mykoryza. Gatunki podobne Dąb bezszypułkowy (Q. petraea) różni się brakiem uszek u nasady blaszki, która jest zbiegająca, dłuższymi ogonkami (18–25 mm), bocznymi nerwami sięgającymi tylko szczytów klap liścia, największymi klapami w środkowej części liścia, żołędziami siedzącymi lub krótkoszypułkowymi. Ponadto w Europie dąb szypułkowy kwitnie zwykle dwa tygodnie po dębie bezszypułkowym (co ogranicza możliwość krzyżowania się tych gatunków) i zajmuje siedliska bardziej wilgotne. Dąb szypułkowy może być mylony także z dębem burgundzkim (Q. cerris), który wyróżnia się pąkami z długimi, frędzelkowatymi łuskami. Tylko dąb szypułkowy i dąb zębaty (Q. dentata) mają blaszkę liściową o uszkowatej nasadzie. Czasem podobne kształtem, ale omszone lub owłosione blaszki mają dąb omszony i Q. pyrenaica.
Biologia i ekologia Występuje zarówno w klimacie morskim, jak i kontynentalnym. Występuje od 7. do 10. strefy mrozoodporności. Dobrze znosi niskie temperatury, lecz jest wrażliwy na późne przymrozki. Okres wegetacyjny dla dębu szypułkowego wynosi co najmniej 130–140 dni. Rośnie głównie na równinach, a w obszary górskie wkracza zwykle dolinami. Występuje na wysokości do 1300 m n.p.m. W południowej Polsce występuje do wysokości 600 m n.p.m. – powyżej spotkać można tylko pojedyncze okazy (na dużych wysokościach skarłowaciałe). Najwyżej odnotowane występowanie w Polsce (Karkonosze) to 925 m n.p.m. We Włoszech występuje do 800 m n.p.m. Najwyżej odnotowany w Europie w Alpach (1420 m n.p.m.), w Azji na Kaukazie w podgatunku pedunculiflora – 1800 m n.p.m.
Dąb ma o wiele mniejszą zdolność tworzenia specjalnych zespołów roślinnych niż buk. Jest gatunkiem wyróżniającym dla: podzwiązku Ulmenion minoris, zespołu Ficario-Ulmetum minoris, dla grupy zespołów dąbrów niżowych na glebach wilgotnych, zespołu Betulo pendulae-Quercetum roboris, dla dąbrów podgórskich na glebach oglejonych, borów mieszanych, zespołu Calamagrostio villosae-Pinetum i Frangulo-Rubetum plicati. Występuje w lasach mieszanych – często z grabem w grądzie lub sosną w borach mieszanych. Czasem tworzy dąbrowy (Quercetum). Często występuje przy ciekach wodnych oraz na rozlewiskach w dolinach dużych rzek, gdzie wchodzi w skład łęgów. Na wilgotnych piaskach przybiera karłowaty, niski i krzywy pokrój. W Polsce największe skupiska tego gatunku to Puszcza Białowieska, Puszcza Borecka, dolina Odry na Nizinie Śląskiej oraz Dąbrowy Krotoszyńskie, lasy czeszewskie i czerniejewskie na Nizinie Południowowielkopolskiej. Niektóre dęby w Puszczy Białowieskiej osiągają wysokość 43 m (pierśnica do 3 m) i są uważane za jedne z najwyższych przedstawicieli swego gatunku.
Jest drzewem światłolubnym. Tylko młode sadzonki (do 2–3 lat) tolerują zacienienie, później pędy przewodzące zasychają, a z pąków śpiących w szyjce korzeniowej rozwijają się nowe pędy. Wówczas przybierają one postać krzewów. Jeśli okaz dłużej znajduje się w cieniu drzewostanu, może on wytrwać przez dłuższy okres w postaci małego drzewka o parasolowatej koronie. Gdy zostanie odsłonięty, rozpoczyna pionowy wzrost. Dąb szypułkowy dobrze znosi zacienienie boczne, jednak jest wrażliwy na ocienienie górne.
Rośnie na żyznych, świeżych, głębokich, bogatych w związki mineralne i organiczne glebach. Preferuje podłoże gliniaste, mulaste, piaszczyste czy torfowe. Najlepiej rośnie na glebach o obojętnym odczynie kwasowości. Dobrze znosi okresowe zalewanie. Liczba chromosomów: 2n = 24.
Rozwój thumb|Dojrzałe żołędzie szybko opadają na ziemię Kwitnie od kwietnia do maja (w zależności od warunków klimatycznych), wraz z rozwojem liści. Jest rośliną wiatropylną. Dąb szypułkowy rosnący jako soliter zaczyna kwitnąć i owocować w wieku 40–50 lat, w drzewostanie później – między 60 a 80 rokiem życia. Żołędzie dojrzewają od września do października i natychmiast opadają. Pierwsze opadają owoce uszkodzone przez owady i nadpsute, później zdrowe. Zdolność kiełkowania świeżych żołędzi dochodzi do 70% (przy wysiewie wiosennym wynosi 50–60%). Nasiona kiełkują liścieniami w glebie (rzadko zdarza się, by wyrastały na powierzchnię). Zawsze pozostają w łupinie. Siewka jednoroczna ma liście delikatne o blaszce liściowej nieco klapowanej na brzegu. Lata nasienne u dębu szypułkowego powtarzają się co 4–6 lat, a na granicach jego zasięgu – jeszcze rzadziej. Ogranicza to populacje organizmów żywiących się żołędziami.
Jest drzewem długowiecznym – zdarzają się osobniki dożywające ponad 1000 lat. W pierwszych latach charakteryzuje się powolnym tempem wzrostu. Dopiero około 10 roku życia zaczyna szybciej rosnąć i osiąga kulminację między 60 a 70 rokiem. Później tempo wzrostu słabnie, lecz utrzymuje się do około 100–120 lat.