Fiodor Michajłowicz Dostojewski (; ur. w Moskwie, zm. w Petersburgu) – rosyjski pisarz i myśliciel. Jeden z najbardziej wpływowych powieściopisarzy literatury rosyjskiej i światowej.
Uważany za mistrza realistycznej i naturalistycznej prozy psychologicznej na pograniczu realności i wyobraźni; w swych utworach często używał motywu walki dobra ze złem czającym się wszędzie.
Głosił on tezę o rosyjskim posłannictwie historycznym i religijnym, łącząc to przeświadczenie z niechęcią do Zachodu, socjalizmu oraz rewolucji – atakował ówczesny indywidualizm filozoficzny, dopatrując się w nim destrukcyjnego wpływu na człowieka i jego moralność; potępił zarówno kapitalistyczną cywilizację, jak i ruchy socjalistyczne i rewolucyjne, zarzucając im zagubienie wartości chrześcijańskich i opowiadając się stanowczo przeciwko ateizmowi.
Życiorys
Przodkowie mały|Dwór w Dostojewie koło Pińska na Polesiu w okresie międzywojennym mały|Herb Radwan, odmiana Dostojewski Rodzina Dostojewskich wywodziła się ze wsi Dostojewo leżącej na Polesiu, 13 km od Janowa Poleskiego i 35 km od Pińska, w dawnej I Rzeczypospolitej (od 1795 r. pod zaborem rosyjskim, po 1919 ponownie Polska, po 1945 ZSRR, a od 1991 Białoruś). Nazwa wsi pochodzi od polskiego słowa „dostojnik”.
Pierwsza wzmianka o Dostojewie pochodzi z 1473 roku. Szóstego października 1506 roku piński kniaź Fiodor Jarosławicz podarował majątek Dostojewo miejscowemu szlachcicowi Danielowi Iwanowiczowi (znanemu jako Irtiszczew, Rtiszczew lub Artiszczewicz). Odtąd Daniel i jego potomkowie używali nazwiska Dostojewski i pieczętowali się herbem Radwan. Wśród kolejnych dziedziców majątku Dostojewo byli m.in.: Fiodor (Teodor) Dostojewski w 1572 roku, Piotr Dostojewski, marszałek szlachty pińskiej na sejm w 1598 roku, członek Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1599–1628 i Piotr Dostojewski, sędzia grodzki piński w 1632 roku.
Na początku XVIII wieku Dostojewo przeszło w ręce Strawińskich, później Czapliców, a od połowy XIX wieku do 1939 roku było własnością rodziny Ordów . Dostojewscy posługiwali się własną odmianą herbu Radwan.
Od połowy XVII wieku znana jest gałąź Dostojewskich, wywodząca się od Jana Dostojewskiego (imię pisane po polsku jako Jan, nie Iwan). Przedstawiciele tej gałęzi będą później odnotowani na liście szlachty guberni mińskiej. Z gałęzi tej pochodzili prawdopodobnie szlachcic Leon Dostojewski, uczestnik elekcji Michała Korybuta Wiśniowieckiego (wzmiankowany w 1669 roku) i jego syn Jan Dostojewski, uczestnik elekcji Augusta II (wzmiankowany w 1697 roku). Najprawdopodobniej wnukiem Jana był Karol Dostojewski, syn Stefana, bezpośredni przodek pisarza, który żył w XVIII wieku na Wołyniu, gdzie posiadał majątek Kleczkowicze koło Kowla (w województwie wołyńskim). Syn Karola, Józef Dostojewski, prapradziadek pisarza, był również właścicielem tychże Kleczkowicz (wzmiankowany w 1744).
Syn Józefa, Grzegorz Dostojewski (znany w źródłach jako Hryhory Homerowicz), pradziadek pisarza, miał trzech synów: Jana, Andrzeja i Grzegorza. Dziadkiem pisarza był Andrzej, który urodził się około 1756 roku w rodzinnym majątku w Kleczkowiczach. W 1775 roku Grzegorz sprzedał Kleczkowicze i przeniósł się z rodziną na wschodni Wołyń do Januszpola (dziś Jampol), gdzie został księdzem greckokatolickim (wyznania unickiego). Księżmi zostało też jego dwóch synów, Jan i Andrzej.
W 1781 roku Andrzej poślubił Anastazję, a w 1782 roku osiadł jako ksiądz we wsi Wojtowce na Podolu (w powiecie latyczowskim województwa bracławskiego). Po II rozbiorze Polski w 1793 roku tereny te znalazły się w Imperium Rosyjskim. Dostojewscy zostali zmuszeni do przejścia na prawosławie i złożenia przysięgi na wierność Katarzynie II w gronie szlachty prawobrzeżnej Ukrainy.
Andrzej Dostojewski i Anastazja mieli sześć córek i dwóch synów. Ojciec pisarza, Michał, urodził się w Wojtowcach na Bracławszczyźnie w 1789 roku, jeszcze w okresie przynależności do Polski. Według relacji rodzinnych Michał w wieku około 15 lat wyjechał z Wojtowców. Powodem tego miał być konflikt z ojcem, który nalegał, by Michał wbrew własnej woli kontynuował rodzinną karierę duchowną. Jednak z dokumentów wynika, że w latach 1802–1809 Michał studiował na koszt ojca w duchownym seminarium podolsko-szarogrodzkim w klasztorze w Szarogrodzie. W sierpniu 1809 roku car Aleksander I wydał dekret o powołaniu dodatkowych 120 osób z akademii teologicznych i seminariów do Cesarskiej Akademii Medyczno-Chirurgicznej. Michał znalazł się wśród nich i od 1809 roku rozpoczął studia medyczne w moskiewskiej filii tej uczelni. W 1813 roku uzyskał pierwszy stopień lekarski i rozpoczął karierę jako lekarz wojskowy w Moskwie.
14 stycznia 1820 Michał Dostojewski poślubił Marię Nieczajewą, córkę kupca moskiewskiego i kuzynkę naczelnego lekarza szpitala wojskowego, w którym odbywał staż. Po urodzeniu pierwszego syna, Michał zakończył służbę wojskową i został lekarzem w Maryjskim Szpitalu dla Ubogich.
Dzieciństwo i rodzina Fiodor (Teodor) Dostojewski urodził się w Moskwie jako drugi syn Michała i Marii. Miał sześcioro rodzeństwa: starszego brata Michaiła i młodsze rodzeństwo: Warwarę, Andrieja, Wierę, Nikołaja i Aleksandrę.
Od 1821 roku jego ojciec był ordynatorem wojskowego szpitala w biednej dzielnicy Moskwy. W okolicy znajdował się cmentarz dla kryminalistów, przytułek dla obłąkanych i sierociniec. Jako dziecko Fiodor lubił przychodzić do przyszpitalnego ogrodu, gdzie wyprowadzano pacjentów i jako syn ordynatora przesiadywał tam godzinami słuchając opowieści chorych i cierpiących.
Rodzina Dostojewskich mieszkała w dwóch pokojach – w jednym za drewnianą przegrodą stało łoże ojca i matki, w drugim spały dzieci z częścią służby. Reszta służących spała w kuchni, w stajni, wozowni i w składach. W zachowanych wspomnieniach ojciec Dostojewskiego był pijakiem, rozpustnikiem i tyranem. Często bił i dręczył swoją rodzinę i służbę. Oficjalnie zmarł na zawał serca w 1839 roku, dwa lata po żonie zmarłej w 1837 roku na gruźlicę. Według innej wersji zabili go jego służący.
Edukacja W styczniu 1838 na polecenie ojca Dostojewski wstąpił do Wojskowej Szkoły Inżynieryjnej mieszczącej się w Zamku Michajłowskim w Petersburgu. Każdą chwilę wolną od nauki spędzał na studiowaniu literatury – wiele godzin spędzał nad dziełami Szekspira, Pascala, Balzaka, Victora Hugo, E.T.A. Hoffmanna, Schillera i innych. Jeszcze w czasie nauki podejmował pierwsze próby literackie i czytał bratu obszerne fragmenty pierwszych swoich dzieł, utwory te nie zachowały się.
W 1841 roku Dostojewski otrzymał stopień podoficerski, a po zdaniu egzaminów w 1844 roku został oficerem rezerwy w stopniu porucznika. Po zakończeniu nauki zamieszkał u przyjaciela w Petersburgu, doktora Rosenkampfa. W tym czasie zarabiał na życie tłumaczeniem na rosyjski sztuk Balzaka. Przełom w jego życiu i twórczości nadszedł po początkowo entuzjastycznym przejęciu go do tzw. „kręgu Bielinskiego”, elitarnej grupy towarzysko-literackiej ówczesnego Petersburga, dzięki czemu w 1846 roku mógł wydać swoją pierwszą książkę, Biedni ludzie.
Katorga i zesłanie mały|Portret Fiodora Dostojewskiego, 1847 Do 1849 roku Fiodor Dostojewski należał do tzw. Koła Pietraszewskiego, założonego przez socjalistę Michaiła Butaszewicza-Pietraszewskiego. Pisarz spotykał się na tzw. „piątkach”, spotkaniach towarzyskich, podczas których dyskutowano na tematy filozoficzne i społeczne.
Na tych zebraniach dwukrotnie odczytywał słynny Bielinskiego. Wraz z członkami Koła Pietraszewskiego Dostojewski studiował prace Roberta Owena, Étienne Cabeta, Fouriera. Największy wpływ wywarły na Dostojewskiego idee socjalizmu utopijnego, widziane przez pryzmat twórczości George Sand. Kiedy na spotkaniach pietraszewców roztrząsano kwestię losów poddaństwa w Rosji, Dostojewski nie wykluczał możliwości jego obalenia drogą powstania ludowego. To właśnie było przyczyną, że wraz z innymi pietraszewcami został aresztowany i skazany na karę śmierci, zamienioną przed samą egzekucją na katorgę.
Poglądy członków Koła Pietraszewskiego określano jako zapadniczestwo (ros. Запад – Zachód). Krytykowali oni samodzierżawie carskie oraz zacofanie kulturowe, społeczne i ekonomiczne państwa. Ich zdaniem reformy w Rosji powinny przebiegać tak, aby zbliżać ustrój społeczny i warunki życia do panujących w Europie Zachodniej.
23 kwietnia 1849 roku 123 członków organizacji zostało aresztowanych przez funkcjonariuszy carskiej tajnej policji i osadzonych w Twierdzy Pietropawłowskiej. Po wielomiesięcznym śledztwie, 13 listopada 1849 roku Komisja Sądu Wojskowego skazała Dostojewskiego i innych członków organizacji na karę śmierci. Surowość kary była rezultatem obaw cara Mikołaja I, który nie chciał w Rosji powtórki z tego, co Europie przyniósł rok 1848. Dlatego w zarodku tępił wszelkiego rodzaju ogniska, które mogły doprowadzić do obalenia obowiązującego porządku prawno-ustrojowego.
22 grudnia 1849 roku Dostojewski i pozostali skazani na śmierć członkowie konspiracyjnej organizacji stali na Placu Siemionowskim przed plutonem egzekucyjnym, gdy nadeszła wiadomość o nadzwyczajnym złagodzeniu kary. Kara śmierci została zamieniona na cztery lata katorgi.
W styczniu 1850 roku Dostojewski został osadzony w twierdzy w Omsku. W marcu 1854 roku po czterech latach katorżniczej pracy został zwolniony i wcielony w stopniu szeregowca do 7 Syberyjskiego Batalionu Liniowego w Semipałatyńsku, w którym służył przez sześć lat. Dzięki łasce cara przywrócono mu rodową godność szlachecką i awansowano do stopnia chorążego.
W czasie służby w wojsku Dostojewski poznał , żonę urzędnika celnego Aleksandra Isajewa z Syberii. Po jego śmierci, 6 lutego 1857 roku, Fiodor i Maria wzięli ślub w cerkwi w Kuźniecku.
W 1859 roku Dostojewski rozpoczął starania o zezwolenie na powrót z zesłania. Pisał prośby do cara Aleksandra II, naczelnika korpusu żandarmerii Aleksandra Timaszowa, naczelnika III Oddziału Ochrany Wasyla Dołgorukiego i bohatera Sewastopola generała Eduarda Totlebena. Pod koniec 1859 Dostojewski otrzymał zezwolenie na powrót z zesłania. Udał się najpierw do Tweru, a potem uzyskał zezwolenie na osiedlenie się w Petersburgu, do którego przybył w grudniu 1859 roku.
Podczas pobytu na Syberii nasiliły się u Dostojewskiego ataki padaczki, na którą chorował zapewne już przed zesłaniem. mały|Dostojewski w Paryżu w 1863 roku
Dalsze koleje życia Od stycznia 1861 Dostojewski redagował „Wriemia”, pismo założone przez jego brata, Michała, które w 1863 roku zostało zamknięte przez cenzurę z powodu publikacji artykułu Prorocze pytania pióra .
W 1864 roku umarła Maria i starszy brat pisarza Michał. Po śmierci pierwszej żony i brata Dostojewski popadł w depresję. Przyczyniły się do tego długi, które odziedziczył po bracie i własne, które zaciągnął, grając w kasynie. Dostojewski był hazardzistą i nałóg ten często doprowadzał go na skraj bankructwa.
mały|Dostojewski w 1876 roku 4 października 1866 pisarz zatrudnił stenotypistkę, uczennicę petersburskich kursów stenograficznych, Annę Grigoriewnę Snitkinę. Oświadczył się jej 8 listopada 1866 roku, a 15 lutego 1867 wzięli ślub. Przeżyli wspólnie czternaście lat. mały|Dostojewski w 1879 roku
Śmierć thumb|upright|left|Iwan Kramskoj, Dostojewski na łożu śmierci (rysunek) thumb|Grób Dostojewskiego Dostojewski był nałogowym palaczem papierosów, co pogarszało jego stan zdrowia. Zmarł na krwotok płucny w wieku 59 lat. Według niektórych szacunków w kondukcie pogrzebowym uczestniczyło nawet 30 000 żałobników.
Pisarstwo
Wczesne prace Pierwsza powieść Dostojewskiego Biedni ludzie została napisana w 1845 roku i ukazała się w 1846. Spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem krytyki.
W 1846 roku Wissarion Bielinski skrytykował powieść Sobowtór. Inne prace z tego okresu – Białe noce, Nietoczka Niezwanowa – również spotykały się z krytyką i sam Bielinski miał przyznać, że jego proroctwo okazało się fałszywe i z Dostojewskiego nie będzie już wielkiego pisarza.
Późniejsze prace