Lew Nikołajewicz Tołstoj, hrabia ( //; ur. 9 września 1828 roku w Jasnej Polanie, zm. 20 listopada 1910 roku w Astapowie) – rosyjski powieściopisarz, dramaturg, krytyk literacki, filozof, pedagog. Jeden z przedstawicieli realizmu w literaturze europejskiej. Klasyk literatury rosyjskiej i światowej. mały|Tołstoj w 1897 Uchodził za najwyższy autorytet moralny w Rosji na przełomie XIX–XX w. Jego idee „nieprzeciwstawiania się złu przemocą” miały znaczący wpływ na poglądy Mahatmy Gandhiego i Martina Luthera Kinga. Ponadto twórca koncepcji samodoskonalenia moralnego jednostki oraz programowego antyestetyzmu i postulowania sztuki moralistycznej. Pod wpływem jego religijnych i moralnych idei powstała nowa doktryna społeczno-religijna: tołstoizm.

Życiorys mały|Lew Tołstoj w wieku 20 lat Lew Tołstoj urodził się w Jasnej Polanie jako potomek dwóch znanych w Rosji rodzin arystokratycznych: Tołstojów i Wołkońskich. Wcześnie stracił matkę, która zmarła w 1830 roku, a siedem lat później zmarł jego ojciec. Wraz z czwórką rodzeństwa był wychowywany przez krewne ze strony ojca, a kształcony przez francuskiego, a potem niemieckiego guwernera. W 1844 roku zaczął studiować orientalistykę, a następnie prawo na Uniwersytecie Kazańskim, lecz po trzech latach zrezygnował ze studiów. W Kazaniu zaczęły się rozwijać jego zainteresowania filozoficzne, szczególnie pod wpływem twórczości Jeana-Jacques’a Rousseau. Wrócił do Jasnej Polany, gdzie poświęcił się nauce języka angielskiego, zajęciom z muzyki i samodzielnemu studiowaniu prawa. W 1849 roku otworzył w Jasnej Polanie szkołę dla dzieci chłopskich. Młody Tołstoj spędzał również wiele czasu w Petersburgu i Moskwie, głównie oddając się hazardowi.

W 1851 r. zaciągnął się do wojska i służył dwa lata na Kaukazie. Następnie w czasie wojny krymskiej walczył na Bałkanach oraz w oblężonym Sewastopolu. W latach służby wojskowej opublikował swoje pierwsze utwory literackie: pierwszą część trylogii autobiograficznej Dzieciństwo oraz Opowiadania sewastopolskie. Po wojnie, w 1856 roku, uznawany już za przedstawiciela nowego pokolenia literackiego Rosji, zrezygnował z kariery wojskowej i zamieszkał na przemian w Jasnej Polanie, Sankt Petersburgu i Moskwie.

Odbył dwie podróże po Europie Zachodniej (w 1857 roku i w latach 1860–1861). Podczas pierwszej z nich był w Paryżu, a następnie w rejonie Jeziora Genewskiego – w Szwajcarii i Włoszech. Wrażenia z wojaży znalazły swe odbicie w opowiadaniu Lucerna. Podczas drugiej podróży Tołstoj interesował się głównie problemami oświaty i działaniem instytucji oświatowych w Niemczech i Francji. Duże wrażenie zrobiły na nim poglądy i działalność Bertholda Auerbacha, z którym zaprzyjaźnił się, oraz pedagoga Adolfa Diesterwega. W Brukseli spotkał się z P.-J. Proudhonem i z Joachimem Lelewelem.

Pełen entuzjazmu wrócił do Jasnej Polany wkrótce po zniesieniu pańszczyzny w Rosji i zajął się działalnością pedagogiczną. Założył 13 szkół dla dzieci chłopskich w Jasnej Polanie i okolicach, wydawał periodyk pedagogiczny „Jasna Polana”, napisał i wydał podręczniki, opowiadania i bajki dla dzieci, był jednym z nauczycieli w założonych przez siebie szkołach.

W 1862 roku ożenił się z Zofią Bers (córką lekarza), poświęcił się obowiązkom i gospodarstwu wiejskiemu oraz swej twórczości. mały|Lew Tołstoj w 1873, mal. Iwan Kramskoj Lata siedemdziesiąte XIX wieku były ważnym okresem w procesie kształtowania się jego poglądów. Naukę Chrystusa pojmował racjonalistycznie, jako system etyczny, odrzucał wszelką przemoc (w tym państwo i Kościół, lecz głosił hasło „niesprzeciwiania się złu przemocą”). Nawoływał do powrotu do natury (tylko praca chłopska jest bogobojna, ziemia i rola należą do wszystkich) i przejawiania czynnej miłości bliźniego. Uważał, że wiele zdobyczy cywilizacji jest złem, ponieważ, jako dostępne tylko dla niektórych, pogłębiają przepaść pomiędzy bogatymi a biednymi. Występował również przeciw „czystej sztuce” uprawianej z potrzeby estetycznej. Popadł w zatarg z rządem (zakaz rozpowszechniania jego pism) i z Cerkwią (został ekskomunikowany i wydalony z niej w 1901). W 1902 nominowany był do Literackiej Nagrody Nobla, której ostatecznie nie otrzymał (deklarował, że w przypadku jej otrzymania, odmówiłby jej przyjęcia)Nominowani do Pokojowej Nagrody Nobla w 1902 r. ..

mały|Portret Tołstoja autorstwa Ilji Riepina, 1887 mały|Lew Tołstoj na ostatnim zdjęciu Pod koniec życia popadł w konflikt z rodziną z powodów majątkowych (chciał rozdzielić swój majątek pomiędzy chłopów). Opór rodziny i rozterki pisarza uniemożliwiały realizację zamierzeń. Od 1909 roku w osobistych dziennikach Tołstoja coraz częściej pojawiały się zapisy o zamiarze opuszczenia domu. Jesienią 1910 opuścił potajemnie Jasną Polanę, by przeżyć resztę życia zgodnie ze swymi poglądami. W pociągu zachorował na zapalenie płuc i musiał przerwać podróż. Zmarł 20 listopada na małej stacji kolejowej Astapowo. mały|Lew Tołstoj na łożu śmierci

Przekonania polityczne i religijne W latach siedemdziesiątych powstała religijno-społeczno-etyczna koncepcja autorstwa Tołstoja, oparta na dwóch głównych tezach: ciągłym doskonaleniu moralnym jednostki i nieprzeciwstawianiu się złu przemocą. W konsekwencji Tołstoj odrzucił oficjalną, prawosławną religię oraz zanegował prawomocność władzy państwowej, co zbliżyło go do chrześcijańskiego anarchizmu, chociaż do końca życia Tołstoj odżegnywał się od idei Proudhona i jego następców. Z czasem jego idee, zwane tołstoizmem, zyskały wielu zwolenników zarówno w Rosji, jak i na Zachodzie (tołstoiści). W 1901 Świątobliwy Synod Rządzący Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego odłączył prozaika od Cerkwi.

Tołstoj uznawany jest za twórcę wolnościowego chrześcijaństwa anarchistycznego.

Tołstoj sam nauczył się w krótkim czasie języka esperanto. Za jeden z jego artykułów do „La Esperantisto”, w którym nauczenie się esperanta nazwał „obowiązkiem każdego chrześcijanina”, zabroniono propagowania pism esperanckich na ziemiach podlegających Rosji.

Był wegetarianinem.

Charakterystyka twórczości Lwa Tołstoja jako pisarza i człowieka cechowało nieugięte dążenie do prawdy – bezwzględnie stosowanej w życiu – oraz niezwykła siła twórcza, łącząca obiektywną obserwację rzeczywistości z własnym poglądem na świat.

Tołstoj naprzemiennie angażował się bardziej bądź w beletrystykę, bądź w działalność publicystyczną. Ostatni etap twórczości Tołstoj rozpoczął moralistyczną rozprawą Spowiedź. Potępił w niej oficjalną religię prawosławną, swoją postawę życiową oraz ogłosił konieczność powstania nowej religii. Zaatakował wówczas władzę państwową, sądy i aparat biurokratyczny.

W Polsce jego książki tłumaczyli m.in.: Jadwiga Dmochowska, Paweł Hertz, Czesław Jastrzębiec-Kozłowski, Maria Leśniewska, Tadeusz Łopalewski, Wacław Rogowicz, Eleonora Słobodnikowa, Kazimierz Truchanowski, Kazimiera Iłłakowiczówna i Zbigniew Zamorski.

Wybrana twórczość Powieści 1859 – Szczęście rodzinne () – polskie tłumaczenie Eleonora Słobodnikowa 1861 – Dekabryści () 1863–1869 – Wojna i pokój () – 4 tomy; obraz życia rosyjskiego w dobie napoleońskiej; polskie tłumaczenie Andrzej Stawar 1873–1877 – Anna Karenina () – obraz społeczeństwa ros. w latach 70. XIX w., polskie tłumaczenie Kazimiera Iłłakowiczówna 1899 – Zmartwychwstanie () – wielka powieść krytyczno-społeczna; polskie tłumaczenie Wacław Rogowicz

Dramaty 1886 – Ciemna potęga lub Potęga ciemnoty () – tragedia chłopska 1890 – Owoce oświaty lub Płody edukacji () – komedia satyryczna 1900 – A światło świeci w ciemności () – dzieło niedokończone 1900 – Żywy trup ()

Nowele thumb|Portret pisarza pędzla Jana Styki (francuska pocztówka z pocz. XX w.) trylogia autobiograficzna: 1852 – Dzieciństwo () – debiut 1854 – Lata chłopięce () 1857 – Młodość () 1856 – Dwaj huzarzy () 1856 – Poranek ziemianina () 1862 – Polikuszka () 1863 – Kozacy () 1886 – Śmierć Iwana Ilicza () – polskie tłumaczenie Jarosław Iwaszkiewicz 1889 – Sonata Kreutzerowska () – paradoksalne ujęcie zagadnienia małżeństwa i życia płciowego 1895 – Pan i parobek lub Gospodarz i robotnik () 1911 – Diabeł lub Szatan () 1911 – Ojciec Sergiusz () – wydanie pośmiertne, polskie tłumaczenie Ryszard Przybylski 1912 – Hadżi-Murat () – polskie tłumaczenie Jan Dąbrowa

Opowiadania cykl kaukaski: 1853 – Wybieg () 1855 – Wyrąb lasu () 1855 – Z zapisek księcia D. Niechludowa () 1855–1856 – Opowiadania sewastopolskie () 1857 – Lucerna () 1858 – Albert () 1859 – Trzy śmierci () 1872 – Jeniec kaukaski () – polskie tłumaczenie Kazimierz Truchanowski 1885 – Dzieci mądrzejsze są od starych () 1885 – Pan Bóg nierychliwy ale sprawiedliwy () 1885 – Dwaj starcy (opowiadanie) () 1885 – Nie igraj z ogniem, bo się sparzysz () 1886 – Parobek Emilian i pusty bęben () 1886 – Trzej starcy () 1886 – Czy dużo człowiekowi trzeba ziemi? () 1903 – Odbudowanie piekła () 1905 – Biedni ludzie (opowiadanie Tołstoja) () 1906 – Korniej Wasiljew () 1906 – Za co? () – opowiadanie poświęcone tragicznym losom polskiego powstańca listopadowego Wincentego Migurskiego 1906 – Boskie i ludzkie () 1906 – Poziomki () 1910 – Rozmowa z podróżnym () 1910 – Pieśń na wsi () 1910 – Trzy dni na wsi () 1910 – Wdzięczna gleba () 1911 – Po balu () 1911 – Alosza Garnek () 1911 – Co widziałem we śnie () 1912 – Pośmiertne zapiski starca Fiodora Kuźmicza () 1912 – Zapiski wariata () 1912 – Siła dzieciństwa () 1912 – Chodynka ()

Traktaty i publicystyka 1882 – Spowiedź () – rozprawa; wyznanie nowej wiary 1884 – Na czym polega moja wiara? – rozprawa; w Europie wydana pod tytułem Moja wiara lub Moja religia, wersja skrócona 1885 – Co mamy robić? () 1890–1893 – Królestwo Boga jest w tobie () – rozprawa 1897 – Co to jest sztuka? () 1908 – Nie mogę milczeć () 1907 – Shakespeare, studium krytyczne () 1900 – Nie zabijaj () O życiu () – polskie tłumaczenie Anna Kunicka

Wydania zbiorowe Pierwsze wyd. zbiór. 1889, wyd. zupełne rozpoczęto w 1928. Jedyne zbiorowe wyd. „Dzieł” w przekładzie polskim (ze słowem wstępnym Wacława Lednickiego, pod redakcją Juliana Tuwima) ukazało się nakładem Wydawnictwa Gutenberga w 14 t., 1928–1930. Studia pol. o T.: Leo Belmont (1904), Walery Gostomski (1904), Władysław Jabłonowski (1908), Marian Zdziechowski (1912 i 1915), Wacław Lednicki (1928); przekład polskiej książki Mereżkowskiego (1904).

Ekranizacje

Upamiętnienie Podczas ceremonii zamknięcia XXII Zimowych Igrzysk Olimpijskich w Soczi, w spektaklu „Literatura rosyjska”, w którym na scenie pojawili się aktorzy przebrani i ucharakteryzowani na największych pisarzy rosyjskich wraz z ich gigantycznymi portretami lub fotografiami, jeden z aktorów grał rolę Lwa Tołstoja, deklamując cytat z Anny Kareniny. Najstarszym zapisem dźwiękowym w zasobach Polskiego Radia jest nagranie wypowiedzi Lwa Tołstoja z 1908 r., który po rosyjsku czyta swój artykuł ''Nie mogę milczeć''. W 2009 powstał film biograficzny Ostatnia stacja w reżyserii Michaela Hoffmana, w którym w rolę Lwa Tołstoja wcielił się Christopher Plummer, zaś postać jego żony grała Helen Mirren. Oboje za swoje kreacje zdobyli nominacje do Oscarów.

Upamiętnienie w Polsce mały|180px|Mural w Warszawie z 2011 r. przedstawiający Tołstoja z cytatem w esperanto i po polsku, fot. Ivonna Nowicka Od 1973 na terenie obecnej dzielnicy Bielany w Warszawie znajduje się ulica Lwa TołstojaUchwała nr 105 Rady Narodowej m.st. Warszawy z dnia 15 maja 1973 r. w sprawie nadania nazw ulicom, „Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy”, Warszawa, dnia 15 czerwca 1973 r., nr 6, poz. 39, s. 2.. Lew Tołstoj jest także patronem ulicy w Łodzi na Widzewie. Ulica Lwa Tołstoja znajduje się także w Oleśnicy i Świdnicy w województwie dolnośląskim oraz w Tychach i Rudzie Śląskiej w województwie śląskim.