Rak gruczołu krokowego, rak prostaty, rak stercza – pierwotny nowotwór złośliwy gruczołu krokowego pochodzenia nabłonkowego. Jest to jeden z najczęstszych nowotworów złośliwych u mężczyzn (w Polsce najczęstszy), pod względem zapadalności dorównujący rakowi płuca. Najpowszechniejszym podtypem histopatologicznym jest gruczolakorak zrazikowy. Do czynników ryzyka rozwoju choroby zalicza się wiek, wywiad rodzinny obciążający w kierunku tego nowotworu oraz przynależność rasową i etniczną. Wczesny rak stercza nie daje objawów, natomiast jeśli one występują, to są podobne do objawów łagodnego rozrostu tego gruczołu i obejmują bolesne oddawanie moczu, w tym uczucie pieczenia, wrażenie stałego parcia na mocz, trudności w rozpoczęciu mikcji, wąski strumień moczu, częste oddawanie go w nocy, bóle w kroczu i podbrzuszu, niekiedy zatrzymanie moczu.
W związku z upowszechnieniem się oznaczenia stężenia swoistego antygenu sterczowego (PSA) większość przypadków choroby jest rozpoznawana w stadium bezobjawowym. Rozpoznanie jest oparte na badaniu histopatologicznym materiału tkankowego pobranego podczas biopsji, którą wykonuje się z powodu nieprawidłowego stężenia PSA lub stwierdzenia nieprawidłowości w badaniu przez odbytnicę. Wybór metody leczenia zależy od stopnia zaawansowania choroby, ocenionej kategorii ryzyka choroby, obciążeń chorobami współistniejącymi, wieku chorego i oceny wpływu leczenia na jakość życia chorego. W raku prostaty ograniczonym do narządu (czyli występującym tylko w obrębie gruczołu krokowego) postępowanie może polegać na aktywnym nadzorze (aktywnej obserwacji), jako jedynym środku, albo radykalnej prostatektomii (wycięciu stercza) lub radykalnej radioterapii. Leczenie choroby zaawansowanej (czyli z przerzutami) opiera się na hormonoterapii polegającej na farmakologicznym zablokowaniu produkcji androgenów, nazywanym deprywacją androgenową lub ablacją androgenową. W tym celu podaje się agonisty lub antagonisty gonadoliberyny. Zanik skuteczności hormonoterapii jest nazywany opornością na kastrację (farmakologiczną); w dalszym leczeniu stosuje się docetaksel, abirateron, enzalutamid, sipuleucel-T lub radioaktywny 223Ra.
Epidemiologia mały|Wykres przedstawiający częstość występowania raka prostaty w różnych grupach wiekowych w Stanach Zjednoczonych, 2016. Dane Światowej Organizacji Zdrowia, Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem, projektu Cancer Over Time Rak gruczołu krokowego jest jednym z najczęstszych nowotworów złośliwych u ludzi. Jest drugim najczęściej rozpoznawanym nowotworem u mężczyzn i pod względem częstości ustępuje jedynie rakowi płuc. Co roku rozpoznaje się 1 100 000 nowych przypadków tego nowotworu, co stanowi aż 15% rozpoznań nowotworu złośliwego u mężczyzn.
Zapadalność na raka gruczołu krokowego rośnie z wiekiem. Przed 50. rokiem życia występuje bardzo rzadko i w tej grupie wiekowej dotyczy jedynie 0,1% chorych. 85% zachorowań jest stwierdzanych po 65. roku życia. Około 85. roku życia ogólne ryzyko zachorowania wynosi w zależności od regionu świata 0,5–20%. W badaniach sekcyjnych częstość występowania jest jeszcze większa, ponieważ te ujawniają utajoną część przypadków w bardzo wczesnym stadium, które ze względu na długi okres przedkliniczny nigdy nie uległyby manifestacji, ponieważ część mężczyzn wcześniej umiera z innych przyczyn niż rak stercza. W badaniach sekcyjnych zapadalność na raka gruczołu krokowego u osób poniżej 30. roku życia wynosi około 5% i rośnie nieliniowo wraz z wiekiem, około 40–50. roku życia wynosząc 15%, a około 85. roku życia blisko 60%.
Zapadalność na raka gruczołu krokowego wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne i etniczne, a odsetki zapadalności w poszczególnych regionach świata mogą się różnić nawet 25-krotnie. Różnice w zapadalności w poszczególnych regionach świata częściowo są związane z rozpowszechnieniem badania PSA.
Większość zachorowań (70%) obserwuje się w krajach wysoko rozwiniętych. Do regionów o najwyższej zapadalności należą Australia, Ameryka Północna, Europa Zachodnia i Północna, gdzie notuje się roczny współczynnik zapadalności odpowiednio 111,6, 97,2, 94,9 i 85,0 zachorowań na 100 000. Do regionów o relatywnie wysokiej zapadalności należą również Karaiby, Ameryka Południowa i Południowa Afryka (odpowiednio 79,8, 60,1, 61,7 zachorowań na 100 000). Niską zapadalność obserwuje się w Azji Południowo-Centralnej i Wschodniej, która wynosi odpowiednio 4,5 i 10,5 przypadków na 100 000. Ogólnie od lat 80. obserwuje się wzrost zapadalności na raka gruczołu krokowego, co również jest wiązane z wprowadzeniem i upowszechnieniem badania PSA.
Około 10% chorych na raka gruczołu krokowego umiera z powodu tej choroby, ale ogólnie rak stercza stanowi jedną z wiodących przyczyn zgonów z powodu choroby nowotworowej. Rak gruczołu krokowego jest piątą przyczyną zgonów z powodu choroby nowotworowej na świecie. Co roku z powodu tego nowotworu umiera ponad 300 000 mężczyzn, co stanowi 6,6% zgonów z powodu choroby nowotworowej. Najwyższą umieralność obserwuje się w populacjach pochodzenia afrykańskiego, szczególnie w Karaibach i Afryce Subsaharyjskiej, a najniższą w Azji.
Objawy kliniczne thumb|Schemat przedstawiający badanie przez odbyt Około 75% przypadków tego nowotworu jest wykrywanych w stadium bezobjawowym ograniczonym do narządu. Wczesny rak gruczołu krokowego zwykle nie daje żadnych objawów. Jeśli nowotwór stercza powoduje objawy, to są one podobne do objawów związanych z łagodnym rozrostem gruczołu krokowego.
Nowotwór może powodować utrudnienie odpływu moczu z pęcherza moczowego, co objawia się objawami dyzurycznymi obejmującymi bolesne oddawanie moczu, uczucie pieczenia w cewce moczowej (stranguria), stałego parcia na mocz (pollakisuria), mogą również występować trudności w rozpoczęciu mikcji, uczucie niepełnego wypróżnienia, wąski strumień moczu, częste oddawanie moczu w nocy (nykturia), bóle w kroczu i w podbrzuszu. Sporadycznie pojawia się krwinkomocz, możliwe jest zatrzymanie moczu. Objawy ze strony układu moczowego są związane z budową anatomiczną i przechodzeniem cewki moczowej przez zmieniony gruczoł krokowy. Z kolei takie objawy jak trudność w uzyskaniu wzwodu lub bolesna ejakulacja są związane z uchodzeniem nasieniowodów w części sterczowej cewki moczowej w obrębie stercza. W chorobie zaawansowanej z przerzutami występują bóle kostne, złamania patologiczne, zespół ucisku rdzenia kręgowego, niedokrwistość, utrata masy ciała.
W badaniu fizykalnym największe znaczenie ma badanie palcem przez odbytnicę. Może ono wykazać wyczuwalny guzek w gruczole krokowym, nadmierną twardość gruczołu i naciek nowotworowy obejmujący kości. Typowo zmiany występują w tylnych i bocznych częściach stercza, manifestują się jako niesymetryczne zgrubienia lub guzki. Około 25–35% przypadków guzów gruczołu krokowego jest niebadalna palpacyjnie w badaniu per rectum. Brak objawów w badaniu per rectum nie wyklucza nowotworu. U około 25–50% chorych z nieprawidłowościami w badaniu choruje na nowotwór gruczołu krokowego.
Krilaviciute et al. (2023): Badanie oceniało skuteczność badania palcem odbytu (DRE) jako samodzielnego testu przesiewowego na raka prostaty u młodych mężczyzn. Stwierdzono, że DRE ma znacznie niższą skuteczność wykrywania raka prostaty w porównaniu z badaniem PSA. Dlatego zaleca się, aby nie stosować DRE jako testu przesiewowego na raka prostaty u młodych mężczyzn, ponieważ nie przynosi ono poprawy w wykrywaniu w porównaniu z badaniem PSA.
Czynniki ryzyka Do dobrze poznanych czynników ryzyka rozwoju raka gruczołu krokowego zalicza się wiek, wywiad rodzinny w kierunku tego nowotworu oraz przynależność rasową i etniczną. Ponadto badania epidemiologiczne sugerują kilka czynników środowiskowych i dietetycznych mogących mieć wpływ na ryzyko rozwoju tego nowotworu. Do potencjalnych czynników ryzyka rozwoju tego nowotworu zalicza się dietę bogatą w mięso lub nabiał, otyłość, przebycie choroby przenoszonej drogą płciową, palenie tytoniu oraz ekspozycję zawodową na niektóre czynniki chemiczne.
Wiek Wiek jest silnym czynnikiem ryzyka zachorowania, a także zgonu z powodu tej choroby. Ryzyko zachorowania na nowotwór gruczołu krokowego rośnie wraz z wiekiem. Do większości zachorowań dochodzi powyżej 65. roku życia, a przed 50. rokiem życia jest bardzo rzadki.
Rasa Ryzyko zachorowania różni się w poszczególnych populacjach. Najwyższe ryzyko zachorowania jest stwierdzane u osób rasy czarnej, które jest wyższe niż u osób rasy białej. Jest to szczególnie zauważalne u Afroamerykanów, u których stwierdza się 2,5-krotnie większe ryzyko zachorowania niż u osób białych. U osób rasy czarnej rak stercza jest rozpoznawany na wyższym stopniu zaawansowania i w tej grupie chorych obserwuje się wyższą śmiertelność z powodu choroby. Również wysokie ryzyko obserwuje się u osób rasy białej, najniższe odsetki zapadalności obserwuje się w populacjach azjatyckich.
Występowanie rodzinne Występowanie raka gruczołu krokowego w rodzinie jest silnym czynnikiem ryzyka zachorowania na ten nowotwór. Nawet u 20% chorych na raka gruczołu krokowego stwierdza się występowanie tego nowotworu u ojca lub braci chorego. U krewnych chorych pierwszego stopnia, a więc u synów, braci i ojca chorego na raka gruczołu krokowego występuje 2–3-krotnie zwiększone ryzyko zachorowania. Ryzyko zachorowania rośnie wraz z liczbą dotkniętych członków rodziny i niższym wiekiem zachorowania, ponadto ryzyko jest większe u braci chorego niż u syna chorego.
Dziedziczny rak gruczołu krokowego Rodzinnym występowaniem raka gruczołu krokowego określa się akumulację przypadków tej choroby u blisko spokrewnionych członków określonej rodziny. Dziedziczny rak gruczołu krokowego (ang. hereditary prostate cancer) jest specyficzną grupą rodzinnego raka gruczołu krokowego, w którym stwierdza się określony wzór dziedziczenia genów podatności na chorobę. Postać dziedziczna odzwierciedla obecność mutacji w wysokim stopniu predysponującym do raka, z kolei postać rodzinna poza mutacjami predysponującymi do choroby również odzwierciedla obecność czynników środowiskowych.
Ocenia się, że w około 5–10% przypadków raka gruczołu krokowego, a w populacji o wczesnym początku choroby nawet u 30–40% chorych, jest ona związana z genami o wysokiej predyspozycji dziedziczonymi autosomalnie dominująco. Ponadto wiadomo, że za postać dziedziczną odpowiadają rzadsze mutacje genowe dziedziczone autosomalnie recesywne o wysokiej penetracji lub dziedziczone sprzężone z chromosomem X.
Ze względu na trudność w określeniu odpowiedzialnych za zespół genów, dziedziczny rak gruczołu krokowego jest definiowany klinicznie za pomocą kryteriów rodowodowo-klinicznych: rak gruczołu krokowego występuje u co najmniej 3 krewnych I stopnia, rak gruczołu krokowego występuje w co najmniej 3 kolejnych pokoleniach w rodzinie ojca lub matki, rak gruczołu krokowego występuje przynajmniej u 2 krewnych I lub II stopnia poniżej 55. roku życia.
Typowymi cechami dziedzicznego raka gruczołu krokowego jest młodszy wiek zachorowania w porównaniu do przypadków raka sporadycznego, średnio poniżej 55. roku życia, oraz wyższe ryzyko zgonu z powodu tej choroby. Zwiększone ryzyko wystąpienia innych nowotworów w dziedzicznym raku gruczołu krokowego jest niejednoznaczne.
Czynniki dietetyczne Niektóre badania sugerują, że wysokie spożycie produktów mlecznych wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zachorowania. Korelacja między wysokim spożyciem nabiału a ryzykiem raka gruczołu krokowego może być spowodowana wysokim spożyciem wapnia. Za zwiększonym ryzykiem raka stercza u osób spożywających wysokie ilości wapnia przemawia wynik metaanalizy oraz wyniki innych badań, ale inne nie potwierdzają takiego związku.