Zamek królewiecki – gotycki zamek krzyżacki z XIII w., kilkukrotnie przebudowywany (m.in. w XVI i XVIII w.), będący – obok miejscowej katedry – jednym z symboli Królewca. W 1968 roku ruiny zamku zostały w całości wyburzone.
Historia Zespół zamkowy zakonu krzyżackiego w Królewcu, wznoszony od drugiej połowy XIII wieku i wielokrotnie przebudowywany w następnych stuleciach. W latach 1255–1525 był siedzibą komtura królewieckiego, od 1274 roku także wójta sambijskiego, a od 1312 roku rezydencją wielkiego marszałka zakonu. Po utracie Malborka w 1457 roku do Królewca przeniesiono siedzibę Wielkiego Mistrza.
Początki zamku W 1254 roku źródła odnotowały pierwszego komtura określanego jako „sambijski”, Burcharda von Hornhausen, który był jednocześnie zastępcą mistrza krajowego. Organizacja konwentu królewieckiego ukształtowała się jednak dopiero w następnych dziesięcioleciach.
Założenie pierwszego zamku nastąpiło w 1255 roku w związku z wyprawą krzyżową przeciwko Sambii, w której uczestniczył król Czech Przemysł Ottokar II. Według relacji Piotra z Dusburga król wskazał braciom zakonnym miejsce odpowiednie do wzniesienia warowni. Zamek otrzymał nazwę na cześć czeskiego monarchy. Kronikarz wspominał także pruską nazwę tego miejsca – Tuwangste – oraz określał pierwotną lokalizację jako „Stary Zamek”.
W 1257 roku dokonano podziału pierwotnego terenu zamkowego pomiędzy zakon a biskupa sambijskiego. Krzyżacy mieli przenieść swoją siedzibę w inne miejsce. Rok później zawarto kolejną umowę, na mocy której biskup zachowywał jedną trzecią dawnego obszaru zamku, natomiast zakon mógł zabrać materiały budowlane z pozostałej części. Z tym okresem wiąże się najprawdopodobniej przeniesienie siedziby krzyżackiej na miejsce późniejszego zasadniczego zespołu zamkowego.
W latach 1260–1262 zamek był bezskutecznie oblegany przez Prusów, którzy używali machin oblężniczych. Podczas walk zniszczona została rozwijająca się przy warowni osada, jednak sam zamek nie został zdobyty. W 1263 roku, po dokonanym wcześniej podziale terenów, biskup sambijski przekazał zakonowi swoją siedzibę położoną przy istniejących już murach krzyżackiej warowni.
W latach 1274–1292, za rządów wójta sambijskiego Dietricha von Liedelau, od północnej strony zespołu wzniesiono murowaną basztę. Budowę upamiętniała inskrypcja umieszczona na jej fasadzie.
Rozbudowa w XIV wieku Wokół zamku stopniowo kształtował się zespół trzech średniowiecznych miast. Stare Miasto uzyskało prawo chełmińskie w 1286 roku, Lipnik został lokowany w 1300 roku, a Knipawa w 1327 roku.
Od 1312 roku zamek był siedzibą wielkiego marszałka zakonu. Torbus zaznacza jednak, że według części badań pierwszym pewnie poświadczonym wielkim marszałkiem związanym z Królewcem był dopiero Heinrich von Plötzke w 1315 roku.
Około 1326 roku Piotr z Dusburga opisywał zamek jako otoczony dwiema liniami murów i posiadający dziewięć murowanych wież. Choć kronikarz łączył ten opis z wydarzeniami z 1255 roku, w rzeczywistości przedstawiał najpewniej stan warowni z czasu powstawania swojej kroniki, a więc z pierwszej ćwierci XIV wieku.
W 1333 roku wielki mistrz Luther von Braunschweig sprzeciwił się planowanej rozbudowie katedry królewieckiej o narożne wieżyczki i obronny ganek. Ostatecznie uzgodniono kontynuowanie prac bez tych elementów obronnych.
W XIV wieku zamek należał do głównych baz wypraw zakonu przeciwko Litwie. W 1372 roku przebywał w nim książę austriacki Leopold III Habsburg, natomiast w latach 1390 i 1391 Henryk Derby, późniejszy król Anglii Henryk IV Lancaster.
XV wiek Po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku sytuacja zamku nie jest w pełni jasna. Według części przekazów mieszczanie królewieccy zajęli warownię i mogli złożyć hołd Władysławowi Jagielle, a zamki w Królewcu i Pasłęku wraz z miastami miały zostać przekazane w dzierżawę wielkiemu księciu litewskiemu Witoldowi. Inne źródła wskazują jednak, że przedstawiciele Starego Miasta pojawili się w polskim obozie pod Malborkiem dopiero na początku września i nie złożyli formalnego hołdu. We wrześniu 1410 roku zamek znajdował się ponownie lub nadal pod władzą zakonu.
Źródła z lat 1431–1438 oraz 1434 wymieniają szereg pomieszczeń zamku, m.in. zakrystię oraz pomieszczenia określane jako mała i dolna izba.
W 1454 roku, na początku wojny trzynastoletniej, zamek został bez walki zajęty przez Związek Pruski. W trakcie działań rozebrano część domu głównego oraz południowy mur przedzamcza. W następnym roku, po trzymiesięcznym oblężeniu, zakon odzyskał zarówno zamek, jak i Stare Miasto.
W 1457 roku, po przejęciu Malborka przez króla Kazimierza IV Jagiellończyka, wielki mistrz Ludwig von Erlichshausen przeniósł swoją siedzibę do Królewca. Od tego czasu zamek stał się główną rezydencją zwierzchników zakonu w Prusach.
W 1520 roku wojska polskie przez około miesiąc stacjonowały pod Królewcem, nie podejmując jednak poważnego oblężenia zamku. Z okresem tym łączona jest rozbudowa umocnień zamku i miasta.
Rezydencja książęca W 1525 roku, w następstwie sekularyzacji państwa zakonnego, Albrecht Hohenzollern został księciem Prus. Zamek utracił funkcję siedziby władz zakonnych i rozpoczęto jego stopniowe przekształcanie w nowożytną rezydencję książęcą.
W 1532 roku przebudowano lub wzniesiono od nowa budynek bramny we wschodniej części przedzamcza. Następnie, do 1569 roku, powstawały wschodnie i północne skrzydła przedzamcza.
W latach 1584–1593 oraz 1600–1604 zachodnie mury średniowiecznego domu głównego włączono w nowo wznoszone skrzydło margrabiego Jerzego Fryderyka. W jego obrębie powstał nowy kościół zamkowy o długości około 82 m, a nad nim wielka sala audiencyjna określana jako Sala Moskiewska. Jednocześnie rozebrano południowe skrzydło dawnego gotyckiego domu konwentualnego. W początkowej fazie przebudowy uczestniczył stuttgarcki architekt Blasius Berwart.
Do 1613 roku rozebrano również północne i wschodnie skrzydła dawnego domu głównego, określanego w źródłach jako alter Stock.
W latach 1705–1712 architekt Joachim Ludwig Schultheiß von Unfried wzniósł w południowej części wschodniego skrzydła przedzamcza reprezentacyjną barokową część rezydencji, określaną jako Schlüterbau. W kościele zamkowym odbywały się najważniejsze ceremonie monarchii pruskiej, w tym koronacja Fryderyka I w 1701 roku, a w 1861 roku koronacja Wilhelma I.
W 1810 roku w północnym skrzydle przedzamcza, w miejscu dawnego spichlerza zwanego Kornhaus, wzniesiono budynek sądu. W 1864 roku zły stan manierystycznego hełmu wieży zamkowej spowodował jego wymianę. Według projektu Friedricha Augusta Stülera wieża otrzymała neogotyckie zwieńczenie z arkadową ostatnią kondygnacją, czterema narożnymi wieżyczkami i wysokim ośmiobocznym hełmem.
Muzea i badania w XX wieku W 1924 roku w zachodnim skrzydle zamku, obejmującym m.in. Salę Moskiewską, otwarto Prussia-Museum, natomiast w północnym przedzamczu urządzono Museum der Ordensräume. W 1926 roku na terenie zamku wykopaliska prowadził architekt i badacz jego architektury Friedrich Lahrs.
Położenie i architektura Pierwszy zamek znajdował się na wschód od miejsca zajętego następnie przez zasadniczy zespół zamkowy. Teren ten mógł później zostać wykorzystany przez pierwszą, nieznaną ze źródeł siedzibę biskupa sambijskiego, a pod koniec XIII wieku prawdopodobnie wszedł w skład zewnętrznego przedzamcza.
Od około 1257 roku właściwy zamek krzyżacki rozwijał się na wzniesieniu położonym na północ od średniowiecznego miasta. Południowy mur obwodowy zamku był zarazem częścią systemu murów miejskich.
Pierwotne założenie obejmowało rozległy teren otoczony murem obwodowym, pełniący początkowo funkcję przedzamcza. W późniejszym okresie jego zabudowa nabrała charakteru reprezentacyjnego, natomiast właściwe gospodarcze przedzamcze utworzono na wschód od niego i prawdopodobnie nie posiadało ono własnych silnych fortyfikacji.
Dom główny znajdował się w zachodniej części zespołu. Nie był oddzielony od przedzamcza fosą ani dodatkowym obwodem murów. Według badań Friedricha Lahrsa i wcześniejszych pomiarów miał około 46–47,5 m szerokości i 55–58 m długości. Do 1944 roku zachowały się już przede wszystkim jego fundamenty, z których przed zniszczeniem zamku archeologicznie przebadano jedynie część wschodnią.
Zniszczenie zamku W sierpniu 1944 roku zamek został ciężko uszkodzony podczas brytyjskich nalotów na Królewiec. Kolejne zniszczenia spowodował ostrzał artyleryjski Armii Czerwonej podczas oblężenia miasta trwającego od końca stycznia do 9 kwietnia 1945 roku. W piwnicach zamku przechowywano w czasie wojny Bursztynową Komnatę.
W 1945 roku przyłączono Królewiec do ZSRR i zmieniono nazwę miasta na Kaliningrad.
W 1953 roku rozebrano zachowaną jeszcze wieżę zamkową. W tym samym okresie prowadzono dyskusje nad możliwością odbudowy zespołu.
Od 1968 roku, mimo protestów, pozostałe ruiny zamku zostały wysadzone z inicjatywy pierwszego sekretarza Komitetu Obwodowego KPZR w Królewcu Nikołaja Konowałowa. W 1970 roku na części dawnego terenu zamkowego rozpoczęto wznoszenie Domu Sowietów według projektu Lwa Misóżnikowa. Budynek, którego projektowaną wysokość zredukowano z 28 do 21 kondygnacji, z powodu problemów konstrukcyjnych nigdy nie został ukończony. Pozostała część dawnego terenu zamkowego została przekształcona w plac miejski.
Badania archeologiczne i projekty odbudowy W latach 2001–2007 prowadzono badania archeologiczne na terenie zachodniego skrzydła zamku. Prace były finansowane przez niemiecki tygodnik „Der Spiegel”.
W latach 2016–2018 odsłonięto fundamenty zachodniego skrzydła oraz wież północnej i południowej, a także fragment południowego tarasu zamkowego. Równolegle rozważano odbudowę części historycznej zabudowy. 18 marca 2017 roku pełniący obowiązki gubernatora obwodu królewieckiego Anton Alichanow poinformował jednak o rezygnacji z projektu odbudowy zamku.
Plany rewitalizacji Od upadku ZSRR planowana była rewitalizacja śródmieścia i zamku. Odbudowa zamku, na czym szczególnie zależało władzom miejskim, miała się odbywać z funduszy rosyjskiego ministerstwa kultury, a plan odbudowy poparł prezydent Władimir Putin podczas swojej wizyty w Królewcu w 2005.
W latach 2001–2008 na terenie, gdzie znajdowały się ruiny zamku, prowadzono prace wykopaliskowe, finansowane przez niemiecki tygodnik „Der Spiegel”. W trakcie wspomnianych prac odkryto pewną ilość pamiątek historycznych, m.in. w czerwcu 2005 natrafiono na srebrną skrzynkę, zawierającą medale i monety.
Zwolennikiem odbudowy jest architekt Artur Sarnitz. Z drugiej strony, rozbiórka Domu Sowietów, stojącego obok miejsca dawnego zamku, miała przeciwników, utrzymujących, że budowla-pomnik jest już częścią historii miasta.
18 marca 2017 r. pełniący obowiązki gubernatora obwodu królewieckiego Anton Alichanow poinformował o rezygnacji z odbudowy zamku, o której dyskutowano w mieście od kilku lat.
Galeria ilustracji
Przypisy Paulina Siegień Kaliningrad jednak bez zamku. Gubernator decyduje
Bibliografia Caspar Stein: Das Alte Königsberg. Eine ausführliche Beschreibung der drei Städte Königsberg... anno 1644, Hamburg, Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, 1998, (reprint wyd. Königsberg 1911) Adolf Boetticher: Die Bau- und Kunstdenkmäler in Provinz Ostpreußen, H. 7., Königsberg, Königsberg, Teichert, 1897 Friedrich Lahrs: Das Königsberger Schloß, Stuttgart, Kohlkammer, 1956 Dehio-Handbuch der Kunstdenkmäler West- und Ostpreußens. Die ehemaligen Provinzen West- und Ostpreußen (Deutschordensland Preußen) mit Bütower und Lauenburger Land, bearb. von Michael Antoni, München; Berlin, Deutscher. Kunstverlag, 1993, Prusy Wschodnie – dokumentacja historycznej prowincji. Zbiory fotograficzne dawnego Urzędu Konserwatora Zabytków w Królewcu (=Ostpreußen – Dokumentation einer historischen Provinz. Die photographische Sammlung des Provinzialdenkmalamtes in Königsberg), oprac. i red. bazy danych Jan Przypkowski, Warszawa, Instytut Sztuki PAN, , Sławomir Popowski,:Miasto niedokończone, w: „Polityka'”2008, nr 15 (2649), s.12
Linki zewnętrzne