Szmulowizna

thumb|Centrum Praskie Koneser w kompleksie dawnej Warszawskiej Wytwórni Wódek „Koneser”, widok z ul. Ząbkowskiej thumb|Oficyna Burkego przy ul. Kawęczyńskiej 26, jeden z reliktów drewnianej zabudowy Pragi thumb|Blok mieszkalny (tzw. jamnik) przy ul. Kijowskiej 11 thumb|Nowa hala produkcyjna Fabryki Obrabiarek Precyzyjnych Avia S.A. przy ul. Grajewskiej, największego zakładu produkcyjnego na SzmulowiźnieSzmulowizna (dawniej także Szmulowszczyzna i Szmulewizna, zwyczajowo Szmulki) – historyczna część Warszawy, współcześnie osiedle i obszar Miejskiego Systemu Informacji położony w południowo-wschodniej części dzielnicy Praga-Północ. Nazwa obszaru wywodzi się od imienia Szmula Zbytkowera, zamożnego żydowskiego kupca, bankiera i przedsiębiorcy działającego w Warszawie i na Pradze w drugiej połowie XVIII wieku.

Historyczna Szmulowizna rozwinęła się na wschód od dawnej Pragi, poza XVIII-wiecznymi okopami Lubomirskiego. Szczególne znaczenie dla jej przekształcenia z podmiejskiego folwarku w część wielkiego miasta miała budowa linii kolejowych w drugiej połowie XIX wieku, rozwój przemysłu oraz stopniowa parcelacja dawnych gruntów rolnych. Pod koniec XIX wieku obszar został włączony do Warszawy, a na przełomie XIX i XX wieku stał się jednym z ważniejszych skupisk przemysłu na prawym brzegu Wisły.

Wschodnia część historycznej Szmulowizny od początku XX wieku była nazywana również Michałowem. Nazwa ta wiązała się z księciem Michałem Piotrem Radziwiłłem, który wraz z żoną Marią nabył w 1902 roku część miejscowych gruntów. W pierwszej połowie XX wieku określenie Michałów funkcjonowało szeroko wśród mieszkańców i było związane z własnymi instytucjami społecznymi, parafialnymi i oświatowymi.

Współczesna Szmulowizna charakteryzuje się zróżnicowaną strukturą urbanistyczną. Obok kamienic z końca XIX i pierwszej połowy XX wieku występują tu dawne zabudowania przemysłowe, obiekty infrastruktury transportowej, monumentalna bazylika Najświętszego Serca Jezusowego, a także wielkie zespoły mieszkaniowe wzniesione w okresie Polski Ludowej. Jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów jest liczący około pół kilometra długości budynek mieszkalny przy ul. Kijowskiej 11, potocznie nazywany „jamnikiem”.

Nazwa

Szmulowizna, Szmulowszczyzna i Szmulki Nazwa Szmulowizny pochodzi od imienia żydowskiego przedsiębiorcy Szmula Zbytkowera, zwanego również Szmulem Jakubowiczem. Był on kupcem, bankierem, dostawcą wojskowym i przedsiębiorcą związanym z dworem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Należał do najbardziej wpływowych przedstawicieli społeczności żydowskiej osiadłej na prawym brzegu Wisły w drugiej połowie XVIII wieku.

Zbytkower posiadał rozległe grunty na obszarze położonym na wschód od ówczesnej Pragi. Założony przez niego folwark występował początkowo pod nazwami Bojmurek lub Bojnówek. Z czasem od imienia właściciela zaczęto używać nazw Szmulowszczyzna, Szmulewizna, a następnie Szmulowizna.

Jeszcze pod koniec XIX wieku określenie Szmulowizna było używane jako nazwa miejscowości i przedmieścia. W wydanym w 1892 roku XII tomie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich Szmulowiznę opisano jako osadę stanowiącą przedmieście starej Pragi i włączoną już wówczas do terytorium miejskiego Warszawy.

W języku potocznym utrwaliła się zdrobniała nazwa Szmulki. Jest ona powszechnie używana przez mieszkańców Warszawy, szczególnie w odniesieniu do historycznej części dzielnicy. Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych notuje nazwę „Szmulki” jako nazwę miejscowości, podczas gdy w warszawskim Miejskim Systemie Informacji stosowana jest forma „Szmulowizna”.

Michałów Odrębnym elementem lokalnej tożsamości jest nazwa Michałów. We wrześniu 1902 roku małżeństwo książąt Marii i Michała Radziwiłłów nabyło część gruntów we wschodniej części Szmulowizny. Od imienia Michała Radziwiłła obszar zaczęto określać jako Michałów.

Nazwa nie doprowadziła do całkowitego zaniku określenia Szmulowizna. Przez znaczną część XX wieku oba terminy funkcjonowały równolegle i mogły odnosić się do częściowo nakładających się przestrzeni. Michałów wiązano przede wszystkim z rejonem ulic Kawęczyńskiej, Otwockiej, Siedleckiej, Łochowskiej, Objazdowej i przyległych ulic.

Istotną rolę w utrwalaniu nazwy odgrywały instytucje parafialne i społeczne, w tym Towarzystwo Przyjaciół Michałowa oraz środowisko skupione wokół bazyliki Najświętszego Serca Jezusowego. Nazwa jest nadal wykorzystywana w dokumentach urbanistycznych Warszawy, m.in. w nazwach miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego dotyczących „Michałowa i Szmulowizny”.

Położenie i granice Szmulowizna znajduje się w południowo-wschodniej części dzielnicy Praga-Północ. Współczesne granice obszaru Miejskiego Systemu Informacji przebiegają w dużej mierze wzdłuż linii kolejowych, które od XIX wieku stanowią jeden z najważniejszych elementów struktury przestrzennej tej części Warszawy.

Według Miejskiego Systemu Informacji obszar „Szmulowizna” ograniczają:

od zachodu – ul. Markowska, od północy i północnego zachodu – linia kolejowa przebiegająca wzdłuż al. „Solidarności”, od wschodu – linie kolejowe w rejonie ulic Zabranieckiej i Naczelnikowskiej, stanowiące granicę Pragi-Północ z Targówkiem, od południa – linia kolejowa i teren stacji Warszawa Wschodnia, biegnące wzdłuż granicy Pragi-Północ i Pragi-Południe.

Granice MSI nie są tożsame z granicami historycznej Szmulowizny. Dawna osada rozwijała się poza wschodnią granicą Pragi, którą w XVIII i pierwszej połowie XIX wieku wyznaczały Okopy Lubomirskiego. W rejonie dzisiejszego skrzyżowania ulic Ząbkowskiej i Markowskiej znajdowały się Rogatki Ząbkowskie, oddzielające zabudowę miejską od terenów podmiejskich.

Wraz z rozwojem Warszawy, likwidacją dawnych ograniczeń administracyjnych, budową kolei i intensywną urbanizacją różnice pomiędzy Pragą właściwą a Szmulowizną stawały się coraz mniej czytelne w przestrzeni.

Układ przestrzenny Podstawowy układ komunikacyjny Szmulowizny ukształtował się wzdłuż dawnych dróg prowadzących z Pragi w kierunku wschodnim. Szczególne znaczenie uzyskały dzisiejsze ulice Ząbkowska, Kawęczyńska i Radzymińska.

W XIX wieku na istniejącą sieć dróg nałożył się układ linii kolejowych. W efekcie Szmulowizna została stopniowo otoczona torami od północy, południa i wschodu. Kolej odegrała podwójną rolę: przyspieszała industrializację i umożliwiała lokalizowanie dużych zakładów przemysłowych, lecz jednocześnie tworzyła trwałe bariery przestrzenne oddzielające Szmulowiznę od sąsiednich części miasta.

W części zachodniej i środkowej wykształciła się zwarta zabudowa kamieniczna, natomiast w części wschodniej przez dłuższy czas utrzymywała się luźniejsza zabudowa mieszkaniowa, przemysłowa i gospodarcza. W XX wieku układ ten został częściowo przekształcony przez budowę dużych zespołów mieszkaniowych.

Historia

Tereny przed powstaniem Szmulowizny Obszary późniejszej Szmulowizny przez długi czas pozostawały poza zwartą zabudową Warszawy i Pragi. Miały w znacznej mierze charakter rolniczy oraz podmiejski. Sytuacja zaczęła zmieniać się w XVIII wieku, kiedy prawobrzeżne przedmieścia Warszawy intensywniej włączano w życie gospodarcze stolicy.

Rozwój osadnictwa na prawym brzegu Wisły pozostawał związany zarówno z Pragą, jak i z przebiegającymi tędy traktami prowadzącymi na wschód. Tereny położone poza wałami miejskimi były atrakcyjne dla działalności wymagającej znacznych powierzchni oraz dla przedsiębiorców, którzy z różnych przyczyn mieli ograniczone możliwości inwestowania w obrębie właściwego miasta.

Folwark Szmula Zbytkowera Kluczową postacią dla powstania Szmulowizny był Szmul Zbytkower. W drugiej połowie XVIII wieku związał on swoją działalność gospodarczą z Pragą i terenami położonymi na wschód od niej. Był kupcem i bankierem, zajmował się również dostawami dla wojska i prowadzeniem przedsięwzięć gospodarczych.

Na należących do niego terenach powstał folwark określany początkowo jako Bojmurek lub Bojnówek. Wokół folwarku zaczęło tworzyć się osadnictwo, którego nazwa została następnie powiązana z imieniem właściciela.

Działalność Zbytkowera była częścią szerszego rozwoju społeczności żydowskiej na prawym brzegu Wisły. W 1780 roku otrzymał on królewskie zezwolenie na urządzenie cmentarza żydowskiego na Bródnie; nekropolia stała się jednym z najważniejszych cmentarzy żydowskich Warszawy.

Rozwijające się na Pradze osadnictwo żydowskie oraz działalność gospodarcza Zbytkowera przyczyniły się do trwałego związania historii Szmulowizny z dziejami żydowskiej Warszawy.

Pierwsza połowa XIX wieku Praga i jej okolice zostały silnie dotknięte przez działania wojenne końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku. Szczególne znaczenie miały wydarzenia rzezi Pragi w 1794 roku oraz walki związane z powstaniem listopadowym.

Po śmierci Szmula Zbytkowera dobra przechodziły w ręce kolejnych właścicieli. W pierwszej połowie XIX wieku Szmulowizna wciąż pozostawała w dużej mierze podmiejskim obszarem o luźnej zabudowie. Dopiero przemiany komunikacyjne drugiej połowy stulecia stworzyły warunki do jej szybkiej urbanizacji.

Kolej i industrializacja w XIX wieku Najważniejszym czynnikiem zmieniającym przestrzeń Szmulowizny była kolej. W 1862 roku uruchomiona została Kolej Warszawsko-Petersburska, której linia przebiegała od północnej strony obszaru. Kilka lat później powstała Kolej Warszawsko-Terespolska, prowadząca w kierunku dzisiejszej stacji Warszawa Wschodnia. W latach 70. XIX wieku układ uzupełniła Kolej Nadwiślańska.

Budowa kolei zwiększyła wartość gospodarczą terenów. Bliskość bocznic i stacji sprzyjała lokalizowaniu fabryk, składów, magazynów oraz zakładów obsługujących transport. Jednocześnie rozpoczęła się intensywniejsza parcelacja dawnych gruntów rolnych pod zabudowę mieszkaniową.

Pod koniec XIX wieku Szmulowizna miała już wyraźny charakter przedmieścia robotniczo-przemysłowego. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wskazywał na jej rozwój związany z budową kolei i bliskością Warszawy.

Włączenie do Warszawy W historiografii Warszawy rok 1889 przyjmuje się jako moment rozszerzenia granic miasta m.in. o Szmulowiznę, Nową Pragę i Kamionek.

Proces ten należy odróżniać od tzw. wielkiej inkorporacji z 1916 roku, podczas której do Warszawy przyłączono znacznie większe obszary peryferyjne. Szmulowizna znajdowała się w granicach miasta już przed tym rozszerzeniem, co potwierdza również opis opublikowany w 1892 roku w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego.

Włączenie do miasta przyspieszyło rozwój zabudowy oraz stopniowe wprowadzanie miejskiej infrastruktury, choć proces pełnej urbanizacji trwał jeszcze przez następne dziesięciolecia.

Rozwój przemysłu na przełomie XIX i XX wieku Położenie w sąsiedztwie kolei oraz stosunkowo tanie grunty spowodowały, że Szmulowizna stała się jednym z ważniejszych prawobrzeżnych obszarów przemysłowych Warszawy.

Największym kompleksem przemysłowym powstałym w zachodniej części Szmulowizny był zespół przy ul. Ząbkowskiej, znany później jako Warszawska Wytwórnia Wódek „Koneser”. Kompleks rozwijano w ostatnich latach XIX wieku. Monumentalne ceglane budynki produkcyjne stały się jednym z najważniejszych przykładów warszawskiej architektury przemysłowej tego okresu.

W 1902 roku przy ul. Siedleckiej Lucjan Nowiński założył warsztaty mechaniczne produkujące początkowo m.in. maszyny dla przemysłu tytoniowego. Zakład ten stał się później fabryką Avia. W okresie międzywojennym przedsiębiorstwo rozwinęło produkcję na potrzeby przemysłu lotniczego, w tym produkcję podzespołów oraz silników lotniczych.

Na Szmulowiźnie i Michałowie działały również mniejsze zakłady, m.in. przedsiębiorstwa metalowe, fabryki farb, młyny, zakłady spożywcze i składy. Rozproszone zespoły fabryczne przez dziesięciolecia współtworzyły charakterystyczny krajobraz dzielnicy.

Powstanie Michałowa We wrześniu 1902 roku Maria i Michał Radziwiłłowie zakupili część gruntów we wschodniej części Szmulowizny. Od imienia księcia obszar zaczęto nazywać Michałowem.