Język rusiński (zwany również łemkowsko-rusińskim, rusińsko-łemkowskim, karpatorusińskim, baczwańsko-rusnackim) – język słowiański używany przez Rusinów (nazywających siebie Rusnakami). Ma kilka geograficznych odmian (dialektów). Posługują się nim Rusini mieszkający na Zakarpaciu (Ukraina), we wschodniej Słowacji, w Polsce (Łemkowie i Bojkowie), Rumunii i na Węgrzech oraz Rusini Panońscy w Wojwodinie (Serbia) i Chorwacji. Dobrze skodyfikowana jest tylko odmiana używana w byłej Jugosławii (język wojwodińskorusiński). Wschodniosłowiański etnolekt Łemków, klasyfikowany jako wariant języka rusińskiego, nosi w Polsce nazwę urzędową „język łemkowski”.

Klasyfikacja języka rusińskiego jest w bardzo silnym stopniu uwikłana w problematykę polityczną. Sami użytkownicy są podzieleni w kwestii tożsamości etnicznej – niektórzy uważają się za Ukraińców, a swoją mowę postrzegają jako dialekt języka ukraińskiego, inni natomiast podkreślają własną odrębność.

W serbskiej Wojwodinie język rusiński ma status języka urzędowego, natomiast w Polsce і na Słowacji jest objęty statusem języka mniejszości etnicznej. Do jego zapisu służy przede wszystkim cyrylica.

Sami Rusini posługują się także językami szerszej komunikacji, dominującymi na zamieszkiwanych przez nich terenach jako języki narodowe czy literackie – polskim, słowackim, ukraińskim czy węgierskim. W języku rusińskim zauważalne są toteż znaczne wpływy obce – polskie, słowackie, a także węgierskie. Wpływy tych języków sprawiły, że gwary rusińskie stały się dość odrębne od pozostałych reprezentantów grupy wschodniosłowiańskiej.

Dialekty rusińskie zalicza się do grupy języków wschodniosłowiańskich. Te używane w Polsce, na Słowacji i w Wojwodinie wykazują jednak pewne cechy typowe dla pozostałych grup języków słowiańskich, a konkretniej cechy wspólne z językiem polskim, wschodnimi gwarami języka słowackiego i językiem serbsko-chorwackim, np. stały akcent wyrazowy na przedostatniej sylabie oraz charakterystyczne formy czasu przeszłego, złożone z imiesłowu zakończonego na -l i krótkiej formy czasownika być: rusiński (Łemkowyna)znał jemrusiński (Wojwodina)znal somczeskiznal jsemsłowackipoznal somserbskiznao samkaszubskiznôł jempolskiznałem (znał-em)ukraińskija znaw Rusiński używany w serbskiej Wojwodinie odróżnia się od pozostałych jego odmian i bywa opisywany jako samodzielny język bądź też jako historyczny dialekt języka słowackiego. Łączy go bowiem bliski związek z językiem słowackim, a dokładniej ze wschodnimi gwarami słowackimi. Na poziomie fonologii i fleksji wykazuje cechy zachodniosłowiańskie, choć pewne czynniki kulturowe decydują o jego przynależności do tradycji wschodniosłowiańskiej (system pisma, religia tej grupy ludności – grekokatolicyzm). Dodatkowo został poddany wpływom serbskim, np. w zakresie nazewnictwa administracyjnego czy zasad interpunkcji.

Cechy charakterystyczne

thumb|upright=1.2|Dwujęzyczna polsko-rusińska tablica drogowa thumb|upright=1.2|Dwujęzyczna słowacko-rusińska tablica drogowa

pełnogłos, przejścia *dj > dž, *tj > č, końcówka trzeciej osoby liczby mnogiej ť (na przykład nesuť), imiesłowy na -čyj/-čij (na przykład spivajučij), typ czasu przeszłego robił jem tam cilyj den akcent na przedostatniej sylabie, końcówka mianownika przymiotników liczby mnogiej -y (stary baby), końcówka narzędnika żeńskich rzeczowników -om (s tom dobrom susidkom), końcówka dopełniacza żeńskich przymiotników -oj(i) (staroj baby, šumnoji ďivky), końcówka bezokolicznika -ty, dwie formy czasu przyszłego (budu robyty/robyl), palatalizacja k, g, h, ch typu borsug – borsudzy, enklityczne formy zaimków osobowych mi, ťi, si, mu, ji, ňa, ťa, sa/sja, ho, ju/jej (na przykład pryšol gu mi), ściągnięte końcówki przymiotników, końcówka pierwszej osoby liczby mnogiej -me, palatalizacja s, z przed kontynuantami ě, ę, depalatalizacja miękkich d, t, n (na przykład pjat, ked, den), partykuła pytająca ci, czasownik przeczący nyt/ńit, dwojaki tryb przypuszczający bym/by jem.

Fonetyka Samogłoski + Samogłoski Przednie Tylne Przymknięte iɯ • u Prawie przymkniętaɪ Półotwarte ɛ ɔ Otwarte a

Przykłady samogłosek Samogłoska Przykład słowa i ігла ɪ ти ɯ хыжа u угель ɛ екран ɔ буков ä дора

и jest w rzeczywistości samogłoską prawie przymkniętą przednią scentralizowana niezaokrągloną, prejotowane е i о (odpowiednio є i ё) w niektórych dialektach mogą brzmieć jak [jo] i [je] zamiast [jɔ] i [jɛ], prejotowane і, и oraz ы przybierają jedną postać ї wymawianą [ji], prejotowane samogłoski (я, ї, ю, є, ё) na początku słowa, po samogłoskach i znakach (ь, ъ) brzmią jak /ja, ji, ju, je, jo/, po spółgłoskach zaś brzmią jak odpowiednia samogłoska niejotowana poprzedzona palatalizowaną spółgłoską.

Spółgłoski + Spółgłoski Wargowe Zębowe Zadziąsłowe Podniebienne Miękko-podniebienne Krtaniowe twarde miękkie twarde miękkie twarde miękkie Zwarte p b t̪ d̪    c ɟ k ɡ  Zwarto-szczelinowe     t̪͡s̪ʲ d̪͡z̪ʲ t͡ʃ d͡ʒ   t͡ɕ d͡ʑ   Szczelinowe f v s̪ z̪ s̪ʲ z̪ʲ    xɦ Nosowe m n̪ n̪ʲ       Półotwarte          jw  Drżące    r    Boczne    l   

Miękkie spółgłoski (ть, дь, сь, зь, ць, дзь, нь) mogą tracić palatalizację w wygłosie słowa w niektórych dialektach.

Przykład Oryginał: Жывот є період міджі народжінём (напр. оплоднїнём яєчка) і смертёв орґанізму. Жывот є тыж процес: котрого частёв суть жывы бытя (орґанізмы). Частина планеты Земли, де ся находять жывы орґанізмы ся зове біосфера. Жывотны процесы жывых орґанізмув а вшытко што з нима звязане дослїджує наукова область біолоґія.

Transliteracja: Žywot ê perìod mìdžì narodžìnëm (napr. oplodnïnëm âêčka) ì smertëv org̀anìzmu. Žyvot ê tyž proces: kotrogo častëv sutʹ žyvy bytâ (org̀anìzmy). Častina planety Zemli, de sâ nahodâtʹ žyvy org̀anìzmy sâ zove bìosfera. Žyvotny procesy żyvyh org̀anìzmuv a wšytko što z nima zvâzane doslïdžuê naukova oblastʹ bìolog̀ìâ.

Transkrypcja: Żÿwot je peri'od midżi narodżiniom (napr. opłodnjiniom jajeczka) i smerciow organizmu. Żÿwot je tÿż proces: kotroho czasciow suć żÿvÿ bÿcia (organizmÿ). Czastyna planetÿ Zemły, de sia nachodiać żÿwÿ organizmÿ sia zowe bi'osfera. Żÿwotnÿ procesÿ żÿwÿch organizmuw a wszÿtko szto z nyma zwiazane dosljidżuje naukowa oblasć bi'ologija.

Alfabet +Alfabety rusińskich odmian literackichłemkowskirusiński Słowacjirusiński Wojwodinytranskrypcja łacińska А а А а А а a Б б Б б Б б b В в В в В в w Г г Г г Г г h Ґ ґ Ґ ґ Ґ ґ g Д д Д д Д д d Е е Е е Е е e Є є Є є Є є je – Ё ё – e Ж ж Ж ж Ж ж ż З з З з З з z І і І і – i – Ї ї Ї ї ji И и И и И и y Ы ы Ы ы – y Й й Й й Й й j К к К к К к k Л л Л л Л л ł М м М м М м m Н н Н н Н н n О о О о О о o П п П п П п p Р р Р р Р р r С с С с С с s Т т Т т Т т t У у У у У у u Ф ф Ф ф Ф ф f Х х Х х Х х ch Ц ц Ц ц Ц ц c Ч ч Ч ч Ч ч cz Ш ш Ш ш Ш ш sz Щ щ Щ щ Щ щ szcz Ю ю Ю ю Ю ю ju Я я Я я Я я ja Ь ь Ь ь Ь ь „znak miękki” Ъ ъ Ъ ъ – „znak twardy”

Media Od 2011 roku w internecie, a od 2016 w Gorlicach na paśmie FM nadaje Radio LEM.FM, regularnie emitujące audycje w języku rusińskim.

Uwagi

Przypisy Курс Лемкiвского Языка, Лемківскы буквы і іх назвы Transliteration of Rusyn, Rusyn: Vojvodinian Rusyn

Bibliografia Encyklopedia Powszechna PWN

Linki zewnętrzne

Lemkowyna Kurs języka łemkowskiego Rusyn FM – rusińskie radio internetowe

Kategoria:Języki wschodniosłowiańskie Kategoria:Języki Polski Język rusiński Język rusiński Kategoria:Języki Ukrainy Kategoria:Języki Słowacji Kategoria:Języki Serbii Kategoria:Języki Rumunii Kategoria:Języki Węgier Kategoria:Języki i dialekty w Chorwacji Kategoria:Języki Stanów Zjednoczonych Kategoria:Języki Kanady