Polski Narodowy Katolicki Kościół w Rzeczypospolitej Polskiej (PNKK w RP) – polski Kościół starokatolicki, powstały w wyniku odłączenia się części duchownych i wiernych od Kościoła Polskokatolickiego w RP. Został wpisany 6 października 2006 do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych prowadzonego przez ministra właściwego do spraw wyznań pod numerem 164.

Kościół odwołuje się do tradycji Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego (PNKK) utworzonego w 1897 w Stanach Zjednoczonych, jest jednak odrębnym od niego związkiem wyznaniowym. Siedzibą PNKK w RP jest Warszawa, a adresem korespondencyjnym kancelarii administratora – Drawno. Administratorem Kościoła jest bp Stanisław Będzieszak.

Geneza historyczna Polski Narodowy Kościół Katolicki i jego misja w Polsce Tradycja, do której odwołuje się PNKK w RP, wywodzi się z ruchu niezależnych parafii polonijnych powstających pod koniec XIX wieku w Stanach Zjednoczonych. Ich członkowie domagali się między innymi używania języka polskiego w liturgii, udziału świeckich w zarządzaniu majątkiem parafialnym oraz duszpasterstwa uwzględniającego potrzeby polskich imigrantów. Najtrwalszy ośrodek ruchu powstał w Scranton pod kierownictwem ks. Franciszka Hodura. W marcu 1897 miejscowa parafia zerwała więź administracyjną z Kościołem rzymskokatolickim; wydarzenie to jest uznawane za początek Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego w Stanach Zjednoczonych.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości amerykański PNKK rozpoczął działalność misyjną w kraju. Pierwsze placówki powstawały od 1921, a w 1924 V Synod Generalny PNKK formalnie ustanowił diecezję misyjną w Polsce. Jej organizatorem był bp Franciszek Bończak, natomiast od 1931 kierował nią bp Józef Padewski. Rozwój wspólnoty utrudniał brak pełnego uregulowania jej sytuacji prawnej w II Rzeczypospolitej.

Po II wojnie światowej polska diecezja misyjna została poddana silnej presji władz komunistycznych. W 1951 jej więź organizacyjna z PNKK w Stanach Zjednoczonych została zerwana, a wspólnota przyjęła nazwę Kościół Polskokatolicki. Współcześnie zarówno opracowania naukowe, jak i sam Kościół Polskokatolicki przedstawiają go jako instytucjonalnego następcę przedwojennej i powojennej misji PNKK w Polsce.

PNKK w RP, zarejestrowany dopiero w 2006, przyjął zbliżoną nazwę i odwołał się do dziedzictwa Hodura oraz polskiej misji PNKK. Nie oznacza to jednak ciągłości osoby prawnej ani jurysdykcyjnej tożsamości z amerykańskim PNKK. W korespondencji opublikowanej w 2007 władze PNKK w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie stwierdziły, że warszawska wspólnota nie jest częścią ich Kościoła. PNKK w RP odpowiadał wówczas, że nie twierdzi, iż taka jedność już istnieje, lecz deklaruje dążenie do jej osiągnięcia.

Historia PNKK w RP Konflikt w Kościele Polskokatolickim (1995–2006) Bezpośrednia geneza PNKK w RP wiąże się ze sporem wewnątrz Kościoła Polskokatolickiego po wyborze Wiktora Wysoczańskiego na zwierzchnika tego Kościoła w 1995. Jednym z ośrodków konfliktu stała się parafia Dobrego Pasterza przy ul. Modlińskiej 205A w Warszawie. W 2003 z listy duchowieństwa Kościoła Polskokatolickiego skreślono Jerzego Rybkę, ówczesnego proboszcza tej parafii, oraz Tomasza Rybkę. W 2005 władze Kościoła Polskokatolickiego zniosły parafię, lecz część jej duchownych i wiernych pozostała przy świątyni i rozpoczęła organizowanie odrębnej wspólnoty.

Uczestnicy sporu odmiennie opisywali jego przyczyny, legalność decyzji personalnych i status majątku parafialnego. Źródła związane z powstającym PNKK w RP przedstawiały wydarzenia jako obronę samorządności parafii i tradycji narodowokatolickiej, natomiast władze Kościoła Polskokatolickiego uznawały nową organizację za rozłam. Ze względu na polemiczny charakter tych przekazów nie można na ich podstawie rozstrzygnąć racji stron; bezsporne pozostaje wyodrębnienie się grupy skupionej wokół warszawskiej parafii.

Rejestracja i pierwsze lata działalności (2006–2009) 6 października 2006 minister właściwy do spraw wyznań wpisał Polski Narodowy Katolicki Kościół w Rzeczypospolitej Polskiej do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych pod numerem 164. Rejestracja utworzyła podstawę prawną działania nowego związku wyznaniowego, nie była natomiast orzeczeniem o jego kościelnej sukcesji po misji PNKK istniejącej w Polsce przed 1951. Na tę różnicę zwracały uwagę także współczesne relacje prasowe.

Podobieństwo nazwy nowej wspólnoty do nazwy PNKK w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie stało się przedmiotem publicznego sporu. W liście z 4 maja 2007 Pierwszy Biskup Robert M. Nemkovich, występując w imieniu Rady Głównej amerykańskiego PNKK, odmówił uznania warszawskiej organizacji za część swojego Kościoła, sprzeciwił się używaniu przez nią nazwy i symboliki PNKK oraz wskazał Kościół Polskokatolicki jako Kościół siostrzany. Rada PNKK w RP odpowiedziała, że nazwa została zatwierdzona przez polskie władze, a statutowym celem wspólnoty jest przyszła jedność z PNKK w USA i Kanadzie, nie zaś twierdzenie o istniejącym podporządkowaniu jurysdykcyjnym.

Równolegle PNKK w RP nawiązał kontakty ze Światową Radą Narodowych Kościołów Katolickich (World Council of National Catholic Churches, WCNCC). Według opracowania Sławomira Pawłowskiego wspólnota związała się z tą organizacją w 2007.

Próby zbliżenia z PNKK w USA i Kanadzie (2009–2012) Mimo sporu z 2007 w następnych latach podjęto ponowne rozmowy. W 2009 Pierwszy Biskup PNKK w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie udzielił bp. Sylwestrowi Bigajowi pełnomocnictwa do opieki nad grupami w Polsce zainteresowanymi związkiem z amerykańskim PNKK; upoważnienie to odnowiono w 2011. W działania te byli zaangażowani przedstawiciele PNKK w RP oraz inni duchowni narodowokatoliccy. Nie doprowadziły one jednak do trwałego włączenia całej wspólnoty do struktur PNKK w USA i Kanadzie.

W latach 2011–2012 w środowisku tym ujawniły się dalsze podziały dotyczące sposobu organizowania misji i relacji z amerykańskim Kościołem. Część duchownych utworzyła odrębny seniorat misyjny pozostający pod opieką bp. Bigaja. Środowisko to rozwinęło się następnie w Katolicki Kościół Narodowy w Polsce, wpisany do rejestru związków wyznaniowych w 2014. Nie było ono tożsame z PNKK w RP kierowanym z Warszawy.

Zerwanie kontaktów i konsekracja biskupia (2013) 13 stycznia 2013 bp Sylwester Bigaj został usunięty z PNKK w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, a udzielone mu pełnomocnictwa dotyczące działalności w Polsce wygasły. 29 kwietnia tego samego roku Pierwszy Biskup Anthony Mikovsky i bp Wiktor Wysoczański podpisali wspólne oświadczenie o przywróceniu kontaktów między PNKK w USA i Kanadzie a Kościołem Polskokatolickim w RP.

15 września 2013 Jerzy Rybka przyjął konsekrację biskupią z rąk hierarchów związanych ze Światową Radą Narodowych Kościołów Katolickich. Wydarzenie to utrwaliło odrębny kierunek rozwoju PNKK w RP i zakończyło okres prób zbliżenia całej organizacji z PNKK w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie.

Działalność po 2013 Po 2013 PNKK w RP rozwijał własne struktury parafialne i utrzymywał relacje ze Światową Radą Narodowych Kościołów Katolickich. W opracowaniu z 2022 liczbę jego wiernych szacowano na około 1200 osób skupionych w dziewięciu parafiach, co odpowiadało wielkościom przekazywanym w tym okresie GUS.

W pierwszych latach działalności główną rolę organizacyjną odgrywali Tomasz Rybka i Jerzy Rybka. W aktualnym wykazie MSWiA jako administrator Kościoła figuruje bp Stanisław Będzieszak, a jego siedzibą pozostaje Warszawa. Oficjalne strony PNKK w RP i regionu św. Metodego WCNCC wskazują, że wspólnota nadal należy do tej organizacji międzynarodowej.

Doktryna i liturgia Według własnej deklaracji PNKK w RP opiera doktrynę na Piśmie Świętym, tradycji pierwszych wieków chrześcijaństwa oraz wyznaniach wiary przyjętych przez sobory niepodzielonego Kościoła. Kościół zalicza się do nurtu starokatolickiego i uznaje ustrój episkopalny oraz historyczną posługę biskupów, nie przyjmuje jednak dogmatu o nieomylności papieża ani jego powszechnej jurysdykcji.

Liturgia jest sprawowana w języku narodowym. W samoopisie Kościoła podkreślane są synodalność, udział wiernych świeckich w podejmowaniu decyzji oraz nawiązanie do idei narodowokatolickich Franciszka Hodura. Informacje te przedstawiają stanowisko samej wspólnoty i nie przesądzają o uznawaniu jej doktryny, urzędów ani sakramentów przez inne Kościoły.

Ustrój i organizacja PNKK w RP określa swój ustrój jako episkopalno-synodalny. Najwyższym organem ustawodawczym jest synod, natomiast bieżącą działalnością kierują administrator i Rada Kościoła. Oficjalna strona wspólnoty przedstawia kompetencje organów kościelnych, lecz szczegółowe dane personalne i organizacyjne mogą ulegać zmianom.

Zgodnie z rejestrem państwowym Kościół jest reprezentowany przez administratora wraz z sekretarzem Rady Kościoła albo przez sekretarza Rady Kościoła wraz ze skarbnikiem Rady Kościoła.

Oficjalne strony PNKK w RP oraz Światowej Rady Narodowych Kościołów Katolickich wymieniają Kościół jako członka tej organizacji; w jej strukturze PNKK w RP jest zaliczany do regionu kościelnego św. Metodego.

Liczebność Dane podawane Głównemu Urzędowi Statystycznemu przez związki wyznaniowe mają charakter sprawozdawczy i nie są tożsame z wynikami spisów powszechnych. Według danych przekazanych GUS przez PNKK w RP Kościół liczył w 2022 roku 1185 wiernych, 12 duchownych i 9 parafii. W Narodowym Spisie Powszechnym z 2021 przynależność do PNKK w RP zadeklarowały 462 osoby; w spisie z 2011 były to 453 osoby.

W sierpniu 2026 oficjalna strona Kościoła wymieniała 16 parafii, w tym parafie zakonne; liczba ta jest bieżącą deklaracją organizacji i nie jest bezpośrednio porównywalna z danymi GUS za 2022.

+ Dane przekazywane GUS przez PNKK w RP Rok Wierni Duchowni Parafie Świątynie 2006 270 3 1 1 2007 550 5 4 2 2010 420 4 4 3 2015 1192 14 8 8 2019 1218 15 9 9 2020 1213 15 9 9 2022 1185 12 9 –

Źródło danych za lata 2006–2020: GUS.

Jednostki organizacyjne Według oficjalnego wykazu PNKK w RP Kościół posiada obecnie 16 parafii, w tym trzy parafie zakonne. Liczba ta odzwierciedla bieżącą strukturę organizacyjną podawaną przez sam Kościół i różni się od najnowszych dostępnych danych statystycznych GUS. W publikacji Wyznania religijne w Polsce w latach 2022–2024 Główny Urząd Statystyczny podaje dla PNKK w RP ostatnie dostępne dane za 2022 rok, kiedy Kościół wykazywał 9 parafii i 9 świątyń.

Do jednostek wymienianych przez PNKK w RP należą:

Parafia Miłosierdzia Bożego w Białymstoku; Parafia pw. św. Jana Marii Vianneya w Woli Augustowskiej; Parafia pw. Dobrego Pasterza w Warszawie; Parafia pw. Matki Bożej Częstochowskiej Królowej Polski w Nowych Gałkach; Parafia pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Starogardzie Gdańskim; Parafia pw. Matki Bożej z Fatimy w Sopocie; Parafia pw. św. Antoniego z Padwy w Warszawie; Parafia pw. św. Bernarda z Clairvaux w Drawnie; Parafia pw. św. Jana Bożego w Bolesławcu; Parafia pw. św. Jana Chrzciciela w Szczecinie; Parafia pw. św. Mikołaja Biskupa w Kostrzynie nad Odrą; Parafia pw. Zmartwychwstania Pańskiego w Krakowie; Parafia św. Marii Magdaleny w Miejskiej Górce; Parafia Zakonna pw. św. Marcina w Jagodnem koło Pisza; Parafia Zakonna pw. św. Archaniołów w Łodzi; Parafia Zakonna pw. św. Hildegardy z Bingen w Borowej - Parafia katedralna.

Zobacz też Kościół Polskokatolicki w Rzeczypospolitej Polskiej Polski Narodowy Kościół Katolicki Katolicki Kościół Narodowy w Polsce

Przypisy

Linki zewnętrzne Oficjalna strona PNKK w RP

Kategoria:Chrześcijańskie związki wyznaniowe Kategoria:Katolicyzm w Polsce Kategoria:Polskokatolicyzm