Ruda – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie obornickim, w gminie Rogoźno przy drodze krajowej nr 11. Wieś graniczy od wschodu z Rogoźnem.

Położenie

Wieś znajduje się nad rzeką Wełną.

Demografia Wg stanu na dzień 31.12.2024r we wsi zamieszkiwało 302 mieszkańców.

Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIII wieku. Wymieniona po raz pierwszy w dokumencie zapisanym po łacinie z 1280 pod nazwą „opus feri”, w 1326 pod staropolską nazwą „Ruda” w łacińskim fragmencie „malleus conflacionis ferri, qui Ruda dicitur”, 1500 „minera alias Ruda”, 1508 „minera ferri”, 1515 „molendinum Rudni”.

Nazwa „Ruda” nawiązuje do istnienia w miejscowości kopalni (łac. „minera”) rudy darniowej, z której produkowano dawniej żelazo .

Historia Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i początkowo była własnością książęcą, królewską, którą w ramach tenuty rogozińskiej zarządzała lokalna szlachta polska. Od 1320 tereny, na których powstała miejscowość leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1508 wieku miejscowość leżała w powiecie poznańskim Korony Królestwa Polskiego w parafii Rogoźno.

Miejscowość była dawniej osadą przemysłową, w której produkowano żelazo. Proces ten polegał na wydobyciu rudy darniowej, kruszeniu jej w młynach wodnych napędzanych nurtem rzeki i w odlewani odlewaniu z niej sztab żelaza.

Pierwszy zapis z 1280 powstał w kancelarii księcia wielkopolskiego i późniejszego króla Polski Przemysła II. W przywileju lokacyjnym miasta Rogoźna zezwolił on miastu na korzystanie z żelaza (łac. „ab opere ferri”), które należało do księcia. Zasadźcy mieli prawo ciągnąć wszelkie korzyści ze złóż rudy żelaza, a także mieli prawo wybudować koło kopalni rudy (łac. „opus ferri”) młyn wodny o jednym kole wodnym, który będzie wolny od świadczeń na rzecz księcia. Miejscowość początkowo więc objęta była wolnizną czyli zwolnieniami podatkowymi jakie zwykle nadawano pierwszym osadnikom na zagospodarowanie .

Z XIV wieku pochodzi zapis, który poświadcza również w miejscowości produkcję urządzeń rolniczych wykonywanych z żelaza co świadczy o przetwarzaniu wydobywanego surowca oraz jest dowodem na istnienie tu zakładów przetwórczych - huty, odlewni oraz kuźni. W 1326 król polski Władysław I Łokietek nadał mistrzowi Janowi odlewnię żelaza (łac. „malleum conflacionis ferri”) zwaną Ruda. Jan oraz jego następcy mieli dostarczać co sobotę dwa pługi żelazne (łac. „aratra de ferro”) oraz jedną radlicę (łac. „unccus, qui dicitur vulgariter redlizca”), a poza tym byli wolni od innych świadczeń. Rudnik Jan posiadał uprawnienia odpowiadające uprawnieniom sołtysa. On oraz jego następcy mieli prawo sądzić wszystkie przestępstwa, jakie w tej osadzie (łac. „in ipso malleo”). Jan miał prawo wziąć dla siebie zarówno trzeci denar, jak i dwa pozostałe co oznacza, że mógł pobierać całość opłat sądowych. Sam rudnik odpowiadać mógł tylko przed sądem króla lub jego starosty albo włodarza.

W 1428 jeden z zapisów odnotował młynarza Mikołaja czyli rudnika obsługującego młyn do kruszenia rudy, który kupił zboże w Rogoźnie. W 1454 imiennie odnotowany został Piotr Okrągły mistrz kopalni rudy (łac „magister minere”) z Rogoźna czyli jak uważają historycy, zapewne z Rudy, którego pozwała panna Anna z Rogoźna. W 1500 nastąpił podział starostwa rogozińskiego pomiędzy dwóch braci, Mikołaja i Marcina Kretkowskich, tenutariuszy Rogozińskich. Kopalnia rudy żelaznej (łac. „minera alias Ruda”) miała stanowić ich wspólną własność, a ponadto Marcin otrzymał Hutę Pieczowską, a Mikołaj Hutę Marcinowską.

W XVI wieku z powodu wyeksploatowanie złóż rudy w miejscowości zanikł przemysł. W 1515 Mikołaj z Kretkowa wojewoda brzesko-kujawski, tenutariusz rogoziński, sprzedał za 30 grzywien opatrznemu Michałowi Wiączkowi nowy młyn Ruda wybudowany tam, gdzie od dawna znajdowała się opustoszała kopalnia rudy. Młynarz miał otrzymywać trzecią miarę z młyna, tak jak inni młynarze, a ponadto role, łąki i ogrody należące od dawna do tego młyna oraz prawo łowienia ryb więcierzami, drgubicą (czyli siecią trójwarstwową, posiadającą większe oka w częściach bocznych, która była używana dawniej do łowienia ryb, czasem ptactwa wodnego) i zabrodnią w rzece Wełnie od Rudy do granic wsi Wełna. Prawem tym natomiast nie były objęte stawy Rudny i Nadolny. Według zapisu młynarz otrzymać miał drewno na swoje potrzeby oraz na naprawę młyna, który z powodu braku rudy był już młynem zbożowym.

W 1565 odnotowany został walny młyn wodny o nazwie Ruda stojący na rzece Wełnie posiadający dwa koła wodne. Miejscowy młynarz zobowiązany był do ręcznych robót. Wspomniano, że dawniej miał trzecią miarę, a teraz dawał rocznie 168 ćwiertni żyta i miał karmić dla miejscowego dworu dwa wieprze i ogary albo w zamian dawać 4 złote.

W 1508 odnotowano, że opustoszała kopalnia żelaza nie płaci poboru. W 1510 odnotowano kopalnię żelaza oraz młyn o jednym kole. Młyn płacił 6 groszy poboru podatkowego. W 1563 i 1576 odnotowano opuszczoną kopalnię żelaza. W 1563 miał miejsce pobór z młyna zwanego Ruda o dwóch kołach wodnych, który płacony był wspólnie ze wsią Gościejewo. W 1580 odnotowano kopalnię żelaza. Tenutariusz rogoziński Krzysztof Sokołowski zapłacił pobór z młyna Ruda o dwóch kołach wodnych.

Pod koniec XVI wieku wieś należała do starostwa rogozińskiego i leżała w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskimAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 243.. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa pilskiego.

Zabytki We wsi zachowały się zabudowania dawnego folwarku, eklektyczny dworek oraz budynki gospodarcze. Siedziba sołectwa. Wieś posiada świetlicę oraz boisko.

We wsi zachował się wpisany do rejestru zabytków budynek młyna wodnego z kompletem (sprawnych) maszyn służących do przemiału ziarna i transportu wewnętrznego. Budynek pełni nadal funkcję młyna (z napędem elektrycznym) oraz gospodarstwa agroturystycznego www.mlynruda.com

Młyn a dawniej kuźnica wodna napędzane były siłami natury, wodą rzeki Wełny. Otoczenie młyna oraz ruiny dawnych budowli wodnych, podobnie jak młyn, wpisane są do rejestru zabytków.

Turystyka Aktualnie miejscowość zanana jest głównie z organizacji spływów kajakowych rzeką Wełną, które stanowią bardzo popularną atrakcję w regionie wielkopolski.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Rogoźno (gmina) Kategoria:Starostwo rogozińskie