Filozofia przyrody

thumb|300px|Schemat przedstawiający łączność między znakami zodiaku a częściami ciała (ilustracja z Bardzo bogatych godzinek księcia de Berry, ok. 1410)

Filozofia przyrody – dział filozofii zajmujący się refleksją nad naturą, wiedzą na jej temat oraz stosunkiem do niej człowieka.

Pojęcie przyrody (gr. φύσις, physis), pojawiło się w starożytności. Oznaczało ono wówczas między innymi: I. Naturę; Początek, pochodzenie, urodzenie, adaptację; Budowę fizyczną, naturalny kształt, formę przybraną w wyniku rozwoju (własność przyrodzona); Postawę zewnętrzną, wygląd, wzrost; Usposobienie, charakter (dot. umysłu.), siłę ducha; o zwierzętach, instynkt, popęd; II. Przyrodę, która dzięki swej sile daje początek; naturę jako uosobienie; III. Twór, istotę (stworzenia, ród ludzki, istoty żyjące w morzu); Rodzaj, rasę, gatunek (rośliny, zwierzęta); IV. Płeć; V. Byt samodzielny, potrafiący samemu działać.

Filozofia przyrody a nauka i filozofia nauki Filozofia przyrody była pierwszym obszarem rozważań filozoficznych w starożytnej Grecji. Z czasem, tematyka filozoficznoprzyrodnicza„Filozoficznoprzyrodnicze” (pisownia łączna), czyli „odnoszące się do filozofii przyrody”. Por. uwagi Poradni językowej PWN. stała się tylko jednym, choć bardzo istotnym, z działów filozofii. Filozofia przyrody jest również prekursorką nowożytnej nauki, która się z niej wyodrębniła i uniezależniła.

Początkowo filozofia przyrody zajmowała się wszystkimi zagadnieniami współczesnej nauki, rozpatrywanymi jednak najczęściej metodami filozoficznymi. Filozofia, rozumiana jako umiłowanie mądrości, wiązała się z dążeniem do zrozumienia funkcjonowania wszechświata. Miała ona wtedy jednak charakter spekulatywny i brakowało w niej rozwiniętej metodologii badań i rygoryzmu obserwacji. Stopniowo jednak empiryczne badanie rzeczywistości materialnej wyodrębniało się z głównego nurtu badań filozoficznych. W XVII w. nastąpiło rozdzielenie filozofii i nauki. Jeszcze do XIX wieku wielu naukowców było jednocześnie filozofami.

Współczesna filozofia przyrody utraciła własną autonomię. Zajmuje się rozważaniami nad rzeczywistością materialną, opierając się o dorobek nauk empirycznych, uwzględniając ich metodologię i historię nauki. Podejmuje również problemy pomijane przez nauki empiryczne lub też zajmuje holistyczne stanowisko wobec człowieka i natury.

Od filozofii przyrody należy też odróżnić filozofię nauki, która za swój przedmiot bierze samą naukę, a nie przyrodę. Filozoficzna refleksja nad nauką obejmuje jej krytykę i analizę jej metod badawczych, a także badanie języka nauki.

Zagadnienia Zagadnienia występujące we współczesnej filozofii przyrody: problem elementarnych składników materii; natura czasu; natura przestrzeni; problemy nieskończoności czasu i przestrzeni; problemy prawidłowości zachodzących w przyrodzie, przyczynowości, determinizmu i indeterminizmu; istota życia i jego geneza; problem świadomości; problem matematyczności przyrody; podstawowe założenia filozoficzne nauk empirycznych; filozoficzne interpretacje teorii naukowych.

Historia filozofii przyrody Filozofia przedsokratejska thumb|200px|Pitagoras uznawał liczbę za podstawę rzeczywistości. Muzyka i matematyka tworzyły kosmiczną „harmonię sfer” (drzeworyt z końca XV w. n.e.)

Filozofia przyrody była głównym przedmiotem zainteresowania przedsokratejskich filozofów starożytnej Grecji (od VI do końca V w. p.n.e.), z tego powodu okres ten nazywany jest okresem naturalistycznym. Filozofowie ci podjęli pierwsze niemitologiczne, racjonalne próby wyjaśnienia natury (physis), kładąc podwaliny pod filozofię i naukę europejską. Problemy i idee postawione przez przedsokratejskich filozofów przyrody były inspiracją i istotnym punktem odniesienia dla badaczy przyrody aż do powstania nowożytnej nauki.

Pierwszą grupą filozofów byli tzw. jońscy filozofowie przyrody (m.in. Tales z Miletu, Anaksymander, Anaksymenes, Heraklit, Anaksagoras). Dążyli oni do wyjaśnienia rzeczywistości poprzez znalezienie jej najbardziej podstawowej zasady (arché), przenikającej całość rzeczywistości. Różni filozofowie w czym innym upatrywali tę podstawową zasadę: Tales w wodzie, Anaksymander w bezkresie (apeiron), Heraklit w ogniu, natomiast Anaksymenes w powietrzu. Bardzo wpływowa była filozofia Heraklita, uznającego zmianę za podstawową zasadę rządzącą rzeczywistością.

W południowej Italii Pitagoras skupił wokół siebie grono uczniów, nauczając o matematycznej strukturze rzeczywistości. Zasadą podstawową była dla nich liczba, która stanowiła element rzeczy. Dzięki temu pitagorejczycy bardzo rozwinęli badania matematyczne.

Istotne znaczenie dla starożytnej metafizyki miała też działalność eleatów. Negowali oni możliwość ruchu i wielości. Był to dla nich jedynie pozór, a prawdziwa rzeczywistość była według nich niezmienną jednością.

Ostatnią z ważnych szkół byli atomiści (Leukippos, Demokryt) głoszący materialny charakter rzeczywistości, składającej się z małych i niepodzielnych elementów nazwanych przez nich atomami. Wielu filozofów przyjmowało istnienie wielu zasad podstawowych (stanowisko pluralistyczne), lub łączyło ze sobą twierdzenia wielu szkół w niespójną całość (eklektyzm). Szczególnie wpływowa była pluralistyczna myśl Empedoklesa, twórcy koncepcji czterech elementów (żywiołów): wody, ognia, powietrza i ziemi, łącząca koncepcje Talesa, Anaksymenesa, Heraklita i Ksenofanesa. Elementy są „pierwotne i jakościowo niezmienne”. Mogą się ze sobą łączyć w sposób mechaniczny, tworząc wielość i różnorodność rzeczy we wszechświecie. Koncepcja czterech żywiołów Empedoklesa (zmodyfikowana następnie przez Arystotelesa poprzez dodanie piątego elementu: eteru), pozostała bardzo wpływowa aż do XVI w., będąc np. podstawą alchemii.

thumb|200px|Schemat przedstawiający alchemiczny obraz świata, którego częścią są cztery żywioły (w rogach), 1678 W kolejnych pokoleniach problematyka filozoficzna uległa rozszerzeniu na inne dziedziny, a filozofia z okresu naturalistycznego przeszła w okres humanistyczny, gdy zaczęła dominować tematyka antropologiczna, etyczna i polityczna.

Sokrates W V w. p.n.e. pojawili się wędrowni nauczyciele retoryki i filozofii, nazywani sofistami. Przełomowe znaczenie ma filozofia Sokratesa, który zajął się wyłącznie filozoficzną refleksją nad człowiekiem. Wskazywał, iż poznanie tajemnic rzeczywistości leży poza możliwościami człowieka. Pod wpływem Sokratesa, uznawanego za właściwego twórcę etyki, filozofia przyrody przestała być istotnym problemem filozofii.

Platon i Arystoteles thumb|200px|Głowa Arystotelesa (rzymska kopia z I-II w. n.e.)

Platon uważał, że przyroda działa jako organizm, charakteryzujący się celowością i rozumnością. Początkowo nie łączył jej z czymś doskonałym, ale m.in. obserwacje astronomiczne sprawiły, że odnalazł ścisły związek między ideami i naturą. We wszechświecie istnieją ciała, które kulistym kształtem i okrężną drogą poruszania, sprawiają wrażenie idealnych w swej prostocie. Dzięki temu Platon uznał, że świat musiał zostać stworzony przez pewne rozumne bóstwo. Wprowadziło ono harmonijny ład we Wszechświecie, którego elementy są odzwierciedleniem idei. Przemyślenia te, zawarte zostały w Timajosie, dialogu, który przez większą część średniowiecza był podstawowym traktatem filozoficznoprzyrodniczym. Boskim budowniczym, który został w nim opisany był Demiurg, który ze swej dobroci uczynił świat możliwie najlepszym. Wzorował się przy tym na wspomnianych już ideach

Platon opisał także swoją teorię rzeczywistości zmysłowej (materialnej), zgodnie z którą składa się ona z czterech wielościanów foremnych (nazywanych też bryłami platońskimi), którym odpowiadają cztery żywioły. (Ta liczba odpowiada członom idealnej proporcji, co umacnia stanowisko o doskonałości świata). Materia według Platona jest wieczna, podobnie jak Bóg i idee. Zatem świat nie został stworzony, lecz uformowany dzięki Demiurgowi z istniejącego już surowca. Arystoteles był odnowicielem starożytnej filozofii przyrody. Filozofia Arystotelesa jest złożonym systemem, mającym w zamierzeniu całościowo tłumaczyć rzeczywistość. Wypracowana przez niego pojęciowość miała ogromny wpływ na późniejszych filozofów i badaczy przyrody, aż do wieku XVI. W Corpus Aristotelicum zebrano 27 pism filozoficznoprzyrodniczych, obejmujących zagadnienia kosmologiczne, fizyczne, biologiczne i psychologiczne (dla części z nich atrybucja jest wątpliwa). Podstawowym pismem filozoficznoprzyrodniczym Stagiryty jest Fizyka. Obok szeregu obserwacji przyrodoznawczych Arystoteles formułuje również wpływowe koncepcje dotyczące ruchu i zmiany, czasu, przestrzeni, budowy materii, a także natury życia.

To Arystoteles zasadniczo ustalił rozumienie natury uwzględniając dotychczasowe określenia. W swoim dziele pt. Metafizyka, nakreślił znaczenia słowa physis. Oznacza ono przede wszystkim rodzenie i wzrastanie. Zaakcentowane jest to poprzez literę „y”, która występuje także w wyrazie phy-ein (rosnąć). Natura może zostać również zdefiniowana jako „pierwszy składnik, z którego coś rośnie”. Podobnie, może oznaczać także źródło pierwszego ruchu, czy też źródło jakiejś rzeczy, która sama z siebie nie może zmienić formy (np. naturą statuy jest brąz, z którego powstała). Substancje i formy bytów występujących w przyrodzie też można określić jako naturę. Można stwierdzić, że naturą jest substancja, która posiada źródło ruchu. W Fizyce natomiast czyni rozróżnienie między naturą, a sztuką jako sposobami powstawania. To, co powstaje na mocy natury, jest naturą, jako ciało ożywione i jego części, oraz 4 elementy proste, które mają zasadę ruchu w nich samych, jako źródle swego ruchu. Natomiast twory powstające na mocy sztuki nie posiadają w sobie źródła swego ruchu, ale jako złożone z materii i formy i podlegające zmianom – należą do natury Ruch naturalny, a nie wymuszony, jest spowodowany ową wewnętrzną siłą poruszania. Przyczyną ruchu naturalnego jest natura bytu ukonstytuowana przez jego formę. Byty, które nie podlegają ruchowi, nie posiadają natury, nie są więc bytami naturalnymi. Szczególnym miejscem ujawniania się natury są byty ożywione przez dusze. Dusza bowiem jest zasadą ruchu od wewnątrz. Byt żyjący, rozumiany jako natura, występuje już na stopniu wegetacji u roślin w postaci odżywiania, wzrastania, rozmnażania się; w wyższym stopniu u zwierząt, gdzie dusza zwierzęca jest źródłem procesów poznawczych, i poruszania się przestrzennego. Dusza ludzka natomiast, stanowiąca naturę rozumną, jest źródłem nie tylko poruszeń wegetatywnych i zmysłowych, ale też rozumnych oraz wolitywnych.

Poarystotelejska filozofia starożytna Po śmierci Arystotelesa to właśnie filozofia przyrody (a nie metafizyka czy etyka) stanowiła główny przedmiot zainteresowania jego uczniów. Teofrast objął po Arystotelesie kierownictwo Perypatu. Uznawany jest za ojca botaniki, która wraz z zoologią Arystotelesa stała się podstawą biologii. Następcą Teofrasta był Straton z Lampsaku; uznał on, że natura nie potrzebuje żadnego boskiego, transcendentnego elementu, jakim był u Arystotelesa pierwszy Poruszyciel, lecz, że „wystarcza sama sobie”. Cały świat (w tym dusza) zbudowany jest więc z materii.

Głównym oponentem arystotelizmu w kwestiach przyrodniczych był epikureizm, który opierał się na atomizmie. Wiązało się to z przyjęciem istnienia próżni, ciągłego ruchu atomów oraz materialności duszy. Z tej tradycji wywodzi się poemat De rerum natura Rzymianina Lukrecjusza.

W Rzymie filozofia przyrody ustąpiła miejsca problematyce etycznej i politycznej, a także (stopniowo coraz bardziej) religijnej i mistycznej. Istotnym wydarzeniem był też rozwój w II i III w. n.e. tradycji hermetycznej. Choć odrzucała ona charakterystyczny dla filozofii przyrody racjonalizm, dążąc do magicznego i mistycznego wyjaśniania zjawisk, to rozwinęły się z niej alchemia i astrologia, ważne dla powstania nowożytnych nauk.

Żydowska, islamska i bizantyńska filozofia przyrody thumb|200px|Arystoteles na ilustracji w średniowiecznym manuskrypcie arabskim