Joachim Pastorius de Hirtenberg inne formy nazwiska: Joachim Hirthenius, Joachim ab Hirtenberg, Joachim ab Hirtemberg, Joachimus Pastorius, (ur. 20 września 1611 w Głogowie, zm. 26 grudnia 1681 we Fromborku) – polski nadworny historyk królów Polski Władysława IV i Jana Kazimierza, pisarz, lekarz, członek wspólnoty braci polskich, a następnie duchowny katolicki, kanonik warmiński, sekretarz królewski, protonotariusz apostolski, historiograf i poeta, sekretarz poselstwa polskiego w czasie negocjacji pokojowych w OliwieHistoria dyplomacji polskiej, t. II: 1572-1795, pod redakcją Zbigniewa Wójcika, Warszawa 1982, s. 267-268..
Życiorys Był synem kaznodziei ewangelickiego. Początkowo zajmował się wychowaniem synów polskiej szlachty wyznania kalwińskiego i braci polskich. Studiował w zachodniej Europie, głównie medycynę, utrzymując się jako guwerner młodych Polaków z rodzin protestanckich. Pod wpływem Marcina Ruara, z którym podróżował do Holandii, został unitarianinem (1632). Drugą podróż poza granice Polski odbył w 1636 r., jako wychowawca Piotra Sieniuty. Przebywał początkowo w Lejdzie, później (1638) w Orleanie, Londynie i Oksfordzie, by w 1639 r. zawitać do Paryża. Wówczas to zbliżył się do H. Grotiusa i do wybitnych osobistości francuskich. W 1641 r. wydał w Lejdzie Florus polonicus seu polonicae historiae epitome nova, podręcznik do historii Polski, zalecany jeszcze przez Stanisława Konarskiego w szkołach pijarskich w XVIII wieku. Po powrocie do kraju osiadł na Wołyniu, jako lekarz przyboczny rodziny Sieniutów, biorąc czynny udział w życiu religijnym braci polskich. Brał udział w wielu misjach dyplomatycznych, nobilitowany za zasługi przez cesarza Ferdynanda III. Po wybuchu powstania Chmielnickiego wyjechał do Gdańska. Ożenił się z córką zamożnego kupca z Poznania.
W latach 1652–1654 r. był dyrektorem Gimnazjum Akademickiego w Elblągu, wkrótce też rada miejska mianowała go lekarzem tego miastaW mowie wydanej drukiem z tej okazji tytułował siebie medicus et historicus regius (Karolina Targosz Uczony dwór Ludwiki Marii Gonzagi 1646–1667 : z dziejów polsko-francuskich stosunków naukowych 1975, s. 75).. Od 1655 do 1667 wykładał historię w Gimnazjum Akademickim w Gdańsku. Przejściowo nosił tytuł brandenburskiego nadwornego historiografa. Uczestniczył w układach pokojowych w Oliwie (maj 1660)Na rozpoczęcie rokowań wygłosił kazanie, wydane w druku pod tytułem Aurora pacis (Jutrzenka pokoju), Ludwik Kubala, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660 (szkiców historycznych seria VI) Lwów 1922, s. 274 i 493, tekst w: Acta pacis Olivensis inedita T. 1. In quo Ioachimi Pastorii ab Hirtenberg aurora pacis diarium pacificationis e bibliotheca Zalusciana nunc primum prolatum Oliva pacis continentur Wrocław 1763, s. 3-45.. Był nadwornym historiografem na dworze Jana Kazimierza, który uczynił go także sekretarzem królewskim i nadał mu polski indygenat (1662)Indygenat Urodzonego Pastorego ab Hirtenberg, Volumina Legum t. 4 s. 408, f. 868n. Równocześnie indygenat otrzymał inny królewski sekretarz Hieronim Pinocci (tamże).. Kilkakrotnie zmieniał wyznanie – początkowo był ewangelikiem, potem socynianinem (bracia polscy), kalwinem, powrócił na pewien czas do wyznania luterańskiego, wreszcie w 1658 r., po śmierci żony przeszedł na katolicyzm i w 1675 r. przyjął święcenia kapłańskie. Dzięki poparciu dworu królewskiego uzyskał szereg godności duchownych. Był proboszczem Kaplicy Królewskiej w Gdańsku, prepozytorem u św. Wojciecha, a od 1678 r. sprawował urząd generalnego oficjała i wikariuszem generalnym na Pomorze Gdańskie. Wkrótce otrzymał godność protonotariusza apostolskiego oraz kanonika kapitulnego chełmińskiego, warszawskiego i wrocławskiego.
Zmarł 26 grudnia 1681 r. Pochowany został w katedrze we Fromborku. Dla uczczenia jego pamięci jednej z ulic w gdańskiej dzielnicy Przeróbka nadano nazwę Joachima Pastoriusza.
Twórczość Łącznie ze wspomnianym podręcznikiem pozostawił po sobie przeszło 250 różnorodnych publikacji.
Ważniejsze dzieła Najważniejsze pośród nich to: Florus polonicus seu polonicae historiae epitome nova, Lejda 1641, drukarnia F. Heger, wyd. następne: Lejda 1642; Gdańsk (1651?); Amsterdam 1664; Gdańsk-Frankfurt 1679 (łącznie z wierszem łacińskim Aegis Palladia...) – pierwszy szkolny podręcznik do nauki historii Polski Bellum scythico cosacicum, seu de coniuratione Tartarorum, Cosacorum ey plebis Russicae contra Regnum Poloniae (historia powstania Chmielnickiego), Gdańsk 1652, drukarnia J. Förster, wyd. następne: powiększone pt. Historiae Polonae pars prior, Gdańsk 1680; pt. Historiae Polonae plenioris partes duae, Gdańsk 1685; pt. ... Pars posterior, Gdańsk 1685 Palestra mobilium seu Consilium de generosorum adolescentum educatione... conscriptum, Elbląg 1654, drukarnia A. Corellius, wyd. następne: Frankfurt n. Menem 1678 Aegis Palladia..., Gdańsk 1676, drukarnia S. Reiniger, wyd. następne: Toruń (?); w dziele Florus polonicus..., Gdańsk-Frankfurt 1679, s. 823-851, (wiersz łaciński na cześć Jana III Sobieskiego) Historiae Polonae pars prior de Vladislai IV Regis extremis, secutoq; inde interregno, et Joannis Casimiri Electione ac Coronatione (1680) Wiersze łacińskie w zbiorze: J. T. Trembecki Wirydarz poetycki, t. 1, wyd. A. Brückner, Lwów 1910, s. 262-273 De dignitate historiae Liczne dzieła znajdowały się w rękopisach: Biblioteka Publiczna w Petersburgu, sygn. Lat. Q. XVII, 84 (por. J. Korzeniowski „Zapiski z rękopisów Cesarskiej Biblioteki Publicznej w Petersburgu i innych bibliotek petersburskich”, Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce, t. 11, 1910, nr 246); Archiwum Kapitulnego we Fromborku nr 18; w British Museum Sloane 1381 k. 46-62; zob. także Estreicher XXIV, 119-120.
Listy i materiały Listy do: Vechnera, napisany w końcu października 1634; Jana Husvedela, dat. z Lubeki 24 grudnia 1634(?); Arnolda Backhusiusa, dat. z Gröningen 13 lutego 1636; ogł. J. Domański, L. Szczucki „Miscellanea arianica”, Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej, t. 6 (1960); rękopis Biblioteka Ukraińskiej AN, Lwów nr I 5995 Listy z lat 1658–1660, 1670 i 1672, rękopisy znajdowały się w Bibliotece Publicznej w Petersburgu, sygn. Lat. Q. XVII, 84. Annotatio circa statum suum Joachimi Pastorii cantoris canonici varmiensis circa annum 1680 (autobiografia), wyd. A. Birsch-Hirschfeld „Autobiografia J. Pastoriusa”, Reformacja w Polsce 1937/1939, s. 473-477 Testament, dat. 10 listopada 1681, rękopis znajdował się w Archiwum Kapitulnym we Fromborku, nr 14
Przypisy
Bibliografia Kazimierz Kubik Joachim Pastorius, gdański pedagog XVII wieku, Gdańsk 1970 Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 3 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 92-93
Linki zewnętrzne Joachim Pastorius, historiograf Ich Królewskich Mości Kolekcja dzieł Joachima Pastoriusa w bibliotece Polona Dzieła Joachima Pastoriusa w: Federacji Bibliotek Cyfrowych Google
Kategoria:Historycy nadworni władców Polski Kategoria:Kanonicy warmińscy Kategoria:Ludzie związani z Fromborkiem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Ludzie związani z Głogowem (Królestwo Czech) Kategoria:Polscy historiografowie Kategoria:Polscy protonotariusze apostolscy Kategoria:Polscy pisarze barokowi Kategoria:Polscy pisarze nowołacińscy XVII wieku Kategoria:Polscy poeci nowołacińscy XVII wieku Kategoria:Sekretarze Jana II Kazimierza Wazy Kategoria:Sekretarze legacyjni I Rzeczypospolitej Kategoria:Polscy indygeni Kategoria:Bracia polscy (biografie) Kategoria:Duchowni związani z Gdańskiem Kategoria:Konwertyci na katolicyzm Kategoria:Pochowani w Bazylice Archikatedralnej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Andrzeja we Fromborku Kategoria:Uczestnicy kongresu pokojowego w Oliwie Kategoria:Wykładowcy Gimnazjum Akademickiego w Gdańsku Kategoria:Wykładowcy Gimnazjum Akademickiego w Elblągu Kategoria:Ludzie urodzeni w Głogowie Kategoria:Urodzeni w 1611 Kategoria:Zmarli w 1681