thumb|Grób Zbigniewa Raszewskiego na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Zbigniew Raszewski (ur. 5 kwietnia 1925 w Poznaniu, zm. 7 sierpnia 1992 w Warszawie) – polski historyk teatru i dramatu, pisarz, edytor, pedagog, profesor nauk humanistycznych, twórca współczesnej polskiej teatrologii.
Życiorys Urodził się w rodzinie Jana (zm. 1940), oficera Wojska Polskiego, i Walerii z Łazarewiczów. Miał brata Janusza i siostrę Barbarę. W 1930 przeniósł się z rodziną do Bydgoszczy, gdzie spędził dzieciństwo i młodość. Uczył się w Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego (dziś budynek Seminarium duchownego w Bydgoszczy), jednocześnie uczęszczał do bydgoskiego Miejskiego Konserwatorium Muzycznego i był harcerzem. Napisał książkę o tym mieście, a szerzej o stosunkach polsko-niemieckich w Bydgoszczy w formie hasłowego kompendium Pamiętnik gapia. Bydgoszcz, jaką pamiętam z lat 1930–1945 (Wyd. Pomorze Bydgoszcz).
W czasie okupacji niemieckiej pracował jako robotnik. Od 1939 uczestniczył w tajnej działalności ZHP. W 1940 za próbę zorganizowania w miejscu pracy (odlewni metali Koszeniuka) drużyny harcerskiej został aresztowany przez gestapo i więziony od kwietnia 1940 do lutego 1941. Po zwolnieniu pracował w fabryce cukierniczej „Lukullus” (późniejsza „Jutrzenka”).
W 1945 zdał maturę w Miejskim Liceum i Gimnazjum Męskim im. Kopernika w Bydgoszczy. W latach 1945–1949 studiował polonistykę na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego, gdzie później był asystentem. W 1947 zdał do Państwowego Konserwatorium Muzycznego w Poznaniu, gdzie przez dwa lata kontynuował naukę gry na fortepianie. W 1949 otrzymał stopień magistra filozofii w zakresie filologii polskiej. W 1951 doktoryzował się, na podstawie rozprawy „Twórczość dramatyczna Gabrieli Zapolskiej”. Po doktoracie pracował na Uniwersytecie Poznańskim jako asystent Zygmunta Szweykowskiego w Seminarium Historii Literatury Polskiej. W 1953 przeniósł się do Warszawy i związał się z Instytutem Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Był profesorem warszawskiej Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza. Był redaktorem „Pamiętnika Teatralnego”. W 1977 został członkiem PEN-Clubu, w 1990 Prezesem Honorowym Polskiego Towarzystwa Historyków Teatru.
W 1951 ożenił się z Anną Micewicz, miał z nią trójkę dzieci – Magdalenę (została podobnie jak ojciec historykiem teatru), Jana i Dorotę.
Zmarł w Warszawie, pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 39-1-18).
Publikacje Z tradycji teatralnych Pomorza, Wielkopolski i Śląska 1955 Teatr ogromny 1961 Staroświecczyzna i postęp czasu 1963 Raptularz 1965–1967 Raptularz 1965–1992 Raptularz 1968–1969 Słownik biograficzny teatru polskiego 1973 Krótka historia teatru polskiego 1977 Bilet do teatru: Szkice Bogusławski Teatr w świecie widowisk Trudny rebus: Studia i szkice z historii teatru Weryfikacja czarodzieja i inne szkice o teatrze Listy do Małgorzaty Musierowicz (1994) Mój świat Pamiętnik gapia. Bydgoszcz, jaką pamiętam z lat 1930–1945 (1994, 2020) Teatr na Placu Krasińskich
Ordery i odznaczenia Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1964) Złoty Krzyż Zasługi (11 lipca 1955) „w 10 rocznicę Polski Ludowej za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki”. Brązowy Krzyż Zasługi z Mieczami (1944) Krzyż Armii Krajowej (1987) Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego (1967)Wręczenie Odznak Tysiąclecia, "Życie Warszawy", nr 55, 5 marca 1967, s. 11.
Nagrody Nagroda im. Leona Schillera za prace teatrologiczne (1958) Nagroda PEN-Clubu im. Mieczysława Bohdana Lepeckiego za książkę Bogusławski (1973) Nagroda naukowa im. Aleksandra Brücknera Wydziału I Nauk Społecznych PAN za książkę Bogusławski (1973) Nagroda Fundacji Alfreda Jurzykowskiego w Nowym Jorku za „niezwykłe osiągnięcia na polu historii teatru w Polsce” (1975) Nagroda rektora warszawskiej PWST Tadeusza Łomnickiego „za szczególne osiągnięcia w dziedzinie dydaktyczno-wychowawczej za rok akademicki 1977–1978” (1978) Nagroda „Miesięcznika Literackiego” za książkę Krótka historia teatru polskiego (Państwowy Instytut Wydawniczy) (1978)Nagrody "Miesięcznika Literackiego", "Trybuna Ludu", nr 221, 18 września 1978, s. 4. Nagroda Prezesa Rady Ministrów z dziedziny teatru I stopnia za twórczość pisarską, poświęconą historii teatru polskiego oraz za zasługi w dziedzinie kształcenia historyków teatru (1979) Nagroda Państwowa II stopnia (1980)Dziennik Polski, r. XXXVI, nr 156 (11212), s. 2. Nagroda Ministra Kultury i Sztuki za pracę dydaktyczną i wychowawczą (1981) Nagroda Polskiej Akademii Nauk za wybitne osiągnięcia naukowe (1990) Nagroda im. Stanisława Ignacego Witkiewicza za „Teatralną Książkę Roku” (1991) Źródło:.
Upamiętnienie 1 lipca 2003 powstał Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego. Mieści się on w Warszawie w Jazdów nr 1. Otwarcia Instytutu dokonał jego dyrektor i twórca – Maciej Nowak. Gościem honorowym był Gustaw Holoubek.
Jak wynika z Listów... Zbigniewa Raszewskiego do Małgorzaty Musierowicz, to właśnie on wymyślił nazwę „Jeżycjada” dla cyklu jej powieści młodzieżowych, a termin wkrótce przyjął się powszechnie. W jednym z listów określił też poznańską pisarkę „Homerem Jeżyc”. Raszewski, wielki fan jej cyklu powieściowego, korespondując z autorką miał wpływ na kilka rozwiązań fabularnych w świecie bohaterów Jeżycjady. Musierowicz uhonorowała ponadto swojego wiernego czytelnika na kartach powieści Brulion Bebe B. (1990) wzmiankując, że jedna z głównych bohaterek trzyma w ręku Krótką historię teatru polskiego Zbigniewa Raszewskiego. Prof. Raszewski został też wspominany w innej jej książce Łasuchu literackim.
O Zbigniewie Raszewskim powstał już po jego śmierci film dokumentalny pt. Profesor (1993).
Dla upamiętnienia 20. rocznicy śmierci, w programie 11. edycji Festiwalu Prapremier Bydgoszcz 2012 organizowanego przez Teatr Polski w Bydgoszczy znalazło się przedsięwzięcie pt. „Zbigniew Raszewski. Pamiętnik gapia. Bydgoszcz, jaką pamiętam z 1930–1945”, opisywanych jako zestaw scen opartych na tekstach własnych inspirowanych Pamiętnikiem gapia w reżyserii Agnieszki Jakimiak.
W Bydgoszczy patron ulicy w dzielnicy Fordon. W 2017–2019 ulica Zbigniewa Raszewskiego w procesie dekomunizacji nazewnictwa miejskiego zastąpiła ulicę dr. Jana Piechockiego. W 2024, prof. Raszewski wyróżniony w plebiscycie miejskim jako wybitny bydgoszczanin, został patronem jednego z bydgoskich tramwajów PESA „Swing”.
W 2020 po 25 latach od premiery bydgoskie Stowarzyszenie Koloroffon, w partnerstwie z Miejskim Centrum Kultury w Bydgoszczy i Muzeum Okręgowym im. Leona Wyczółkowskiego wprowadziły na rynek wydawniczy reedycję Pamiętnika gapia. Re-premierze towarzyszyło m.in. spotkanie z córką prof. Raszewskiego - prof. Magdaleną Raszewską. Od 2021 Gazeta Wyborcza Bydgoszcz i Stowarzyszenie Koloroffon realizują projekt „Pamiętnik gapiów. Bydgoszcz jaką pamiętam” obejmujący cykl spotkań, artykułów prasowych i rocznikowych publikacji dotyczących wspomnień mieszkańców Bydgoszczy. Działania te mają na celu, w nawiązaniu do kronikarskiego i pamiętnikarskiego dzieła Zbigniewa Raszewskiego, zebranie i utrwalenie historii miasta poprzez osobiste doświadczenia i wspomnienia bydgoszczan z różnych zakątków grodu nad Brdą i Wisłą.
W 2025 roku podjęto wiele przedsięwzięć z okazji 100. rocznicy urodzin Zbigniewa Raszewskiego. W Warszawie Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego zorganizował m.in. spacery tematyczne szlakiem Raszewskiego po Warszawie oraz we współpracy z Akademią Teatralną im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie konferencję naukową „Raszewski/Perspektywy”.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kolekcja poświęcona Zbigniewowi Raszewskiemu w bibliotece Polona
Kategoria:Absolwenci Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kategoria:Członkowie polskiego PEN Clubu Kategoria:Laureaci Nagrody im. Stanisława Ignacego Witkiewicza Kategoria:Ludzie urodzeni w Poznaniu Kategoria:Nauczyciele akademiccy Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza Kategoria:Odznaczeni Brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Armii Krajowej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polscy historycy teatru Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polscy teoretycy teatru Kategoria:Urodzeni w 1925 Kategoria:Zmarli w 1992