Powiat radzymiński – historyczny powiat istniejący w latach 1867–1916, 1919–1939 i 1944–1952 na terenie obecnego woj. mazowieckiego. Granice powiatu odpowiadały w przybliżeniu obszarowi dzisiejszego powiatu wołomińskiego. Ośrodkiem administracyjnym był Radzymin.
1867–1914 Powiat powstał 1 stycznia 1867 w guberni warszawskiej w Królestwie Polskim krótko po upadku powstania styczniowego, w związku ze zmianami administracyjnymi przeprowadzonymi przez władze carskie. Powiat został utworzony z części dawnego powiatu stanisławowskiego (z części południowo-zachodniej powiatu stanisławowskiego utworzono powiat nowomiński, a część północno-zachodnią włączono do powiatu węgrowskiegoOpis powiatu radzymińskiego pod względem topograficzno-historycznym, statystycznym, hygienicznym i lekarskim (1872) w bibliotece Polona). Powiat radzymiński obejmował w oryginalnym składzie: dwa miasta: Jadów i Radzymin, 14 gmin wiejskich: Cygów, Jadów, Klembów, Małopole, Międzyleś, Mlęcin, Pniewnik, Pogorzelec, Radzymin, Ręczaje, Rudzienko, Słupno, Strachówka i Zabrodzie Postanowienie z 17 (29) września 1866, ogłoszone 5 (17) stycznia 1867 (Dziennik Praw, rok 1866, tom 66, nr 219, str. 279).
W ramach korekty reformy w 1868 roku zniesiono 5 gmin: Cygów (włączoną do gminy Ręczaje), Mlęcin (włączoną do gminy Rudzienko), Pniewnik (włączoną do gminy Strachówka), Pogorzelec (włączoną do gminy Jadów) i Słupno (włączoną do gminy Radzymin) Postanowienie z 29 grudnia 1867 (10 stycznia 1868), ogłoszone 8 (20) lutego 1868 (Dziennik Praw, rok 1868, tom 67, nr 228, str. 359). Powiat obejmował odtąd w 2 miata i 9 gmin wiejskich.
13 października 1870 władze rosyjskie zniosły miasto Jadów, włączając je jako osadę do gminy JadówPostanowienie z 28 sierpnia (9 września) 1870, ogłoszone 1 (13) października 1870 (Dziennik Praw, rok 1870, tom 70, nr 243, str. 369)
W 1872 roku powiat radzymiński obejmował 309 wsi i osad, 99 folwarków i jedno miasto – Radzymin. Ludność powiatu liczyła wówczas 44 942 osoby. Przemysł składał się z kilku gorzelni, 2 browarów, fabryki materiałów drzewnych, 10 cegielni i 2 kaflarni.
W 1889 roku do powiatu radzymińskiego przyłączono gminę Kamieńczyk (utworzoną w 1870 roku ze zniesionego miasta KamieńczykPostanowienie z 12 (24) grudnia 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, str. 461)) z powiatu węgrowskiego w guberni siedleckiej.
I wojna światowa W 1915 roku niemieckie władze okupacyjne wprowadziły administrację cywilną i przekształciły gminę Kamieńczyk w miastoStan szkolnictwa powszechnego w grudniu 1917 r. na terytorjum obu byłych jeneralnych gubernatorstw: Warszawskiego i Lubelskiego. Równocześnie pozostałe miejscowości gminy (wszystkie położone na prawym brzegu Liwca a należące uprzednio do gminy Łojki) – Brzuza, Burakowskie, Czaplowizna, Gajówka, Gwizdały, Jerzyska, Koszelanka, Łojki, Łosiewice, Nadkole, Rafa, Szynkarzyzna, Szumin i Wywłoka – włączono do powiatu węgrowskiego. Weszły one głównie w skład gminy Łochów, oprócz najdalej na wschód wysuniętych miejscowości (Szynkarzyzna, Czaplowizna i Gajówka), które włączono do gminy Sadowne.
22 marca 1916 generał-gubernator warszawski zarządził likwidację powiatu i tak 16 marca 1916 do powiatu warszawskiego przyłączono gminy Radzymin (w całości) i Ręczaje (w całości), mały fragment gminy Małopole i około połowy gminy KlembówVerordnungsblatt für das General-Gouvernement Warschau. 1916 nr 25 (22 III).. Pozostałe tereny włączono 22 marca 1916 do powiatu nowomińskiegoVerordnungsblatt für das General-Gouvernement Warschau. 1916 nr 27 (7 IV).. Granicę powiatową w gminie Klembów przeprowadzono między wsiami Wola Rasztowska (powiat warszawski) a Roszczep (powiat miński), po czym z obszaru wschodniego, w powiecie mińskim, utworzono nową gminę Tłuszcz; część włączono do gminy MałopoleHistoria Gminy Tłuszcz.. Zachodnie tereny m.in. z Klembowem powłączano do gmin Radzymin i Ręczaje, po czym gminę Klembów zniesionoStan szkolnictwa powszechnego w grudniu 1917 r. na terytorjum obu byłych jeneralnych gubernatorstw: Warszawskiego i Lubelskiego..
1919–1939 W 1919 reaktywowano powiat radzymiński w odrodzonej Polsce i nowym w woj. warszawskim.. Pod względem administracyjnym, zachowano utworzoną podczas I wojny światowej gminę TłuszczSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 1 : m.st. Warszawa : Województwo warszawskie, przywrócono zniesioną podczas I wojny światowej gminę Klembów, lecz bez obszaru, z którego powstała gmina Tłuszcz, zachowano drastycznie zmienione podczas I wojny światowej granice gminy Kamieńczyk, której odebrano status miejski, przyłączając do niej jedynie fragment lasów po wschodniej stronie Liwca z niewielkim Szuminem Poduchownym (odłączonym od Szumina), 7 lutego 1919 status miasta otrzymał Wołomin, utworzony z obszaru rozparcelowanych folwarków Wołomin, Wołominek i Lipiny, które wyłączono z gminy Ręczaje., 1 czerwca 1919 od powiatu radzymińskiego odłączono gminę Rudzienko, przyłączając ją do powiatu mińskiego w woj. warszawskimRozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 12 czerwca 1919 r. w sprawie włączenia gminy Rudzienko powiatu Radzymińskiego do powiatu Mińsko-Mazowieckiego (Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. 1919, nr 37, poz. 481).1 kwietnia 1930, już w powiecie mińskim, dokonano zmiany granicy gmin Rudzienko i Czarnogłów: do gminy Czarnogłów przyłączono wsie Strzebula, Żebrówka i Nart z gminy Rudzienko, a do gminy Rudzienko przyłączono wieś Duchów z gminy Czarnogłów (). 1 kwietnia 1939 od gminy Rudzienko odłączono gromadę Ołdakowizna oraz folwark Poręby Leśne z gromady Poręby Nowe, włączając je do gminy Stanisławów, natomiast do gminy Rudzienko włączono gromady Czarnogłów, Kamionka i Wólka Czarnogłowska ze zniesionej gminy Czarnogłów ().
1 lipca 1925 zdecydowano się niewielką gminę Kamieńczyk powiększyć o Wykreślone w sprostowaniu błędu ().: wsie Fidest Nowy, Fidest Stary, Kółko, Ostrówek, Latoszek, Puste Łąki, Skuszew, Świniotop i Selerynówka, folwarki Fidest Zamoyskiego, Ossowszczyzna, Rozalin, Świniotop i Zenówka, kolonie Halin, Przylęgórek, Suwiec i Selerynówka, osadę leśną Kokoszczyzna i osadę Kruszyna z gminy Zabrodzie w tymże powiecie; wieś Łazy, kolonie Łazy Średnickiego, Łazy Kręciszewskiego, Łazy Traumena, Łazy Buczyńskiego, Łazy-Kolonia oraz osadę Łazy z gminy Jadów w tymże powiecie. Po włączeniu do gminy Kamieńczyk Łaz powstała eksklawa województwa warszawskiego (a zarazem powiatu radzymińskiego) na obszarze województwa lubelskiego (powiatu węgrowskiego), oddzielona od reszty gminy Kamieńczyk pasmem gminy Łochów z wsią KoszelankaGłówny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933.. Obszar ten przestał być eksklawą wojewódzką po włączeniu powiatu węgrowskiego do województwa warszawskiego 1 kwietnia 1939, lecz eksklawa powiatowa pozostała aż do 1952 roku, kiedy to gromadę Łazy włączono do powiatu węgrowskiego (do gminy Łochów).
1 stycznia 1926 część obszaru gminy Radzymin włączono do miasta Radzymina: wieś Radzymin Kościelny, wieś Radzymin Poduchowny, folwark Radzyminek wraz z nieruchomościami powstałymi z parcelacji tegoż folwarku, wieś Wioskę Radzymińską o obszarze gruntów według rejestrów podatkowych 461 ha 20 a (645 mórg), nieruchomość pod nazwą hipoteczną "Dybów Mały" oraz ziemie otrzymane przez mieszczan, rolników miasta Radzymina w zamian za serwituty z majątku Radzymin Miasto o obszarze 802 ha 3 a według tabeli likwidacyjnej miasta Radzymina.
1 lutego 1926 część obszaru gminy Ręczaje włączono do miasta Wołomina: folwark Wołomin-Dwór, wieś Wołomin, nieruchomość ziemską o obszarze 0,56 ha (1 morga), położoną między plantem kolei warszawsko-wileńskiej a przedmieściem Wołominek oraz część wsi Lipiny A o obszarze 22,4 ha (40 morgów), przylegającą od strony zachodniej do miasta Wołomina, a od strony południowo-wschodniej graniczącą z drogą do wsi Lipiny B.
1 kwietnia 1927 z gminy Zabrodzie wyłączono wieś Waganka, włączając ją do gminy Tłuszcz..
1 października 1928 z części obszaru gminy Radzymin utworzono gminę Kobyłka, która powstała jako gmina wiejska o miejskich uprawnieniach finansowych. W jej skład weszły miejscowości: Chór, Czarna, Grabicz, Janmarki, Kanik-Michlewizna, Kobylak, Kobyłka, Mironów-Górki, Maciołki, Nadarzyn, Turów, Czarna Mała, Sosnówka i Ulasek, folwarki: Czarna Kobyłka i Stary Dwór oraz majątki: Orszagowo, Batorówka, Arkuszewo i Zosinek..
1 lipca 1930 utworzono gminę Urle z części obszaru gmin: Jadów (wsie Urle, Borzymy, Pogorzelec i Kaliska oraz majątki Julin, Malwinów, Pogorzelec, Pogorzelec A, Nowy Pogorzelec, Podbrzezie A, Kępa, Gromek i Letnisko Urle), Zabrodzie (wsie Iły i Adampol).
1 kwietnia 1933 do gminy Zabrodzie w powiecie radzymińskim przyłączono wsie Młynarze i Grądy z gminy Somianka w powiecie pułtuskim w tymże województwie, położone na południowym brzegu Bugu, lecz na północ od jego starorzecza na skutek zmiany nurtu rzeki.
1 kwietnia 1939 do gminy Kobyłka przyłączono część obszaru gminy Ręczaje, obejmującą gromady Grabicz i Ossów. Tego samego dnia od gminy Zabrodzie wyłączono gromadę Strachów (wieś Strachów oraz letnisko Nadliwie) oraz część gromady Kukawki (niezamieszkane Strachów-Kukawki), które włączono do gminy Kamieńczyk.. Wreszcie 1 kwietnia 1939, kosztem gminy Ręczaje, zasilono także po raz trzeci Wołomin, włączając do niego gromadę Sławek oraz część gromady Lipiny Nowe (kolonię Kurp, kolonię Lipiny-Letnisko, kolonię Gródek, osadę Karczemna oraz osady wsi Lipiny A od nr 1 do nr 33 włącznie).
II wojna światowa Od 27 października 1939 omawiany obszar należał administracyjnie do dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa. Przeprowadzono nowe zmiany administracyjne, przyłączając powiat radzymiński do Landkreis Warschau w dystrykcie warszawskim, który w związku z tym zwiększył się o:
miasta Radzymin i Wołomin, gminy: Jadów, Kamieńczyk, Klembów, Kobyłka, Małopole, Międzyleś, Radzymin, Ręczaje, Strachówka, Tłuszcz, Urle i Zabrodzie.
W 1940 roku okupant zniósł gminę Urle, włączając jej obszar do dwóch gminGemeinde- und Dorfverzeichnis für das Generalgouvernement (1943): do gminy Jadów – gromady Borzymy i Urle, do gminy Kamieńczyk – gromady Adampol, Iły, Kaliska i Pogorzelec.
W 1943 roku okupant zniósł gromadę Grabie w gminie Ręczaje, dzieląc ją na Grabie Nowe i Grabie Stare, a Ręczaje Nowe przemianował na Ręczaje Niemieckie.
Ze względu na znaczną odległość siedziby starosty warszawskiego do części stanowiącej przed wojną powiat radzymiński, Niemcy utworzyli dla niej w Radzyminie ekspozyturę powiatu warszawskiego (tzw. Landkomisariat).
1944–1952 Po II wojnie światowej przywrócono w dawnych granicach powiat radzymiński w województwie warszawskim. Odnośnie składu administracyjnego, jedynie gminy Urle nie przywrócono, zachowując jej podział na wzór władz okupacyjnychPodział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej: Praca zespołowa pod redakcją prof. Stanisława Srokowskiego. Warszawa: Biblioteka Samorządowca Nr 77, 1948..
1 lipca 1948 od gminy Strachówka odłączono gromadę Pniewnik, włączając ją do gminy Borze w powiecie węgrowskim w województwie warszawskim.
1 stycznia 1949 utworzono gromady Grabie Nowe i Grabie Stare ze zniesionej gromady Grabie w gminie RęczajeWarszawski Dziennik Wojewódzki. 1949, nr 1, poz. 3 oraz gromadę Kowalicha z części gromady Marianów w gminie MałopoleWarszawski Dziennik Wojewódzki. 1949, nr 1, poz. 3. W gminie Strachówka powstała także nowa gromada Jaczewek.
1 stycznia 1949 zniesiono gminę Małopole, po czym z jej obszaru utworzono gminę Dąbrówka z siedzibą w Dąbrówce.
Zniesienie powiatu radzymińskiego 1 lipca 1952 roku siedzibę powiatu radzymińskiego przeniesiono z Radzymina do przerastającego go Wołomina, zmieniając równocześnie nazwę powiatu wołomińskiego na wołomiński..
Zmiany dodatnie