Kupiec wenecki

Kupiec wenecki () – komedia Williama Szekspira, napisana pomiędzy 1594 a 1597 rokiem. Tytułowym bohaterem jest kupiec Antonio, a nie, jakby się mogło wydawać, żydowski pożyczkodawca Shylock. Akcja sztuki odbywa się w XVI-wiecznej Wenecji. Komedia ta została opublikowana w Pierwszym Folio w 1623 roku.

W XVI-wiecznej Anglii popularne były hasła antysemickie. Żydów z Anglii wygnano w 1290 roku, za czasów Olivera Cromwella dopuszczono do ponownego osadnictwa, które jednak rozwijało się powoli aż do XVIII wieku. Liczni badacze uważają, że Szekspir w tej sztuce utrwala negatywne stereotypy o Żydach, pokazując głównego bohatera jako chciwego wyzyskiwacza, chrześcijanina znów jako uczciwego i dobrego człowieka. Prawdopodobnie w ten sposób chciał przypodobać się widowni, która zapewne w większości miała podobne zdanie. W czasie uzachodnienia Japonii w XIX wieku przekład tego dzieła Shakespeare’a spowodował wzrost nastrojów antyżydowskich w społeczeństwie japońskim, mimo tego że nie było w nim Żydów..

Geneza Wątki funta ciała, żydowskiego lichwiarza, kobiety przebranej za prawnika, zdobywanie żony poprzez próbę i wątek pierścieni wykorzystane w sztuce pojawiły się w książce Giovanniego Fiorentino pt. Il Pecorone, wydanej w 1558 roku w Mediolanie. Pomysł próby ze szkatułkami pojawił się w Gesta Romanorum, które były dostępne w angielskim tłumaczeniu, inne możliwe źródła tego wątku to ballada Gernutus i Zelauto . Motyw Shylocka i jego córki Jessiki mógł być inspirowany sztuką Christophera Marlowe’a pt. , którą grała trupa . Ponadto w 1594 roku skazano Żyda na podstawie wątpliwych dowodów, co mogli mieć w pamięci widzowie w okresie premiery Kupca weneckiego.

Osoby thumb|Obraz Aleksandra Gierymskiego, 1873 OsobaJej rola w dramacieDoża weneckibierze udział w sądzieKsiążę marokańskistarający się o rękę PorcjiKsiążę aragońskistarający się o rękę PorcjiAntoniokupiec weneckiBassaniojego przyjacielSolanioprzyjaciel AntoniaSalarinoprzyjaciel AntoniaGracjanoprzyjaciel AntoniaLorencokochanek JessykiShylockŻydTubalŻyd, jego przyjacielLancelot Gobbosługa ShylockaStary Gobboojciec LancelotaSalerioposłaniec z WenecjiBaltazarsługa PorcjiStepanosługa PorcjiLeonardosłużący BassaniaPorcjabogata dziedziczkaNeryssajej powiernicaJessyka (Jessica)córka Shylocka

Czas i miejsce akcji Akcja sztuki rozgrywa się w Wenecji i w pałacu Porcji w Belmonte.

Treść Shylock, żydowski kupiec, zajmuje się dawaniem wysokooprocentowanych kredytów, Antonio, chrześcijanin i jego konkurent, pożycza zaś pieniądze bez oprocentowania. Najlepszy przyjaciel Antonia, Bassanio, zakochuje się w Portii. Żeby jednak móc ją zdobyć, potrzebuje pożyczyć dużo pieniędzy. Z pomocą przychodzi mu Antonio, który co prawda nie dysponuje obecnie gotówką – całość swojego kapitału zainwestował – jednak pożycza 3000 dukatów od Shylocka. Ten zgadza się udzielić pożyczki nieoprocentowanej, jednak stawia warunek: jeśli Antonio nie odda całej sumy na czas, Shylock będzie miał prawo do funta jego ciała.

Akt I mały|Jessyka z The Graphic Gallery of Shakespeare’s Heroines, 1896 Bassanio, który roztrwonił swój majątek prosi swego przyjaciela Antonia o pomoc finansową w celu zdobycia ręki pięknej Porcji. Antonio wyprawił w podróż wszystkie swe okręty: do Indii, Meksyku, Trypolisu i Anglii, nie ma przy sobie gotówki, proponuje więc przyjacielowi, by zaciągnął w jego imieniu kredyt. Porcja rozmawia z Neryssą o zalotnikach różnych narodowości, którzy przybyli do jej pałacu. Wszyscy oni wycofują się jednak ze względu na surowe zasady konkursu o rękę Porcji. Bassanio umawia się w imieniu Antonia z Shylockiem o pożyczkę trzech tysięcy dukatów na trzy miesiące. Lichwiarz stawia warunek, że w razie gdyby Antonio nie mógł zwrócić pieniędzy, zapłaci mu funtem własnego mięsa. Antonio przystaje na takie żądanie bez wahania.

Akt II Książę marokański podejmuje próbę zdobycia ręki Porcji, według zasad, które wyznaczył przed śmiercią jej ojciec. Musi wybrać spośród trzech skrzynek złotej, srebrnej i ołowianej, tę w której znajduje się portret Porcji. Jeśli się omyli, nie będzie mógł się nigdy ożenić. Lancelot Gobbo spotyka swego ojca i prosi go o pomoc w zdobyciu posady u Bassania, chce bowiem porzucić dotychczasową służbę u Shylocka. Jessyka przekazuje przez opuszczającego jej dom Lancelota list do swego ukochanego Lorenca. Dowiedziawszy się, że Shylock udaje się na wieczerzę do Antonia, Lorenco umawia się z Saleriem, Solaniem i Gracjanem pod domem Shylocka. Lichwiarz opuszczając dom przekazuje klucze swej córce i zakazuje je otwierać komukolwiek. Gdy przybywa Lorenco, Jessyka, przebrana za pazia, przekazuje mu skrzynię z dukatami, a wziąwszy klejnoty opuszcza dom ojca. Zrozpaczony po stracie córki i dukatów Shylock nadaremnie próbuje ją odnaleźć. Zrozpaczony biega po mieście wołając: moje klejnoty, ma córka, dukaty. W Belmonte Książę marokański wybiera tymczasem złotą skrzynkę, kierując się napisem na niej: Mnie biorąc, weźmiesz, czego wielu pragnie. Chybia celu. Nie udaje się również Księciu aragońskiemu, który wybiera skrzynkę srebrną z napisem: Mnie biorąc, weźmiesz, ile zasługujesz.

Akt III mały|Shylock po porwaniu, John Gilbert, przed 1873 Salerio i Solanio martwią się z powodu rozbicia okrętu Antonia u brzegów Anglii. Spotkawszy Shylocka apelują do jego dobroci, ten jednak zapowiada zemstę za doznane od chrześcijan zniewagi. Jego przyjaciel Tubal informuje go o katastrofie drugiego okrętu Antonia pod Trypolisem oraz o rozrzutności jego córki w Padwie. Shylock cieszy się, że się pozbędzie rywala w interesach i jednocześnie rozpacza nad utratą swego mienia. Porcja próbuje namówić Bassania, by odwlekł chwilę wyboru skrzynki, boi się go bowiem utracić. Bassanio nie potrafi jednak dłużej czekać. Wybiera skrzynkę ołowianą, podejrzliwie zapatrując się na blichtr pozostałych. Porcja nie posiada się z radości. Gracjano wyjawia, że oświadczył się Neryssie i został przyjęty. Do Belmontu przybywają też Lorenco z Jessyką. Bassanio otrzymuje list od Antonia o zatonięciu wszystkich jego statków i o nieustępliwym żądaniu Shylocka wykrojenia funta jego ciała. Odbywa się pospieszny ślub trzech młodych par, po czym Bassanio i Gracjano, zaopatrzeni w pieniądze na zaspokojenie Shylocka wyruszają czym prędzej do Wenecji. Shylock niecierpliwi się, że doża opóźnia skwitowanie jego długu. Porcja przekazuje zarząd nad majątkiem Lorencowi, sama zaś z Neryssą chce się, jak powiada, oddalić do klasztoru. W rzeczywistości w męskim przebraniu obie udają się do Wenecji. Sługę swego wysyła przodem do Padwy do swego krewnego doktora prawa Bellaria po odpowiedni strój i listy upoważniające.

Akt IV Antonio staje przed sądem doży. Shylock żąda funta ciała swego dłużnika. Odmawia podania jakiegokolwiek wytłumaczenia takiego żądania. Doża odracza rozprawę do czasu przybycia doktora Bellaria z Padwy. Przybywa Neryssa jako posłaniec z Padwy, z listem Bellaria, w którym poleca on swego kolegę po fachu znakomitego prawnika z Rzymu, Baltazara. Porcja, jako Baltazar, apeluje najpierw do łaskawości Shylocka. Shylock żąda jednak jedynie sądu. Porcja przeczytawszy zobowiązanie upewnia się, że lichwiarz nie chce pieniędzy, a Żyd zrzeka się ich uroczyście. Wówczas Porcja stwierdza, że należy mu się funt mięsa i należy go wykroić z piersi Antonia, nie można jednak wylać ani kropli jego krwi. Znalazłszy się w pułapce Shylock godzi się przyjąć 3 tysiące dukatów. Sędzia jednak nie godzi się na taką łaskę, skoro wcześniej lichwiarz zrzekł się pieniędzy. Z kolei Porcja powołuje przepis, który mówi, że cudzoziemiec, który by usiłował doprowadzić do śmierci wenecjanina, podlega karze śmierci i konfiskacie majątku. Doża darowuje Shylockowi życie, majątek natomiast ma przypaść po połowie Antoniowi i skarbowi weneckiemu. Antonio pozwala zatrzymać Shylockowi należną mu część pod warunkiem zapisania jej w testamencie córce i przyjęcia wiary chrześcijańskiej. Shylock przyjmuje te warunki. Bassanio z radości spowodowanej ocaleniem przyjaciela oferuje wybawcy swe usługi. Porcja żąda małżeńskiego pierścienia. Bassanio waha się, ale na prośbę Antonia oddaje go Porcji.

Akt V mały|Porcja i Shylock, Thomas Sully, 1835 Lorenco i Jessyka zachwycają się pięknem nocy. Na wieść o powrocie Porcji z Neryssą i Bassania z Gracjanem przygotowują dom. Porcja powracająca z „klasztoru” przyjmuje męża. Gracjano od razu prosi żonę o przebaczenie, że oddał obrączkę dependentowi adwokata. Porcja jest przekonana, że jej mąż, by takiego czegoś nie uczynił, Gracjano wyprowadza ją jednak z błędu. Kobiety wątpią czy obdarowanymi byli naprawdę mężczyźni czy raczej kobiety. Ostatecznie Porcja ujawnia, że to ona broniła Antonia w Wenecji. Przekazuje przyjacielowi męża list, z którego wynika, że trzy z jego okrętów ocalały, uwiadamia również Jessykę i Lorenca o treści testamentu Shylocka.

Analiza Miłość i lichwa Głównym tematem Kupca weneckiego jest przeciwstawienie miłości i lichwy, Porcji i Shylocka, które nadaje sztuce dramatycznej dynamiki. Akcja utworu zostaje sprowokowana przez miłość. Uczucie jakie żywi Bassanio do Porcji wymaga pieniędzy, co zmusza Antonia do zaciągnięcia pożyczki, uruchamiając w ten sposób wątek Shylocka. Pojęcia miłości (rozumianej szeroko również jako przyjaźń i miłosierdzie) i lichwy, na pierwszy rzut oka kontrastowe, urastają do rozmiarów znacznie przekraczających intuicyjnie odczuwane przeciwieństwo. Szekspir wskazuje na to wykorzystując bogatą gamę synonimów ekonomicznych. Zamiast o gwiazdach mówi o rachunkach i procentach, porównuje włosy Porcji do złotego runa. Transakcje dokonywane w Belmoncie i Wenecji wyznaczają przewodnią myśl sztuki. Kiedy Shylock i Porcja stają naprzeciw siebie w sądzie, nie reprezentują tylko miłosierdzia i sprawiedliwości, ale także żądzę posiadania i hojności tych, którzy otrzymują to, na co zasługują i tych którzy, kierując się miłością, oddadzą i zaryzykują wszystko, co posiadają.

Miłość w Kupcu weneckim daje z siebie to, co ma najcenniejszego, uzyskując w zamian więcej niż dała. Jest to motyw pozytywnie rozumianej lichwy. Tak dzieje się najpierw z Antoniem, który nie tylko poświęca się dla przyjaciela, ale na co dzień udziela bezprocentowych pożyczek ofiarom Shylocka, co tak razi lichwiarza. W osobach Antonia i Bassania Szekspir daje obraz renesansowego kultu przyjaźni, która nie bez powodu jest określana jako love, a nie friendship. Wzajemna relacja obydwu przyjaciół jest peanem na cześć miłości całkowicie bezinteresownej, czego o miłości erotycznej nie da się w sposób zupełny powiedzieć.

Oprócz przyjaźni Antonia i Bassania w sztuce występuje cała plejada bohaterów, kobiet i mężczyzn, zakochanych w sobie i wzajemnie dających i otrzymujących. Miłości, która potrafi tworzyć, mnożyć i ratować, przeciwstawiona zostaje jałowa egzystencja bogatego nędzarza Shylocka, który potrafi jedynie nienaturalnie rozmnażać złoto. Rozmowa Antonia z Shylockiem, w której obydwaj bohaterowie, powołując się na autorytet Biblii, starają się uzasadnić lub obalić prawo do pomnażania pieniędzy, jest nie tylko odbiciem gorącego w epoce Szekspira sporu, ale nabiera znaczenia kluczowego dla całej sztuki, jako dyskurs dwóch niemożliwych do pogodzenia postaw życiowych.

Pozór i prawda Złoto wraz z innymi metalami uczestniczy w namyśle nad wartościami pozornymi. Gracjano rozmyśla nad pozorami mądrości na obliczu człowieka. Idea, że nie wszystko jest złotem, co się świeci, odnosi się w utworze nie tylko do skrzynki, wprawdzie ze złotego kruszcu, której zawartość zawiedzie jednak tego kto ją otworzy. Na swój sposób odnosi się również do Antonia, który, by kochankowie żyli długo i szczęśliwie, musi pożyczyć pieniądze u swego największego wroga, i którego Porcja, z wdzięczności za własne szczęście, ratuje od śmierci. Sama Porcja stosuje się także do tego porzekadła, choć à rebours. Ona również okazuje się kimś innym, niż się wydaje. Dla tego wątku ideowego kluczowy jest jak się wydaje monolog Bassania na temat prawdy i pozorów, w chwili gdy ma wybrać skrzynkę decydującą o jego losie.